Cedek (צֶ֫דֶק, H6664) występuje sto dziewiętnaście razy i jest jednym z tych słów, w których polski przekład niczego nie przekręca, a mimo to przesuwa akcent. Sprawiedliwość brzmi po polsku jak kategoria sądowa: wyrok, kara, wymierzenie. Hebrajskie cedek zaczyna się o piętro niżej — od tego, czy przedmiot odpowiada wzorcowi.
Waga, odważnik, efa
Wagi sprawiedliwe, odważniki sprawiedliwe, efę sprawiedliwą i kwartę sprawiedliwą będziecie mieć. Ja jestem Pan, wasz Bóg, który wyprowadził was z ziemi Egiptu.
Kpł 19,36
W tym jednym wersecie rzeczownik cedek pada cztery razy i za każdym razem opisuje sprzęt: wagę, odważniki, miarę objętości i miarę cieczy. Nie chodzi o intencje kupca, lecz o to, czy jego narzędzia są zgodne z wzorcem. Przekład używa przymiotnika sprawiedliwy, co jest wierne, ale po polsku brzmi jak przeniesienie z sądu na targ. W hebrajskim to jest właśnie miejsce wyjściowe.
Będziesz miał wagę dokładną i sprawiedliwą, będziesz też miał efę dokładną i sprawiedliwą, aby się przedłużyły twoje dni na ziemi, którą daje ci Pan, twój Bóg.
Pwt 25,15
Powtórzone Prawo wiąże rzetelną miarę z długością życia na ziemi. Uczciwość handlowa nie jest tu drobiazgiem obok prawdziwej religii — jest tym samym słowem, którym opisuje się Boga.
Od miary do relacji
Pan będzie sądził narody. Osądź mnie, Panie, według mojej sprawiedliwości i według mojej uczciwości, która jest we mnie.
Ps 7,8
Psalmista prosi o sąd według swojej cedek. Nie twierdzi, że jest bez winy — prosi, by go zmierzono właściwą miarą. Drugi człon zdania używa innego rzeczownika, oznaczającego nienaruszoność, więc mamy tu dwa różne pojęcia postawione obok siebie.
Posila moją duszę, prowadzi mnie ścieżkami sprawiedliwości ze względu na swoje imię.
Ps 23,3
Ścieżki sprawiedliwości to po hebrajsku koleiny cedek: drogi wytyczone właściwie, prowadzące tam, gdzie mają prowadzić. Obraz pochodzi z terenu, nie z sali sądowej.
Miłosierdzie i prawda spotkają się ze sobą, sprawiedliwość i pokój ucałują się.
Ps 85,10
Tu cedek stoi w czwórce z miłosierdziem, prawdą i pokojem. Wszystkie cztery są przedstawione jako osoby, które się spotykają. To poezja, ale poezja oparta na przekonaniu, że właściwa miara i pokój nie są sobie przeciwne.
Sprawiedliwość jako pomoc
Nie bój się, bo ja jestem z tobą. Nie lękaj się, bo ja jestem twoim Bogiem. Umocnię cię, wspomogę cię i podeprę cię prawicą swojej sprawiedliwości.
Iz 41,10
Prawica sprawiedliwości Boga nie jest tu narzędziem kary, lecz podparcia. W polskim brzmi to zaskakująco, bo sprawiedliwość kojarzy się z rozliczeniem. U proroków cedek bywa jednak przede wszystkim tym, na czym można polegać: Bóg zachowuje się zgodnie ze swoim wzorcem, więc obietnica jest wykonalna.
Co gubi polski przekład
Gubi się ciągłość między wagą kupca a wiernością Boga. Po hebrajsku to samo słowo, więc przepis z Księgi Kapłańskiej i obietnica z Izajasza mówią o jednej rzeczy w dwóch skalach. Po polsku jedno jest przymiotnikiem przy odważniku, drugie rzeczownikiem abstrakcyjnym.
Znika też różnica wobec drugiego wielkiego terminu prawnego, jakim jest miszpat, występujący ponad czterysta razy i oznaczający raczej rozstrzygnięcie, wyrok lub należne prawo. Polszczyzna oddaje oba wyrazy sprawiedliwością, przez co pary, w których stoją obok siebie, wyglądają na powtórzenie tej samej myśli. A prorocy zestawiają je celowo: jedno mówi o wzorcu, drugie o jego zastosowaniu w konkretnej sprawie, i dopiero oba razem opisują porządek, którego domagają się od Izraela.
Czego nie wiemy
Nie ma zgody, czy pierwotnym sensem rdzenia była zgodność z normą, czy raczej wierność relacji. Od tego rozstrzygnięcia zależy, jak czytać zdania o sprawiedliwości Boga: jako o Jego zgodności z własnym prawem albo jako o dotrzymywaniu zobowiązań wobec ludu. Teksty dopuszczają oba odczytania i nie zawierają definicji, która by je rozdzieliła.
Otwarta pozostaje również relacja między rodzajem męskim cedek a formą żeńską tego samego rdzenia, cedaka, występującą sto pięćdziesiąt siedem razy. Przekłady oddają obie tak samo, choć rozkład ich użyć w Piśmie nie jest identyczny: forma żeńska częściej pojawia się tam, gdzie mowa o postępowaniu wobec ludzi. Opisać tę różnicę potrafimy; wyjaśnić jej nie umiemy, a każde tłumaczenie, które ją zaciera, odbiera czytelnikowi materiał do własnej oceny.
