Księga Jonasza to krótka opowieść o proroku Jonaszu, synu Amittaja, którego Jahwe (PAN) posłał z ostrzeżeniem do asyryjskiej Niniwy, a on wsiadł na statek płynący w przeciwną stronę. W jednym zdaniu: prorok ucieka, zostaje połknięty przez wielką rybę i ocalony, a kiedy wreszcie ogłasza wyrok, Niniwa pokutuje i Bóg ją oszczędza, ku wielkiemu gniewowi samego Jonasza. W Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej (UBG) księga ma 4 rozdziały i 48 wersetów, a kończy się pytaniem Boga, na które prorok już nie odpowiada.
Streszczenie w 5 zdaniach
- Jahwe każe Jonaszowi iść do Niniwy i wołać przeciwko jej niegodziwości, ale prorok wsiada w Jafie na okręt do Tarszisz, żeby uciec sprzed oblicza Jahwe.
- Na morzu zrywa się burza, los wskazuje Jonasza, a żeglarze na jego własne żądanie wrzucają go do wody, po czym morze cichnie, a oni składają Jahwe ofiarę.
- Wielka ryba przygotowana przez Boga połyka Jonasza na trzy dni i trzy noce, prorok modli się z jej wnętrza słowami dziękczynienia, a ryba na rozkaz Jahwe wypluwa go na brzeg.
- Posłany po raz drugi, Jonasz ogłasza, że za czterdzieści dni Niniwa zostanie zburzona, a mieszkańcy z królem na czele poszczą, okrywają się worami i porzucają grabież, więc Bóg odstępuje od kary.
- Jonasz gniewa się i prosi o śmierć, a Bóg przez tykwę, robaka i palący wiatr pokazuje mu, że skoro prorokowi żal jednej rośliny, Stwórca tym bardziej może żałować wielkiego miasta pełnego ludzi i zwierząt.
Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale
Pierwsze posłanie: ucieczka i ratunek — rozdziały 1–2
Rozdział 1 — Zamiast iść na wschód do Niniwy, Jonasz schodzi do portu w Jafie i płynie ku Tarszisz, na zachodni kraniec znanego wtedy świata. W czasie burzy śpi na dolnym pokładzie, a gdy los pada na niego, wyznaje żeglarzom, że czci Boga nieba, i każe wrzucić się do morza; ocalona załoga składa Jahwe ofiarę, a Jonasza połyka wielka ryba (Jon 1,17 w UBG; przekłady idące za podziałem hebrajskim, np. Biblia Tysiąclecia, mają tu Jon 2,1).
Rozdział 2 — We wnętrznościach ryby Jonasz modli się słowami, które brzmią jak zbiór zwrotów z Psalmów: opisuje toń, która się nad nim zamknęła, dziękuje za wyprowadzenie życia z dołu i kończy wyznaniem „Od Pana pochodzi wybawienie” (Jon 2,9). Na rozkaz Boga ryba wypluwa go na brzeg.
Drugie posłanie: Niniwa i spór z Bogiem — rozdziały 3–4
Rozdział 3 — Słowo Jahwe przychodzi do Jonasza po raz drugi i tym razem prorok idzie. Przez jeden dzień chodzi po mieście, które miało „na trzy dni drogi” (Jon 3,3), i ogłasza zburzenie za czterdzieści dni; mieszkańcy wierzą Bogu, król schodzi z tronu i siada w popiele, a jego dekret nakazuje post ludziom i zwierzętom oraz porzucenie przemocy. Bóg widzi ich czyny i nie sprowadza zapowiedzianego nieszczęścia.
Rozdział 4 — Jonasz wpada w gniew i wyjawia, dlaczego wcześniej uciekał: wiedział, że Bóg jest łaskawy i żałuje nieszczęścia. Siada na wschód od miasta, żeby zobaczyć, co się z nim stanie; Bóg daje mu cień tykwy, następnego ranka posyła robaka i suchy wiatr, a gdy prorok znów prosi o śmierć, pyta go o ponad sto dwadzieścia tysięcy ludzi i wiele bydła w Niniwie.
