Księga Joela to krótkie proroctwo z Judy, w UBG liczące trzy rozdziały, drugie w zbiorze Dwunastu Proroków Mniejszych. W jednym zdaniu: plaga szarańczy i susza stają się dla proroka zapowiedzią dnia Jahwe (PAN), więc wzywa on lud do postu i powrotu do Boga, a Bóg odpowiada obietnicą odnowy ziemi, wylania swojego Ducha na wszelkie ciało i sądu nad narodami. Z tej księgi apostoł Piotr cytował w Szawuot, gdy uczniowie Jeszui (Jezusa) zostali napełnieni Duchem (Dz 2,16).
Streszczenie w 5 zdaniach
- Szarańcza w kolejnych falach pożera zboże, winorośl i drzewa figowe, susza wypala pastwiska, a w domu Jahwe brakuje nawet ofiar z pokarmów i płynów.
- Joel wzywa starców, rolników i kapłanów do lamentu, ogłasza święty post i widzi w klęsce zapowiedź bliskiego dnia Jahwe.
- Na sygnał trąby z Syjonu nadciąga wojsko, któremu nikt się nie oprze, a Bóg mówi przez proroka, że jeszcze teraz można wrócić do Niego całym sercem, rozdzierając serca, a nie szaty.
- Jahwe lituje się nad swoim ludem: odpędza północne wojsko, daje deszcz, zboże, moszcz i oliwę, a potem zapowiada, że wyleje swojego Ducha na synów i córki, starców, młodzieńców i sługi.
- Na końcu Bóg gromadzi narody w Dolinie Jehoszafata i sądzi je za krzywdę Judy, a Jerozolima staje się święta, z domu Jahwe wypływa źródło i sam Jahwe mieszka na Syjonie.
Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale
Księga idzie od klęski, przez wezwanie do powrotu, do odpowiedzi Boga. Punktem zwrotnym jest Jl 2,18, gdzie Bóg lituje się nad swoim ludem.
Klęska i lament — rozdział 1
Rozdział 1 — Joel, syn Petuela, pyta starców, czy za ich dni zdarzyło się coś podobnego, i opisuje cztery fale owadów, z których każda dojada to, co zostawiła poprzednia (Jl 1,4). Pijący tracą wino, rolnicy żniwo, a kapłani nie mają czego składać w ofierze, więc prorok wzywa do postu i zgromadzenia w domu Jahwe, woła „Bliski bowiem jest dzień Pana” (Jl 1,15) i kończy modlitwą o ziemię spaloną przez suszę i ogień.
Alarm, powrót i odpowiedź Boga — rozdział 2
Rozdział 2 — Trąba na Syjonie ogłasza dzień Jahwe: nadciąga wojsko podobne do koni, które wdziera się na mury i wchodzi oknami do domów, a przed nim drży ziemia i ciemnieje niebo. Bóg wzywa do powrotu z postem i płaczem, a od wersetu 18 odpowiada: deszcz, pełne spichlerze, wynagrodzenie lat zjedzonych przez szarańczę i wylanie Ducha na wszelkie ciało (Jl 2,28-32).
Sąd nad narodami i odnowa Syjonu — rozdział 3
Rozdział 3 — Jahwe zapowiada, że odwróci niewolę Judy i zgromadzi wszystkie narody w Dolinie Jehoszafata, oskarża sąsiadów o handel synami Judy i rabunek, po czym ironicznie ogłasza im wojnę. Po sądzie w „dolinie wyroku” (Jl 3,14) góry kapią moszczem, z domu Jahwe wypływa źródło, Egipt i Edom pustoszeją, a Juda i Jerozolima trwają z pokolenia na pokolenie.
Bohaterowie
- Jahwe — główny mówiący w księdze. To On nazywa szarańczę swoim wojskiem, wzywa do powrotu, lituje się, wylewa swojego Ducha i sądzi narody; księga kończy się zdaniem, że „Pan bowiem mieszka na Syjonie” (Jl 3,21).
- Joel, syn Petuela — prorok, o którym tekst nie mówi nic poza imieniem ojca (Jl 1,1). Imię znaczy Jahwe jest Bogiem; nosili je też inni, np. syn Samuela (1 Sm 8,2) czy lewita Joel.
- Kapłani, słudzy ołtarza — mają nocować w worach, ogłosić post i płakać między przedsionkiem a ołtarzem z prośbą: „Przepuść, Panie, swemu ludowi” (Jl 2,17). Klęska uderzyła w nich bezpośrednio, bo zabrakło ofiar.
