Trzy wersety u Amosa zmieniają kierunek całej rozmowy o dniu Jahwe. Słuchacze czekali na ten dzień jak na rozstrzygnięcie na swoją korzyść. Prorok mówi im, że czekają na własny wyrok — i robi to bez żadnego złagodzenia.
Odwrócenie oczekiwania
Biada tym, którzy pragną dnia Pana! Cóż wam po tym dniu Pana? Jest on ciemnością, a nie światłością. Jak gdyby ktoś uciekał przed lwem, a spotkał go niedźwiedź; albo jak gdyby wszedł do domu i oparł się ręką o ścianę, a ukąsiłby go wąż. Czy dzień Pana nie jest ciemnością, a nie światłością? Mrokiem bez żadnej jasności?
Am 5,18-20
Zdanie „Biada tym, którzy pragną dnia Pana!” jest skierowane do ludzi religijnych, nie do pogan. Porównanie z lwem, niedźwiedziem i wężem opisuje ucieczkę, która za każdym razem prowadzi w gorsze miejsce, aż po dom, który wydawał się bezpieczny. Ostatni obraz jest najbardziej dotkliwy, bo wąż kąsa w chwili odpoczynku, przy własnej ścianie.
Dlaczego nabożeństwo nie chroni
Nienawidzę waszych uroczystych świąt i gardzę nimi, i woń na waszych zgromadzeniach nie jest mi miła. Jeśli bowiem będziecie mi składać całopalenia i swoje ofiary pokarmowe, nie przyjmę ich ani nie wejrzę na ofiary pojednawcze z waszego tuczonego bydła. Oddal ode mnie wrzask waszych pieśni, bo nie chcę słuchać dźwięku waszych cytr. Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.
Am 5,21-24
Odrzucone zostaje wszystko naraz: święta, zgromadzenia, ofiary, muzyka. Nie dlatego, że są złe same w sobie — ustanowił je przecież ten sam Bóg — lecz dlatego, że towarzyszy im brak sądu i sprawiedliwości. Wskazuje na to zakończenie: „Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień”. Prorok nie proponuje zamiany kultu na etykę, tylko odmawia rozdzielania ich.
Czy składaliście mi ofiary i dary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela? Przecież nosiliście przybytek waszego Molocha i Kijuna, wasze bożki, gwiazdę waszych bogów, których sobie uczyniliście. Dlatego uprowadzę was do niewoli poza Damaszek, mówi Pan, Bóg zastępów, to jego imię.
Am 5,25-27
Pytanie o ofiary na pustyni jest retoryczne i prowadzi do zarzutu bałwochwalstwa uprawianego równolegle z kultem Jahwe. Wyrok jest podany rzeczowo: uprowadzenie. Nie ma tu targu ani warunku.
Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.
Am 3,2
Wcześniejszy rozdział podaje zasadę stojącą za tym wszystkim, i jest ona odwrotnością przywileju: wybranie zwiększa odpowiedzialność, a nie ochronę. To jedno z najtrudniejszych zdań w Tanach.
Ten sam wątek u innych proroków
Bliski jest wielki dzień Pana, bliski jest i bardzo szybko nadchodzi głos dnia Pana. Tam nawet mocarz zawoła gorzko. Ten dzień będzie dniem gniewu, dniem utrapienia i ucisku, dniem ruiny i spustoszenia, dniem ciemności i mroku, dniem obłoku i gęstych chmur; Dniem trąby i trąbienia przeciwko miastom warownym i przeciwko basztom wysokim.
So 1,14-16
Zadmijcie w trąbę na Syjonie, krzyczcie na mojej świętej górze! Niech zadrżą wszyscy mieszkańcy ziemi, bo nadchodzi dzień Pana, bo już jest bliski; Dzień ciemności i mroku, dzień obłoku i chmury, jak zorza ranna rozciągnięta po górach. Lud wielki i potężny, któremu równego nie było od wieków i po nim nigdy nie będzie aż do lat najdalszych pokoleń.