Bohaterowie
Jonasz, syn Amittaja — prorok z Gat-ha-Chefer, a jego imię (Jona) znaczy po hebrajsku gołąb. Ucieka, śpi w czasie burzy, modli się w rybie, słucha dopiero za drugim razem i do ostatniego zdania spiera się z Bogiem. Jego losy poza tą księgą zebrano w biografii Jonasza, proroka, który uciekł przed Niniwą.
Jahwe — Bóg nieba, „który stworzył morze i ziemię” (Jon 1,9). Wysyła wiatr, wyznacza rybę, tykwę, robaka i wiatr wschodni; jest najbardziej czynną postacią księgi i ma w niej ostatnie słowo.
Żeglarze i sternik — poganie, z których każdy wołał do swego boga. Sternik budzi proroka pytaniem „Cóż ty czynisz, śpiochu?” (Jon 1,6), załoga długo wiosłuje, żeby nie wrzucać Jonasza do morza, a na końcu składa ofiarę Jahwe i ślubuje Mu.
Król Niniwy i mieszkańcy — król nie ma w tekście imienia; zdejmuje płaszcz, siada w popiele i ogłasza post. Mieszkańcy „uwierzyli Bogu” (Jon 3,5), zanim ktokolwiek obiecał im przebaczenie. Samo miasto opisuje osobny wpis o Niniwie w Biblii.
Ryba, tykwa, robak i wiatr — to nie postacie, ale łączy je ten sam hebrajski czasownik (wajman, czyli i wyznaczył): każde z nich Bóg wyznacza do konkretnego zadania (Jon 1,17; 4,6-8).
Autor i czas powstania
Co mówi sam tekst. Księga opowiada o Jonaszu w trzeciej osobie i nie podaje autora. Tło historyczne daje inna księga: według 2 Krl 14,25 Jonasz, syn Amittaja, zapowiedział królowi Jeroboamowi II odzyskanie granic Izraela. Panowanie Jeroboama datuje się zwykle na pierwszą połowę VIII wieku p.n.e. (w przybliżeniu 793–753), więc wydarzenia rozgrywałyby się w czasach, gdy Asyria była jeszcze groźnym sąsiadem, a nie panem regionu. Szerzej o tym, dlaczego nadworny prorok z sukcesami nie chciał iść do wroga, pisze artykuł Jonasz przed Niniwą — nadworny prorok Jeroboama II.
Co mówi tradycja. Wielu chrześcijańskich komentatorów uważało za autora samego Jonasza. Tradycja żydowska zapisana w Talmudzie (Bawa Batra 15a) przypisuje spisanie Dwunastu Proroków, a więc i tej księgi, mężom Wielkiego Zgromadzenia z czasów po niewoli. To tradycja, nie informacja z Pisma.
Co jest sporne. Wielu badaczy datuje ostateczny kształt księgi na V–IV wiek p.n.e.: wskazują na słownictwo z wpływami aramejskimi i na zdanie „Niniwa była bardzo wielkim miastem” (Jon 3,3), które może zakładać, że miasta już nie ma (zburzono je w 612 roku p.n.e., o czym mówi babilońska kronika upadku Niniwy). Inni odpowiadają, że czas przeszły wynika po prostu z opowiadania, a aramejskie słowa znano w północnym Izraelu wcześniej. Dyskutuje się też tytuł król Niniwy, bo w VIII wieku stolicą Asyrii było Kalchu (Nimrud). W zwoju Dwunastu Proroków (hebr. Trej Asar) Księga Jonasza stoi na piątym miejscu.