- Starcy i mieszkańcy ziemi — świadkowie klęski, którzy mają przekazać jej pamięć trzem pokoleniom (Jl 1,3). Na zgromadzenie przychodzą wszyscy, łącznie z dziećmi, niemowlętami i nowożeńcami (Jl 2,16).
- Szarańcza, czyli „moje wielkie wojsko” — tak Bóg nazywa owady w Jl 2,25. W rozdziale 2 to wojsko ma rysy armii, stąd spór, czy chodzi o owady, czy o ludzkiego najeźdźcę.
- Narody — Tyr, Sydon i ziemie filistyńskie, które sprzedawały synów Judy Grekom (Jl 3,4-6), oraz Egipt i Edom, oskarżone o przelanie niewinnej krwi (Jl 3,19). Są sądzone za konkretne czyny, nie za samo pochodzenie.
Autor i czas powstania
Tekst podaje tylko imię proroka i ojca (Jl 1,1). Nie wymienia króla, choć nagłówki ksiąg prorockich zwykle datują je panowaniem władcy; o tym zwyczaju pisze artykuł o nagłówkach ksiąg prorockich. Z treści wynika, że Joel mówi do Judy i Jerozolimy, zna świątynię, kapłanów i porządek codziennych ofiar. Królestwa północnego nie wspomina.
Datowanie jest sporne. Jedni wskazują IX wiek p.n.e., małoletność króla Jehoasza (2 Krl 11,21), gdy rządził kapłan Jehojada (2 Krl 12,2): to tłumaczyłoby brak króla, a wśród wrogów nie ma Asyrii ani Babilonu. Drudzy wolą V–IV wiek p.n.e., po wygnaniu: przywódcami są starsi i kapłani, mowa jest o murach (Jl 2,9), rozproszeniu Izraela (Jl 3,2) i Grekach (Jl 3,6). Żaden argument nie rozstrzyga, bo greccy kupcy docierali do Lewantu już przed wygnaniem. Są też propozycje pośrednie (koniec VII lub VI wiek p.n.e.).
Joel dzieli frazy z innymi prorokami: „Pan zagrzmi z Syjonu” (Jl 3,16; Am 1,2), dzień Jahwe przychodzący jak spustoszenie od Wszechmocnego (Jl 1,15; Iz 13,6), wybawienie na górze Syjon (Jl 2,32; Ab 1,17). Kto kogo cytuje, zależy od przyjętej daty. Przesłanie księgi od niej nie zależy.
Struktura księgi
UBG dzieli księgę na trzy rozdziały, tak jak Wulgata i wiele przekładów zachodnich. Tekst hebrajski i część polskich przekładów, na przykład Biblia Tysiąclecia, mają cztery: fragment o wylaniu Ducha, w UBG Jl 2,28-32, jest tam rozdziałem 3, a rozdział 3 UBG to rozdział 4.
| Część | Rozdziały | Treść |
|---|---|---|
| Klęska i lament | 1,1-20 | Cztery fale szarańczy, susza, brak ofiar w domu Jahwe, wezwanie do postu i zgromadzenia; pierwsza zapowiedź dnia Jahwe. |
| Alarm, powrót i odpowiedź Boga | 2,1-32 | Trąba na Syjonie, wojsko dnia Jahwe, wezwanie do powrotu całym sercem i modlitwa kapłanów (2,1-17); od 2,18 odpowiedź: odejście wojska, deszcz i urodzaj, wylanie Ducha, znaki na niebie, wybawienie tych, którzy wzywają imienia Jahwe. |
| Sąd nad narodami i odnowa Syjonu | 3,1-21 | Dolina Jehoszafata, oskarżenie Tyru, Sydonu i Filistynów, żniwo i tłocznia, zaćmione słońce, źródło z domu Jahwe, trwałość Judy i Jerozolimy. |
Przesłanie i główne tematy
Dzień Jahwe. Wyrażenie pada w księdze pięć razy (Jl 1,15; 2,1; 2,11; 2,31; 3,14). Najpierw oznacza nieszczęście, które spada na samą Judę, potem sąd nad narodami. Joel nie obiecuje ludowi Boga, że ten dzień go ominie, i w tym zgadza się z Amosem, który ostrzegał, że dla nieposłusznych będzie on ciemnością (Am 5,18-20). Szerzej o znaczeniu tego wyrażenia pisze artykuł o wyrażeniu „dzień Pana”.
Powrót do Boga. Wezwanie z Jl 2,12-13 używa czasownika szuw, czyli zawrócić, wrócić. Opis Boga jako łaskawego, miłosiernego i nieskorego do gniewu powtarza słowa z Wj 34,6, te same, które Jonasz wypomina Bogu po ocaleniu Niniwy (Jon 4,2). Zaraz potem pada jednak „Któż wie” (Jl 2,14): nawrócenie nie jest sposobem na wymuszenie łaski.
