W drugim rozdziale Dziejów Piotr odpowiada na zarzut pijaństwa cytatem z proroka. Warto zestawić oba teksty obok siebie, bo różnice i podobieństwa między nimi są tu bardziej pouczające niż samo streszczenie.
Zapowiedź u Joela
I stanie się potem, że wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało, i będą prorokować wasi synowie i wasze córki, wasi starcy będą mieć sny, a wasi młodzieńcy – widzenia.
Jl 2,28
Zakres zapowiedzi jest szeroki w trzech wymiarach naraz: płeć, wiek i forma. Synowie i córki prorokują, starcy i młodzieńcy mają sny i widzenia. To odwraca porządek, w którym prorokowanie było sprawą nielicznych powołanych.
Nawet na sługi i służebnice wyleję w tych dniach swojego Ducha.
Jl 2,29
Werset dokłada wymiar czwarty i najbardziej wywrotowy społecznie: sługi i służebnice. W kulturze, w której status decydował o dostępie do świętości, to zdanie jest osobnym oświadczeniem.
Mojżesz odpowiedział: Czy jesteś zazdrosny o mnie? Oby cały lud Pana zamienił się w proroków, aby Pan złożył na nim swego ducha!
Lb 11,29
Podobne życzenie pada wcześniej u Mojżesza, w odpowiedzi na doniesienie o dwóch prorokujących w obozie. Joel zapowiada to, czego Mojżesz sobie życzył.
I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, zostanie wybawiony, bo na górze Syjon i w Jerozolimie będzie wybawienie, jak powiedział Pan, to jest w resztkach, które Pan powoła.
Jl 2,32
Zamknięcie wyroczni jest zaskakująco proste: wezwanie imienia i wybawienie. Jednocześnie tekst zawęża miejsce — Syjon i Jerozolima — i mówi o resztkach powołanych, co równoważy powszechność z poprzednich wersetów.
Szawuot
A gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy, wszyscy byli jednomyślnie na tym samym miejscu. Nagle powstał odgłos z nieba, jakby uderzenie gwałtownego wiatru, i wypełnił cały dom, w którym siedzieli. Ukazały się im rozdzielone języki jakby z ognia, które spoczęły na każdym z nich. I wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym, i zaczęli mówić innymi językami, tak jak im Duch pozwalał mówić.
Dz 2,1-4
Opis wydarzenia jest zwięzły: dźwięk, widok, skutek. Znaki są dwa i oba mają charakter zewnętrzny, ale to, co je wywołuje, tekst nazywa napełnieniem. Data też nie jest przypadkowa: Szawuot to jedno z trzech świąt pielgrzymich, więc w mieście był wtedy tłum przybyszów z wielu krajów. Mówienie innymi językami trafia dokładnie w tę sytuację.
Wtedy stanął Piotr z jedenastoma, podniósł swój głos i przemówił do nich: Mężowie z Judei i wszyscy, którzy mieszkacie w Jerozolimie, przyjmijcie do wiadomości i posłuchajcie uważnie moich słów. Oni bowiem nie są pijani, jak sądzicie, bo jest dopiero trzecia godzina dnia.
Dz 2,14-15
Piotr zaczyna od argumentu praktycznego, niemal urzędowego: o tej porze dnia nikt nie jest pijany. Dopiero wtedy przechodzi do Pisma. Kolejność jest znacząca — najpierw usuwa najprostsze wyjaśnienie zdarzenia, a dopiero potem proponuje własne.
Ale to jest to, co zostało przepowiedziane przez proroka Joela: I stanie się w ostatecznych dniach – mówi Bóg – że wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało i będą prorokować wasi synowie i córki, wasi młodzieńcy będą mieć widzenia, a starcy będą śnić sny. Nawet na moje sługi i służebnice wyleję w tych dniach z mego Ducha i będą prorokować. I ukażę cuda na niebie w górze i znaki na ziemi na dole, krew, ogień i kłęby dymu. Słońce zamieni się w ciemność, a księżyc w krew, zanim nadejdzie ten dzień Pański, wielki i okazały. I stanie się, że każdy, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony.
Dz 2,16-21
Warto zwrócić uwagę na sposób, w jaki to jest zbudowane. Piotr nie mówi, że oto zaczyna się nowa epoka, tylko wskazuje na to, co ludzie właśnie widzą, i podaje temu nazwę wziętą z proroka. Cytuje przy tym całość, łącznie z tym, co się na jego oczach nie wydarzyło.
Fragment, który się nie zgadza
I ukażę cuda na niebie i na ziemi, krew, ogień i kłęby dymu. Słońce zamieni się w ciemność, a księżyc w krew, zanim nadejdzie dzień Pana, wielki i straszny.
Jl 2,30-31
Tego problemu nie da się usunąć. Piotr przytacza słowa o krwi, ogniu, słupach dymu, o zaćmieniu słońca i księżycu jak krew — a nic takiego w Jerozolimie tamtego dnia nie zaszło. Pismo nie tłumaczy, dlaczego cytuje się zapowiedź w całości, gdy sprawdza się jej część. Możliwe odczytania są znane: że Piotr wskazuje na całą wyrocznię jako jeden pakiet, którego początek właśnie widać; że znaki niebieskie należą do dnia, który dopiero ma nadejść, a wylanie Ducha go poprzedza; że język o słońcu i księżycu jest u proroków stałym sposobem mówienia o przewrocie. Żadne z tych odczytań nie jest w tekście stwierdzone i żadne nie może udawać, że jest.
Co Piotr z tego wyprowadza
Wtedy Piotr powiedział do nich: Pokutujcie i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa na przebaczenie grzechów, a otrzymacie dar Ducha Świętego. Obietnica ta bowiem dotyczy was, waszych dzieci i wszystkich, którzy są daleko, każdego, kogo powoła Pan, nasz Bóg.
Dz 2,38-39
Wniosek praktyczny nie dotyczy znaków, lecz obietnicy i jej zasięgu. Wyliczenie idzie w trzech kierunkach: słuchacze, ich dzieci i ci, którzy są daleko. Ostatni człon zdania stawia jednak granicę, o której często się zapomina — chodzi o tych, których powoła Bóg.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak pogodzić cytat ze znakami, których w Szawuot nie było. Tekst Dziejów nie stawia tego pytania i nie odpowiada na nie ani jednym słowem. Nie wiemy, co dokładnie znaczy u Joela wyrażenie o wszelkim ciele — czy obejmuje ono również narody, czy pozostaje w granicach Izraela, bo werset 32 mówi o Syjonie i o resztkach. Nie wiemy wreszcie, czy Piotr uważał wyrocznię za wypełnioną w całości, czy za rozpoczętą. Zdania, którym się posłużył, tego nie rozstrzygają.
Zobacz też: Szawuot (Pięćdziesiątnica) · Piotr · Joel — znaczenie imienia · Mojżesz — znaczenie imienia
