Pierwsze zdanie księgi prorockiej rzadko bywa czytane uważnie, a jest tam zwykle najtwardsza informacja w całej księdze: kiedy to wszystko zostało powiedziane. Formuła jest krótka i powtarzalna — imię proroka, czasem imię ojca albo miejscowość, a potem panujący władcy.
Datowanie królami Judy
Najczęstszy wzorzec wymienia kolejnych królów jerozolimskich.
Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy.
Iz 1,1
Słowo Pana, które doszło do Ozeasza, syna Beeriego, za dni Uzjasza, Jotama, Achaza, Ezechiasza, królów Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela.
Oz 1,1
Słowo Pana, które doszło do Micheasza z Moreszet za dni Jotama, Achaza i Ezechiasza, królów Judy – to, co widział o Samarii i Jerozolimie.
Mi 1,1
Słowo Pana, które doszło do Sofoniasza, syna Kusziego, syna Gedaliasza, syna Amariasza, syna Ezechiasza, za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy.
So 1,1
Trzy pierwsze z tych nagłówków mają wspólnych władców, co pozwala ustawić Izajasza, Ozeasza i Micheasza obok siebie w jednym stuleciu. Ozeasz dokłada jeszcze króla północy, bo do północy mówi. Amos podaje po jednym królu z każdej strony i jedno wydarzenie.
Słowa Amosa, który był jednym spośród pasterzy z Tekoa, które widział o Izraelu za dni Uzjasza, króla Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela, dwa lata przed trzęsieniem ziemi.
Am 1,1
Jeremiasz zamiast punktu podaje przedział.
Słowa Jeremiasza, syna Chilkiasza, z rodu kapłanów, którzy byli w Anatot, w ziemi Beniamina; Do którego doszło słowo Pana za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy, w trzynastym roku jego panowania. Doszło także za dni Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, aż do końca jedenastego roku Sedekiasza, syna Jozjasza, króla Judy, aż do uprowadzenia do niewoli mieszkańców Jerozolimy w piątym miesiącu;
Jr 1,1-3
To jedyny w tym zestawie nagłówek, który obejmuje panowanie kilku władców i kończy się datą wydarzenia, a nie datą śmierci proroka.
Dwie inne rachuby
Ezechiel liczy od uprowadzenia, nie od koronacji.
I stało się w trzydziestym roku, w czwartym miesiącu, piątego dnia tego miesiąca, gdy byłem wśród uprowadzonych nad rzeką Kebar, że otworzyły się niebiosa i miałem widzenie Boże. Piątego dnia tego miesiąca – był to piąty rok od uprowadzenia do niewoli króla Jojakina; Słowo Pana doszło wyraźnie do kapłana Ezechiela, syna Buziego, w ziemi Chaldejczyków nad rzeką Kebar, a była nad nim ręka Pana.
Ez 1,1-3
Po powrocie miarą staje się panowanie władcy perskiego.
W drugim roku króla Dariusza, w szóstym miesiącu, pierwszego dnia tego miesiąca, słowo Pana doszło przez proroka Aggeusza do Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy, i do Jozuego, syna Josadaka, najwyższego kapłana, mówiące:
Ag 1,1
W ósmym miesiącu drugiego roku Dariusza słowo Pana doszło do Zachariasza, syna Berechiasza, syna Iddo proroka, mówiące:
Za 1,1
Trzy sposoby datowania — królowie Judy, lata wygnania, lata króla Persji — układają się w kolejność historyczną same z siebie. Nagłówek mówi więc nie tylko kiedy, ale też w jakim porządku świata prorok mówił.
Nagłówki, które nie datują
Tu kończy się rzecz łatwa. Sześć ksiąg otwiera się bez żadnej wskazówki czasowej: Joel, Abdiasz, Jonasz, Nahum, Habakuk i Malachiasz.
Słowo Pana doszło do Jonasza, syna Amittaja, mówiące: Wstań, idź do Niniwy, tego wielkiego miasta, i wołaj przeciwko niej, bo jej niegodziwość wzniosła się przed moje oblicze.
Jon 1,1-2
Brzemię Niniwy. Księga widzenia Nahuma Elkoszyty.
Na 1,1
Brzemię słowa Pana do Izraela przez Malachiasza.
Ml 1,1
Policzone na piętnastu księgach od Izajasza do Malachiasza wychodzi dziewięć nagłówków z datowaniem i sześć bez. To znaczy, że sporej części zbioru nie da się ustawić na osi czasu inaczej niż przez wnioskowanie z treści — a wnioskowanie nie jest daną tekstu i trzeba je jako takie nazywać.
W przypadku Jonasza pomaga inna księga.
On przywrócił granice Izraela od wejścia do Chamat aż do Morza Stepowego, według słowa Pana, Boga Izraela, które wypowiedział przez swego sługę Jonasza, syna Amittaja, proroka z Gat-ha-Chefer.
2 Krl 14,25
To samo imię i to samo imię ojca pojawiają się przy proroku z czasów Jeroboama, syna Joasza. Zestawienie jest mocne, ale wciąż jest zestawieniem dwóch miejsc, a nie informacją z nagłówka — i tak trzeba je przedstawiać.
Co nagłówek datuje, a czego nie
Formuła otwierająca odnosi się do posługi proroka albo do księgi jako całości. Nie jest datą pod konkretną wyrocznią. Wewnątrz ksiąg wyrocznie bywają układane tematycznie, nie chronologicznie — u Jeremiasza widać to wyraźnie, bo rozdziały z własnymi datami wewnętrznymi nie idą w kolejności lat. Kto chce ustalić, kiedy padło dane zdanie, musi szukać wskazówki w samym fragmencie, a nie w pierwszym wersecie księgi.
Nagłówek nie mówi też, jak długo trwała posługa. Lista czterech królów u Izajasza wyznacza ramy, w których prorok mówił, lecz nie znaczy, że mówił nieprzerwanie przez cały ten czas ani że zaczął dokładnie z początkiem pierwszego panowania. Podobnie data u Aggeusza wskazuje dzień pierwszej wyroczni, a nie okres działalności; reszta jego księgi ma własne daty, rozłożone na kilka miesięcy.
Wreszcie nagłówek nazywa gatunek. Jedne mówią o słowie, które doszło, inne o widzeniu, jeszcze inne o brzemieniu. Nie są to synonimy: brzemię wprowadza zwykle wyrocznię o karze, widzenie wskazuje na formę odbioru. Pierwsze zdanie ustawia więc czytelnikowi także oczekiwania co do tego, czego się z księgi dowie.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kto zapisał nagłówki. Są sformułowane w trzeciej osobie i mówią o proroku, więc niekoniecznie wyszły spod jego ręki; tekst tego nie rozstrzyga i nie warto udawać, że rozstrzyga. Nie wiemy, według jakiego kalendarza liczono lata panowania ani czy wszystkie księgi liczą je tak samo — stąd rozbieżności w rekonstrukcjach chronologii, których nie da się usunąć samą lekturą. Nie wiemy, dlaczego sześć ksiąg nie podaje daty: czy była dla pierwszych czytelników oczywista, czy uznano ją za nieistotną. Nie wiemy wreszcie, kiedy działali Joel i Abdiasz; propozycje rozciągają się na kilka stuleci i żadna nie opiera się na danych z ich własnych ksiąg.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Amos · Ezechiel · Abdiasz · Jonasz · Ozeasz — znaczenie imienia