Ziemia i przymierze. Szarańcza i susza to skutki, przed którymi ostrzegała Tora (Pwt 28,38; 28,42), a deszcz wczesny i późny to obiecane błogosławieństwo (Pwt 11,14). Dlatego odnowa ziemi w Jl 2,21-26 jest odpowiedzią na powrót ludu, nie zmianą pogody.
Duch Jahwe dla wszystkich. Bóg wyleje swojego Ducha, czyli własną moc i obecność, która dotąd spoczywała na nielicznych prorokach, na ludzi bez względu na płeć, wiek i pozycję. Mojżesz życzył sobie, żeby cały lud prorokował (Lb 11,29); Joel zapowiada, że tak będzie. Więcej w artykule Kim jest Duch Święty według Biblii?.
Sąd za krzywdę. Narody rzucały los o lud Boga, sprzedawały dzieci za wino i nierządnice, zabrały srebro i złoto ze świątyni, przelały niewinną krew (Jl 3,3-5; 3,19). Bóg staje po stronie skrzywdzonych.
Bóg obecny wśród ludu. Obie części kończą się zapowiedzią, że lud pozna Jahwe jako Boga mieszkającego pośród Izraela, na Syjonie (Jl 2,27; 3,17).
Najważniejsze wersety
Dlatego jeszcze i teraz, mówi Pan, wróćcie do mnie całym swym sercem, w poście, płaczu i w lamencie. Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty, i nawróćcie się do Pana, waszego Boga, bo on jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i hojny w miłosierdzie i żałuje nieszczęścia.
Jl 2,12-13 (UBG)
Centrum księgi. Bóg nie żąda gestu, tylko powrotu, a uzasadnieniem jest Jego charakter. Omówienie słowo po słowie znajdziesz w studium wersetu Jl 2,13.
I stanie się potem, że wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało, i będą prorokować wasi synowie i wasze córki, wasi starcy będą mieć sny, a wasi młodzieńcy – widzenia. Nawet na sługi i służebnice wyleję w tych dniach swojego Ducha.
Jl 2,28-29 (UBG)
Zapowiedź, którą Piotr zacytował w dniu Szawuot (Dz 2,17). Duch jest tu Duchem samego Jahwe, wylanym na ludzi. Cytat Piotra omawia artykuł o wylaniu Ducha na wszelkie ciało.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32 (UBG)
Warunek wybawienia jest prosty: wzywać imienia Jahwe. Werset łączy jednak powszechność („każdy”) z konkretnym miejscem, Syjonem, i z resztą, którą Bóg sam powoła.
Tłumy, tłumy w dolinie wyroku. Bliski bowiem jest dzień Pana w dolinie wyroku.
Jl 3,14 (UBG)
Tłumy zebrane w dolinie czekają na wyrok. Hebrajskie charuc może znaczyć i rozstrzygnięcie, i młockarskie sanie, więc obraz sądu łączy się z obrazem żniwa z Jl 3,13. Szczegóły w artykule o Dolinie Jehoszafata.
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Dla Joela klęska rolnicza jest klęską kultu. Ofiara z pokarmów i płynów towarzyszyła codziennej ofierze porannej i wieczornej (Wj 29,41), więc bez zboża, wina i oliwy ustał codzienny znak przymierza (Jl 1,9; 1,13).
Post Joela nie jest świętem z kalendarza. Tora nakazuje jeden dzień trapienia duszy, Jom Kippur (Kpł 23,27; zob. artykuł o poście nakazanym przez Torę), a Joel zwołuje post nadzwyczajny, choć słownictwem świąt: aceret, zgromadzenie (Jl 1,14), to słowo, którym Tora nazywa ósmy dzień Sukot (Kpł 23,36). Trąbą w Jl 2,1 jest szofar, a „krzyczcie” ma ten sam rdzeń co terua, sygnał trąb z czasu wojny (Lb 10,9).
Wylanie Ducha Nowy Testament umieszcza w Szawuot, święcie pierwocin żniwa pszenicy (Wj 34,22; Dz 2,1); o samym święcie więcej na stronie Szawuot. Tradycja żydowska łączy ten dzień z nadaniem Tory; Pismo mówi tylko, że Izrael przyszedł pod Synaj w trzecim miesiącu (Wj 19,1). Związek Ducha z Torą ma jednak oparcie u Ezechiela: Duch sprawi, że lud będzie chodzić według Bożych ustaw (Ez 36,27). Duch nie znosi Prawa, tylko pomaga go przestrzegać.
