Serwis, który stawia Pismo ponad tradycją, musi mówić także o miejscach niewygodnych. Do takich należą cytaty z Tanach przytaczane w Nowym Przymierzu w brzmieniu odbiegającym od oryginału. Nie ma powodu tego ukrywać — czytelnik i tak sprawdzi, a lepiej, żeby przeczytał o tym tutaj. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Uszy i ciało
Ofiary i daru nie chciałeś, lecz otworzyłeś mi uszy; nie żądałeś całopalenia i ofiary za grzech. Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę, na początku księgi jest napisane o mnie; Pragnę czynić twoją wolę, mój Boże, a twoje prawo jest w moim wnętrzu.
Ps 40,6-8
Dlatego przychodząc na świat, mówi: Ofiary ani daru nie chciałeś, ale przygotowałeś mi ciało. Całopalenia i ofiary za grzech nie podobały się tobie. Wtedy powiedziałem: Oto przychodzę – na początku księgi jest napisane o mnie – abym spełniał twoją wolę, o Boże.
Hbr 10,5-7
Psalm mówi „lecz otworzyłeś mi uszy”. List do Hebrajczyków w tym samym miejscu ma „przygotowałeś mi ciało”. Reszta zdania jest bliska, ale ten człon jest inny, a na nim opiera się dalszy wywód autora o ciele Mesjasza. Różnica nie jest drobiazgiem stylistycznym.
Syn wezwany z Egiptu
Gdy Izrael był dzieckiem, umiłowałem go, a z Egiptu wezwałem mego syna.
Oz 11,1
I przebywał tam aż do śmierci Heroda, aby się wypełniło, co powiedział Pan przez proroka: Z Egiptu wezwałem mego syna.
Mt 2,15
Tu brzmienie się zgadza: „Z Egiptu wezwałem mego syna” pada w obu miejscach tak samo. Różni się odniesienie. U Ozeasza zdanie mówi o Izraelu w czasie przeszłym i wprost go nazywa. Mateusz odnosi je do jednego człowieka i traktuje jako wypełnienie. Nie jest to zmiana słów, lecz zmiana adresata — i Ozeasz sam nigdzie nie zapowiada, że jego zdanie ma drugie odniesienie.
Zdanie, którego nie ma
A przyszedłszy, mieszkał w mieście zwanym Nazaret, aby się wypełniło to, co zostało powiedziane przez proroków: Będzie nazwany Nazarejczykiem.
Mt 2,23
To miejsce jest najtrudniejsze i trzeba je postawić bez osłon. Żadna księga Tanach nie zawiera zdania „Będzie nazwany Nazarejczykiem”. Nie chodzi o inne brzmienie ani o inny przekład — takiego zdania po prostu nie ma. Mateusz powołuje się przy tym na proroków w liczbie mnogiej, co bywa czytane jako odesłanie do sensu kilku zapowiedzi, a nie do jednego cytatu. Jest to możliwe wyjaśnienie, ale jest wyjaśnieniem naszym: sam tekst go nie podaje.
Dary wzięte i dary dane
Wstąpiłeś na wysokość, poprowadziłeś pojmanych jeńców, przyjąłeś dary dla ludzi, nawet dla buntowników, aby Pan Bóg mógł z nimi zamieszkać.
Ps 68,18
Dlatego Pismo mówi: Wstąpiwszy na wysokość, poprowadził pojmanych jeńców i dał ludziom dary.
Ef 4,8
Psalm mówi „poprowadziłeś pojmanych jeńców, przyjąłeś dary dla ludzi”. List do Efezjan ma „poprowadził pojmanych jeńców i dał ludziom dary”. Kierunek jest odwrócony: tam przyjmowanie, tu dawanie. Cały dalszy wywód Pawła o darach dla zgromadzenia opiera się na wersji z dawaniem.
