Wyrażenie o dniu Pana jest w Biblii częste — w tekście UBG pada osiemnaście razy — i prawie zawsze u proroków. Współczesny czytelnik automatycznie podstawia pod nie koniec świata. Prorocy używają go szerzej: opisuje ono moment, w którym Bóg wkracza z sądem, a moment ten bywa zupełnie konkretną datą w historii.
Sąd nad konkretnym miastem
Najlepszy przykład daje Izajasz. Trzynasty rozdział ma na początku wyraźny adres i dopiero potem następują zdania o dniu Pana:
Brzemię Babilonu, które widział Izajasz, syn Amosa.
Iz 13,1
Zawódźcie, bo bliski jest dzień Pana; przyjdzie jak spustoszenie od Wszechmocnego.
Iz 13,6
Oto dzień Pana nadchodzi, okrutny, w zapalczywości i srogim gniewie, aby zamienić tę ziemię w pustynię i wytępić z niej grzeszników.
Iz 13,9
Ten sam rozdział kończy się zapowiedzią losu Babilonu porównanego do Sodomy, więc nie ma wątpliwości, kogo dotyczy:
I Babilon, ozdoba królestw i chluba majestatu Chaldejczyków, stanie się jak Sodoma i Gomora, kiedy Bóg je zniszczył.
Iz 13,19
Podobnie działa to u Ezechiela, gdzie zwrot pojawia się w kontekście bitwy i wyłomów w murze, a więc realnego oblężenia:
Nie wstąpiliście na wyłomy ani nie uzupełniliście muru wokół domu Izraela, aby mógł ostać się w bitwie w dzień Pana.
Ez 13,5
Sąd nad własnym ludem
Najbardziej zaskakujące użycie należy do Amosa. Prorok odwraca oczekiwania słuchaczy, którzy tego dnia wypatrywali jako wybawienia:
Biada tym, którzy pragną dnia Pana! Cóż wam po tym dniu Pana? Jest on ciemnością, a nie światłością.
Am 5,18
Sofoniasz opisuje go w kategoriach dnia bitwy i podkreśla, że jest bliski — a więc nie mówi o odległej przyszłości:
Bliski jest wielki dzień Pana, bliski jest i bardzo szybko nadchodzi głos dnia Pana. Tam nawet mocarz zawoła gorzko.
So 1,14
Izajasz podaje kryterium sądu, które nie ma nic wspólnego z narodowością, lecz z postawą:
Przyjdzie bowiem dzień Pana zastępów przeciwko każdemu pysznemu i wyniosłemu, i przeciwko każdemu wywyższonemu, a każdy zostanie poniżony;
Iz 2,12
U Joela zwrot organizuje całą księgę. Najpierw opisuje klęskę już trwającą, potem wezwanie do zgromadzenia, wreszcie zapowiedź znaków:
Ach, co to za dzień! Bliski bowiem jest dzień Pana i nadejdzie jak spustoszenie od Wszechmocnego.
Jl 1,15
Zadmijcie w trąbę na Syjonie, krzyczcie na mojej świętej górze! Niech zadrżą wszyscy mieszkańcy ziemi, bo nadchodzi dzień Pana, bo już jest bliski;
Jl 2,1
A Pan wyda swój głos przed swoim wojskiem, gdyż jego obóz jest ogromny, gdyż mocny jest ten, który wykonuje jego słowo. Wielki jest bowiem dzień Pana i bardzo straszliwy! Któż go zniesie?
Jl 2,11
Rys ostateczny
W części tekstów zwrot rzeczywiście wykracza poza pojedyncze wydarzenie. Joel zestawia go ze zmianami na niebie, a Malachiasz z posłaniem Eliasza:
Słońce zamieni się w ciemność, a księżyc w krew, zanim nadejdzie dzień Pana, wielki i straszny.
Jl 2,31
Oto poślę wam Eliasza proroka, zanim przyjdzie ten wielki i straszny dzień Pana.
Ml 4,5
Paweł przenosi wyrażenie do listu i dokłada porównanie, które mówi o nieprzewidywalności terminu:
Sami bowiem dokładnie wiecie, że dzień Pana przyjdzie jak złodziej w nocy.
1 Tes 5,2
Warto zauważyć, co łączy wszystkie te teksty niezależnie od zasięgu. Za każdym razem chodzi o moment, w którym Bóg przestaje być cichym tłem wydarzeń i staje się ich stroną. Sofoniasz opisuje to jako przygotowaną ofiarę i zaproszonych gości, a Abdiasz rozciąga zapowiedź na wszystkie narody:
Umilknij przed obliczem Pana Boga, gdyż bliski jest dzień Pana. Pan bowiem przygotował ofiarę i poświęcił swoich zaproszonych.
So 1,7
Bliski bowiem jest dzień Pana dla wszystkich narodów. Jak ty postępowałeś, tak postąpią z tobą. Twoja odpłata spadnie na twoją głowę.
Ab 1,15
Zachariasz w ostatnim rozdziale swojej księgi używa tego samego zwrotu na otwarcie opisu, w którym sąd i wybawienie zbiegają się w jednym wydarzeniu:
Oto przychodzi dzień Pana, a twój łup będzie rozdzielony pośród ciebie.
Za 14,1
Sam zwrot nie rozstrzyga więc skali. Rozstrzyga ją to, co autor dopisuje wokół niego.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to automatyczne czytanie każdego wystąpienia jako końca świata. Rozdział o Babilonie sam podaje swój adres, więc taka lektura jest sprzeczna z kontekstem.
Drugi błąd jest przeciwny — sprowadzenie wszystkich wystąpień do historii. Kilka tekstów wyraźnie wykracza poza pojedynczy najazd i nie da się ich zamknąć w wydarzeniach jednej epoki.
Trzeci błąd to zakładanie, że dzień Pana zawsze oznacza dobrą wiadomość dla ludu Bożego. Amos mówi coś przeciwnego i robi to celowo, żeby rozbić fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Czwarty błąd polega na czytaniu słowa „dzień” jako doby. W języku proroków oznacza ono raczej czas albo moment, tak jak w polskich zwrotach o dniach czyjejś młodości.
Piąty błąd to zakładanie, że jedno wystąpienie wyklucza inne. Prorocy wracają do tego zwrotu przez kilka stuleci i za każdym razem stosują go do własnej sytuacji, nie unieważniając poprzednich użyć.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, gdzie w wielu tekstach przebiega granica między sądem historycznym a ostatecznym — prorocy przechodzą od jednego do drugiego bez sygnału, a niekiedy oba plany zdają się nakładać. Nie wiemy też, czy zwrot był ustaloną formułą przed Amosem, czy prorok podjął istniejące oczekiwanie ludu i je odwrócił; jego wypowiedź sugeruje, że słuchacze coś takiego znali, ale tekst tego nie potwierdza wprost. Wreszcie nie jest jasne, w jakim stopniu późniejsi autorzy odczytywali wcześniejsze zapowiedzi jako niewypełnione.
Zobacz też: Izajasz · Abdiasz · Amos · Sofoniasz — znaczenie imienia · Joel — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia
