Pierwsze dwa rozdziały Amosa mają budowę, którą warto rozpoznać, zanim się je przeczyta. To seria niemal identycznych wyroków wygłaszanych po kolei przeciw kolejnym narodom — i ta powtarzalność ma konkretne zadanie.
Kto mówi
Słowa Amosa, który był jednym spośród pasterzy z Tekoa, które widział o Izraelu za dni Uzjasza, króla Judy, i za dni Jeroboama, syna Joasza, króla Izraela, dwa lata przed trzęsieniem ziemi.
Am 1,1
Nagłówek podaje trzy rzeczy: zawód, miejsce i czas. Pasterz z Tekoa, a więc z Judy, mówi o Izraelu, czyli o królestwie północnym. To już jest sytuacja niewygodna, bo obcy przybysz przemawia w cudzym państwie. Czas też jest podany dokładnie: panowanie dwóch królów i dwa lata przed trzęsieniem ziemi. Był to dla północy okres powodzenia, a nie kryzysu, i to jest tło, na którym padną wszystkie zarzuty.
Osiem wyroków w tym samym rytmie
Każda wyrocznia zaczyna się tak samo i po formule następuje konkretny zarzut. Warto prześledzić ich kolejność, bo to ona jest właściwą konstrukcją mowy. Powtarzalność formuły działa tu jak rytm, do którego słuchacz się przyzwyczaja — i właśnie dzięki temu przyzwyczajeniu ostatni wyrok trafia bez ostrzeżenia.
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Damaszku i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ młócili Gilead narzędziami z żelaza.
Am 1,3
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Gazy i z powodu czterech nie przepuszczę im, ponieważ uprowadzili wszystkich jeńców, aby ich wydać Edomowi.
Am 1,6
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Tyru i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ wydali wszystkich jeńców Edomowi, a nie pamiętali o braterskim przymierzu;
Am 1,9
Damaszek, Gaza i Tyr to trzy państwa spoza Izraela. Zarzuty dotyczą okrucieństwa wojennego i handlu jeńcami, a więc rzeczy, które słuchacz w Betel oceniłby dokładnie tak samo jak prorok. Przy Tyrze pojawia się dodatkowy motyw: złamane przymierze braterskie.
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Edomu i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ prześladował mieczem swego brata, tłumiąc w sobie wszelaką litość, a nieustannie pałał gniewem, swoją zapalczywość chował na zawsze.
Am 1,11
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków synów Ammona i z powodu czterech nie przepuszczę im, ponieważ rozcinali brzemienne w Gileadzie tylko po to, by rozszerzyć swoje granice.
Am 1,13
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Moabu i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ spalił kości króla Edomu na wapno.
Am 2,1
Trzy kolejne wyroki dotyczą narodów spokrewnionych z Izraelem: Edomu, Ammonu i Moabu. Zarzuty stają się coraz bardziej osobiste — prześladowanie brata, okrucieństwo wobec ciężarnych, zbezczeszczenie kości zmarłego króla. Ostatni przypadek jest szczególny: Moab skrzywdził Edom, a nie Izraela. Wyrok zapada za czyn, który Izraela nie dotyczył.
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Judy i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ odrzucili prawo Pana i nie przestrzegali jego przykazań, a dali się zwieść swoim kłamstwom, za którymi chodzili ich ojcowie.
Am 2,4
Siódmy wyrok uderza w Judę, czyli w rodaków proroka. Zmienia się przy tym charakter zarzutu — nie chodzi już o okrucieństwo, lecz o odrzucenie prawa Jahwe i pójście za kłamstwem. Kryterium przestaje być ogólnoludzkie, a staje się kryterium przymierza.
Ósmy wyrok
Tak mówi Pan: Z powodu trzech występków Izraela i z powodu czterech nie przepuszczę mu, ponieważ sprzedali sprawiedliwego za srebro, a ubogiego za parę sandałów; Którzy dążą do tego, aby w prochu deptać głowy ubogich i drogę pokornych wypaczają. Ponadto syn i jego ojciec obcują z tą samą dziewczyną, aby splamić moje święte imię.
Am 2,6-7
Tu pułapka się zamyka. Słuchacz, który przy siedmiu poprzednich wyrokach przytakiwał, dostaje ósmy w tej samej formule i o sobie. Zarzuty są przy tym niepozorne w porównaniu z rozcinaniem ciężarnych: sprzedaż sprawiedliwego za srebro, ubogiego za parę sandałów, deptanie głów biednych. Amos wskazuje na sądy, długi i obyczaje, a nie na zbrodnie wojenne — i mówi, że to wystarcza.
Wyrocznia przeciw Izraelowi jest też zdecydowanie najdłuższa z ośmiu. Poprzednie mieściły się w kilku wersetach; ta ciągnie się przez resztę rozdziału i wylicza kolejne sprawy, wracając przy tym do dobrodziejstw, których lud doświadczył. Sama proporcja tekstu mówi, kto jest właściwym adresatem mowy. Siedem pierwszych wyroków pełni funkcję wprowadzenia — są prawdziwe, ale nie po to zostały wygłoszone, by ukarać Damaszek.
Dlaczego akurat oni
Słuchajcie tego słowa, które Pan mówi przeciwko wam, synowie Izraela, przeciwko całemu pokoleniu, które wyprowadziłem z ziemi Egiptu: Tylko was uznałem spośród wszystkich rodów ziemi, dlatego was ukarzę za wszystkie wasze nieprawości.
Am 3,1-2
Zdanie z trzeciego rozdziału podaje zasadę, na której cała ta konstrukcja stoi, i jest to zasada odwrotna do intuicji. Wybranie nie zmniejsza odpowiedzialności, tylko ją zwiększa. Ci, którzy zostali uznani, zostaną też rozliczeni — dokładnie dlatego, że zostali uznani.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co dokładnie znaczy formuła o trzech występkach i o czterech. Bywa czytana jako figura liczbowa oznaczająca miarę przebraną, ale tekst jej nie objaśnia i nie wylicza czterech osobnych win przy żadnym z narodów. Nie wiemy, czy wyliczone narody stanowią zamkniętą listę, czy dobór przykładów. Nie wiemy również, jak zareagowali słuchacze — pierwsza zapisana reakcja pojawi się dopiero w rozdziale siódmym i będzie to donos. Milczy wreszcie tekst o tym, czy którykolwiek z wyroków przeciw sąsiadom został wykonany za życia proroka.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Jahwe · Moab · Amos
