W czterech wielkich zbiorach prorockich powtarza się ten sam element budowy: osobny blok mów skierowanych nie do Izraela, lecz do państw ościennych. U Izajasza są to rozdziały od trzynastego do dwudziestego trzeciego, u Jeremiasza od czterdziestego szóstego do pięćdziesiątego pierwszego, u Ezechiela od dwudziestego piątego do trzydziestego drugiego, u Sofoniasza rozdział drugi. To zbyt regularne, żeby było przypadkiem.
Bloki te bywają pomijane przy lekturze, bo dotyczą państw, których nazwy dziś niewiele mówią, i wyliczają wydarzenia sprzed dwóch i pół tysiąca lat. Ich funkcja jest jednak czytelna nawet bez znajomości szczegółów geografii — i widać ją najlepiej wtedy, gdy zobaczy się, gdzie taki blok stoi w księdze i czym się kończy.
Nagłówek jako etykieta gatunku
Brzemię Babilonu, które widział Izajasz, syn Amosa.
Iz 13,1
Brzemię Niniwy. Księga widzenia Nahuma Elkoszyty.
Na 1,1
Polskie brzemię oddaje hebrajskie מַשָּׂא (masa), które w tych nagłówkach działa jak etykieta: sygnalizuje czytelnikowi, jakiego rodzaju tekst zaczyna. Inne księgi używają nagłówka opisowego, ale funkcja jest ta sama.
Słowo Pana, które doszło do proroka Jeremiasza przeciw poganom;
Jr 46,1
I doszło do mnie słowo Pana mówiące: Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciwko Ammonitom i prorokuj przeciwko nim.
Ez 25,1-2
Amos: pułapka zastawiona na słuchacza
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Damaszku i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ młócili Gilead narzędziami z żelaza.
Am 1,3
Amos rozpisuje ten gatunek na serię i buduje z niej mechanizm. Kolejno przechodzi przez Damaszek, Gazę, Tyr, Edom, Ammona i Moab, za każdym razem tą samą formułą liczbową. Słuchacz w Izraelu przytakuje sześć razy, bo mowa dotyczy jego wrogów.
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Judy i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ odrzucili prawo Pana i nie przestrzegali jego przykazań, a dali się zwieść swoim kłamstwom, za którymi chodzili ich ojcowie.
Am 2,4
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Izraela i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ sprzedali sprawiedliwego za srebro, a ubogiego za parę sandałów;
Am 2,6
Siódmy i ósmy człon łamią schemat, choć zachowują formę. Najpierw Juda, potem sam Izrael — i to na Izraelu mowa się zatrzymuje, rozwijając zarzuty przez kilkanaście wersetów, podczas gdy narody dostały po kilka. Blok o obcych nie jest więc dodatkiem, tylko rozbiegiem. Jego funkcją jest odebranie słuchaczowi przekonania, że sąd dotyczy wyłącznie innych.
Miejsce w kompozycji
Podobne umiejscowienie widać w pozostałych księgach: blok o narodach stoi między mowami przeciw własnemu ludowi a zapowiedziami odnowy. U Sofoniasza wyliczenie idzie po kolei przez cztery strony świata, od Filistei na zachodzie po Asyrię na północy.
Wyciągnie bowiem swoją rękę na północ i wytraci Asyrię; zamieni Niniwę w spustoszenie i suchy obszar jak pustynię.
So 2,13
Efekt jest porządkujący. Skoro sąd obejmuje wszystkie kierunki, to nie jest sprawą lokalną ani zemstą jednego ludu na drugim. Kryterium musi być zatem wspólne — i w wyliczeniach Amosa nim jest: okrucieństwo wojenne, handel ludźmi, łamanie umów.
Gatunek nie przesądza treści
W tym dniu Izrael będzie jako trzeci wraz z Egiptem i Asyrią, będzie błogosławieństwem pośrodku ziemi. Pan zastępów bowiem będzie im błogosławił: Niech będzie błogosławiony mój lud Egipt i Asyria, dzieło moich rąk, oraz Izrael, moje dziedzictwo.
Iz 19,24-25
Wewnątrz bloku o narodach stoi fragment, który mówi coś przeciwnego niż wyrok. Egipt i Asyria, czyli dwa mocarstwa niszczące Izrael, zostają nazwane ludem i dziełem rąk. Formalnie jest to nadal mowa o obcych — treścią jest błogosławieństwo.
Synowie Izraela, czy nie jesteście dla mnie jak synowie Etiopii? – mówi Pan. Czy nie wyprowadziłem Izraela z ziemi Egiptu, Filistynów z Kaftor i Syryjczyków z Kir?
Am 9,7
Amos idzie jeszcze dalej i porównuje wyjście z Egiptu do przesiedleń innych ludów. To zdanie podważa wyłączność, na której opierało się poczucie bezpieczeństwa słuchaczy, i pada w tej samej księdze, co wyrocznie przeciw sześciu narodom.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy te mowy kiedykolwiek dotarły do adresatów. Nie wiemy, kto ustalił kolejność narodów w poszczególnych blokach ani czy była ona pierwotna. Nie wiemy, czy Księga Abdiasza jest samodzielną wyrocznią, czy fragmentem większego zbioru — składa się z jednego rozdziału poświęconego jednemu narodowi.
Widzenie Abdiasza. Tak mówi Pan Bóg o Edomie: Usłyszeliśmy wieść od Pana, a posłaniec został wysłany do narodów: Powstańcie, wyruszmy przeciwko niemu do bitwy.
Ab 1,1
Nie wiemy również, jak te teksty funkcjonowały wewnątrz Izraela. Można je czytać jako pociechę dla uciśnionych, jako ostrzeżenie przed sojuszami z wymienionymi państwami albo jako przygotowanie do mowy o sobie samym. Każde z tych odczytań ma oparcie w materiale, a księgi nie wskazują, które jest właściwe. Nie wiemy również, ile z wymienionych zapowiedzi znalazło potwierdzenie w wydarzeniach, bo losy części tych państw są znane tylko fragmentarycznie.
Zobacz też: Księga Abdiasza · Amos · Moab · Juda — znaczenie imienia