Edom i narody
W tym dniu podniosę upadły przybytek Dawida i zamuruję jego wyłomy; wzniosę jego ruiny i odbuduję go, jak za dawnych dni; Aby posiedli resztki Edomu i wszystkie narody, nad którymi wzywano mojego imienia, mówi Pan, który to czyni.
Am 9,11-12
Potem powrócę i odbuduję upadły przybytek Dawida; odbuduję jego ruiny i wzniosę go; Aby ludzie, którzy pozostali, szukali Pana, i wszystkie narody, nad którymi wzywane jest moje imię – mówi Pan, który to wszystko sprawia.
Dz 15,16-17
U Amosa czytamy „Aby posiedli resztki Edomu”. W mowie Jakuba na naradzie w Jerozolimie to samo miejsce brzmi „Aby ludzie, którzy pozostali, szukali Pana”. Różnica jest znacząca, bo wersja z Dziejów służy za podstawę rozstrzygnięcia w sprawie pogan. Wersja hebrajska mówi o posiadaniu ziemi, wersja przytoczona — o szukaniu.
Prorok wskazany omyłkowo
Wtedy się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Jeremiasza: I wzięli trzydzieści srebrników, zapłatę za oszacowanego, którego oszacowali synowie Izraela;
Mt 27,9
Potem powiedziałem do nich: Jeśli to jest dobre w waszych oczach, dajcie mi moją zapłatę, a jeśli nie, zaniechajcie jej. Odważyli więc moją zapłatę: trzydzieści srebrników. Potem Pan powiedział do mnie: Rzuć je przed garncarza. Wspaniała to zapłata, na jaką mnie tak drogo oszacowali! Wziąłem więc trzydzieści srebrników i rzuciłem je przed garncarza w domu Pana.
Za 11,12-13
Cytat przypisany jest Jeremiaszowi, a zdanie o trzydziestu srebrnikach i garncarzu znajduje się u Zachariasza. Proponowano rozmaite wyjaśnienia: że nazwa odnosiła się do całego zwoju proroków, że u Jeremiasza są wątki o garncarzu i o polu. Żadne z nich nie zostało zapisane w Piśmie. Kto podaje któreś jako rozwiązanie, podaje przypuszczenie, a nie naukę.
Jak o tym mówić uczciwie
Najczęstsze wyjaśnienie brzmi: autorzy Nowego Przymierza korzystali z greckiego przekładu Tanach, który w tych miejscach brzmi inaczej niż tekst hebrajski. Wyjaśnienie to jest historyczne i w wielu przypadkach trafne. Trzeba jednak od razu powiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, nie jest to twierdzenie Pisma, tylko wniosek z porównania dokumentów. Po drugie, nie tłumaczy wszystkiego — nie tłumaczy zdania o Nazarejczyku ani wskazania na Jeremiasza.
Strona przeciwna
Wielki pod każdym względem. Przede wszystkim ten, że im zostały powierzone słowa Boże.
Rz 3,2
Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
Prz 30,6
Dwa miejsca zaostrzają problem, zamiast go łagodzić. Jedno mówi, że słowa Boże zostały powierzone Izraelowi — a więc tekst hebrajski ma szczególną pozycję. Drugie zakazuje dodawania do słów Boga i ostrzega przed okazaniem się kłamcą. Kto lekceważy różnice w cytatach, robi to wbrew zdaniu „Nie dodawaj nic do jego słów”.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, z jakiego dokładnie tekstu korzystał każdy z autorów — żaden z nich tego nie podaje. Nie wiemy, czy różnice były zamierzone, czy odziedziczone po przekładzie, którym się posługiwali. Nie wiemy, skąd pochodzi zdanie o Nazarejczyku. Nie wiemy, dlaczego przy srebrnikach padło imię Jeremiasza. I nie wiemy, jak te miejsca czytali pierwsi adresaci, bo nikt z nich nie zostawił pytania ani odpowiedzi na ten temat.
Zobacz też: Tanach · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · List do Hebrajczyków · List do Efezjan · Z Egiptu wezwałem mego syna · Mateusz — znaczenie imienia