Słowo more w Jl 2,23 oznacza deszcz wczesny, ale też nauczyciela; Wulgata oddała ten zwrot jako doctorem iustitiae, nauczyciela sprawiedliwości. To możliwa gra słów, lecz kontekst mówi o deszczu.
Zapowiedzi Mesjasza
Księga nie mówi wprost o Mesjaszu. Nowy Testament czyta ją jednak w świetle Jeszui w trzech miejscach. Pierwsze to mowa Piotra w Szawuot: to, co widzą zgromadzeni, jest spełnieniem słów Joela (Dz 2,16-21), a Duch został wylany przez Jeszuę, który „otrzymał od Ojca obietnicę Ducha Świętego” (Dz 2,33). Źródłem Ducha pozostaje Ojciec. Mowę kończy echo Jl 2,32 o tych, których Bóg powoła (Dz 2,39).
Drugie miejsce to List do Rzymian. Paweł cytuje Jl 2,32: „Każdy bowiem, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony” (Rz 10,13), i wiąże to z wyznaniem Jeszui jako Pana (Rz 10,9). Obietnicę, dawniej wiązaną z Syjonem, otwiera w ten sposób dla Żydów i Greków (Rz 10,12).
Trzecie to obrazy sądu: sierp i dojrzałe żniwo z Jl 3,13 wracają w Ap 14,14-19, gdzie sierp trzyma ktoś podobny do Syna Człowieczego, a zaćmione słońce i księżyc w mowie Jeszui o końcu (Mk 13,24). To nawiązania, nie cytaty, ale pokazują, że dzień Jahwe z Joela jest wciąż przed nami i wiąże się z przyjściem Jeszui.
Dla ucznia: motywy i pytania
- Szarańcza jako wojsko — owady opisane jak armia, armia opisana jak owady (Jl 1,6; 2,4-9; 2,25).
- Odwrócenie — zjedzone lata zostają wynagrodzone (Jl 2,25), a lemiesze z Iz 2,4 zamieniają się w miecze (Jl 3,10).
- Słońce, księżyc i gwiazdy — kosmiczne znaki dnia Jahwe (Jl 2,10; 2,31; 3,15).
- Żniwo i tłocznia — urodzaj jako błogosławieństwo (Jl 2,24) i jako obraz sądu (Jl 3,13).
- Źródło z domu Jahwe — motyw, który rozwijają Ezechiel (Ez 47,1) i Zachariasz (Za 14,8); por. też ziemię, która przed najazdem jest jak ogród Eden (Jl 2,3).
Czy wojsko z rozdziału 2 to ta sama szarańcza co w rozdziale 1?
Częściowo tak: w Jl 2,25 Bóg nazywa szarańczę swoim wielkim wojskiem, a opis koni, murów i okien pasuje do chmary owadów. Jednak w Jl 2,20 pada „północne wojsko”, a szarańcza przychodziła zwykle z południa i wschodu, dlatego część komentatorów widzi tu zapowiedź ludzkiego najeźdźcy, na przykład Asyrii lub Babilonu. Tekst trzyma oba znaczenia naraz; zob. artykuł Joel 2 — armia szarańczy.
Co znaczy „Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty”?
Rozdarcie szat było znakiem żałoby. Joel nie zakazuje gestu, ale mówi, że bez powrotu serca jest pusty (Jl 2,12-13).
Czy obietnica wylania Ducha już się spełniła?
Według Piotra tak, w dniu Szawuot (Dz 2,16). Ta sama mowa rozciąga jednak obietnicę na dzieci słuchaczy i na tych, którzy są daleko (Dz 2,39), więc spełnienie trwa. Znaki na niebie z Jl 2,30-31 Piotr też cytuje, ale wielu komentatorów łączy je z dniem Jahwe, który ma dopiero nadejść.
Gdzie leży Dolina Jehoszafata?
Nie wiadomo. Nazwa znaczy Jahwe sądzi, a Jl 3,14 nazywa to miejsce doliną wyroku, więc może być nazwą symboliczną. Późniejsza tradycja utożsamiła ją z doliną Cedronu, ale tekst tego nie mówi. Łączenie jej ze zwycięstwem króla Jozafata (2 Krn 20) to tylko hipoteza.
Dlaczego Joel odwraca słowa o lemieszach i mieczach?
Izajasz i Micheasz zapowiadają pokój, w którym narody przekują miecze na lemiesze (Iz 2,4; Mi 4,3). Joel mówi odwrotnie: „Przekujcie wasze lemiesze na miecze” (Jl 3,10). To ironiczne wezwanie narodów, które zbroją się, a idą na sąd; pokój z Izajasza przyjdzie po tym rozstrzygnięciu.