Jl 2,1-2
Przyjdzie bowiem dzień Pana zastępów przeciwko każdemu pysznemu i wyniosłemu, i przeciwko każdemu wywyższonemu, a każdy zostanie poniżony;
Iz 2,12
Lecz któż będzie mógł znieść dzień jego przyjścia? I kto się ostanie, gdy on się ukaże? Jest bowiem jak ogień złotnika i jak mydło foluszników.
Ml 3,2
Czterech proroków, jeden opis: ciemność, mrok, trąba, ogień i pytanie o to, kto się ostoi. Ani razu dzień Jahwe nie jest opisany jako wydarzenie, w którym lud Boży wyłącznie obserwuje sąd nad innymi. To najlepiej udokumentowany wzorzec w całym proroctwie o czasach końca.
Cztery teksty, które komplikują obraz
Wtedy Bóg odwrócił się od nich i oddał ich w służbę zastępom nieba, jak jest napisane w księdze proroków: Czy mi składaliście zabite zwierzęta i inne ofiary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela? Raczej obnosiliście namiot Molocha i gwiazdę waszego boga Remfana, wizerunki, które sobie zrobiliście, żeby oddawać im cześć. Dlatego zaprowadzę was poza Babilon.
Dz 7,42-43
Szczepan cytuje Amosa w mowie przed sądem, ale w wersji różniącej się szczegółami, w tym nazwą i kierunkiem uprowadzenia. Pokazuje to, że autorzy Nowego Przymierza korzystali z tekstu w postaci nie zawsze identycznej z naszą — i lepiej to powiedzieć, niż udawać, że różnicy nie ma.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
U Joela ten sam dzień niesie wybawienie każdemu, kto wezwie imienia. Amos nie zna takiego zastrzeżenia w swoim fragmencie. Dwa teksty mówią więc o jednym dniu w dwóch trybach i żaden nie unieważnia drugiego.
I Pan zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć Panu ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody. Jeśli jego ofiara całopalna będzie ze stada, niech złoży samca bez skazy. Niech go złoży dobrowolnie przed Panem u wejścia do Namiotu Zgromadzenia.
Kpł 1,1-3
Ofiary, których Bóg u Amosa nie przyjmuje, sam wcześniej nakazał. Kto czyta Amosa jako zniesienie kultu, wchodzi w spór z Torą. Kto czyta go jako pochwałę obrzędu bez sprawiedliwości, wchodzi w spór z Amosem.
I zasiądzie jako ten, kto roztapia i oczyszcza srebro: oczyści synów Lewiego, oczyści ich jak złoto i srebro i będą składać Panu ofiarę w sprawiedliwości. Wtedy ofiara Judy i Jerozolimy będzie miła Panu, jak za dawnych dni i jak za lat minionych.
Ml 3,3-4
Malachiasz zapowiada, że ofiara Judy i Jerozolimy znowu będzie miła Bogu, po oczyszczeniu składających. To rozwiązanie napięcia — ale rozwiązanie umieszczone w przyszłości i uzależnione od oczyszczenia, a nie od samego rytuału. Pismo nie zamyka tej sprawy jednym zdaniem i nie należy tego robić za nie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy dzień Jahwe u Amosa oznacza konkretne wydarzenie z dziejów jego słuchaczy, czy zapowiedź dalszą — prorok nie podaje żadnego wyznacznika czasu. Nie wiemy, jak dokładnie brzmiał tekst o Molochu i gwieździe, skoro cytat w Dziejach różni się od naszego. Nie wiemy, czy odrzucenie świąt jest czasowe, czy trwałe, bo Amos nie mówi o ich przywróceniu. Nie wiemy wreszcie, po czym poznać granicę między nabożeństwem przyjętym a odrzuconym — tekst podaje jedno kryterium, sprawiedliwość, i nie dodaje żadnego innego.
Zobacz też: Jahwe · Tanach · Ofiara (korban) · Szczepan · Amos · Malachiasz — znaczenie imienia