Struktura księgi
| Część | Rozdziały | Treść |
|---|---|---|
| I. Pierwsze posłanie | 1,1-16 | Wezwanie, ucieczka do Tarszisz, burza, los, wyznanie Jonasza, ofiara żeglarzy |
| I. Pierwsze posłanie | 1,17–2,10 | Ryba, modlitwa z jej wnętrza, ocalenie na brzegu |
| II. Drugie posłanie | 3 | Orędzie w Niniwie, post i wory, dekret króla, Bóg odstępuje od kary |
| II. Drugie posłanie | 4 | Gniew Jonasza, tykwa, robak i wiatr, pytanie Boga bez odpowiedzi |
Obie połowy zaczynają się niemal tym samym zdaniem (Jon 1,1-2 i 3,1-2) i biegną równolegle: w każdej są poganie, którzy boją się Boga lepiej niż prorok, i w każdej Jonasz modli się do Jahwe, raz z wdzięcznością, raz z pretensją.
Przesłanie i główne tematy
Bóg całej ziemi. Jahwe działa na morzu, na statku pełnym cudzoziemców i w wielkim mieście wroga. Przyroda wykonuje Jego polecenia bez zwłoki; jedyną istotą, która się opiera, jest prorok.
Zapowiedź, która jest wezwaniem. Orędzie Jonasza nie ma warunku: „Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona” (Jon 3,4). Mimo to wyrok nie zapada, bo działa zasada wypowiedziana przez Jeremiasza: jeśli naród, któremu zapowiedziano zniszczenie, odwróci się od zła, Bóg odstąpi od nieszczęścia (Jr 18,7-8). Ten mechanizm omawia lekcja o proroctwie warunkowym na przykładzie Niniwy. Część komentatorów zauważa, że hebrajski czasownik w orędziu znaczy i zostanie wywrócona, i zostanie odmieniona; Niniwa się odmieniła, choć nie tak, jak oczekiwał prorok.
Pokuta mierzona czynami. Król każe nie tylko pościć, ale porzucić grabież (Jon 3,8), a Bóg „widział ich czyny” (Jon 3,10). Wory i popiół są znakiem, a zmiana postępowania treścią.
Miłosierdzie, którego prorok nie chce. Jonasz nie uciekał ze strachu. Znał charakter Boga i obawiał się właśnie łaski dla wrogów swojego ludu. Księga nie ośmiesza go, tylko stawia mu pytanie; więcej w artykule dlaczego Bóg zganił Jonasza za gniew o ocalenie Niniwy.
Najważniejsze wersety
Ale Jonasz wstał, aby uciec do Tarszisz sprzed oblicza Pana, i przybył do Jafy. Znalazł okręt, który płynął do Tarszisz, zapłacił za przejazd i wsiadł na niego, aby płynąć z nimi do Tarszisz i uciec sprzed oblicza Pana.
Jon 1,3 (UBG)
Port, okręt, opłacony przejazd i dwa razy ten sam cel: oddalić się sprzed oblicza Jahwe. To decyzja, nie odruch.
I powiedział: Wołałem do Pana w swoim ucisku i wysłuchał mnie; z głębi piekła wołałem i wysłuchałeś mego głosu.
Jon 2,2 (UBG)
Tam, gdzie UBG ma „z głębi piekła wołałem”, hebrajski tekst mówi o Szeolu, czyli o grobie. Jonasz opisuje bliskość śmierci, a nie wędrówkę duszy; umarli według Pisma „o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5). Pojęcie wyjaśnia wpis czym jest Szeol i Hades, a całą modlitwę omawia artykuł modlitwa Jonasza z wnętrza ryby.
I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,10 (UBG)
Bóg reaguje na to, co mieszkańcy zrobili, a nie na samą oprawę postu.
I modlił się do Pana, mówiąc: Proszę, Panie, czy tego nie mówiłem, gdy jeszcze byłem w swojej ziemi? Dlatego zaraz uciekłem do Tarszisz, gdyż wiedziałem, że ty jesteś Bogiem łaskawym i litościwym, nieskorym do gniewu i pełnym wielkiego miłosierdzia, który żałuje nieszczęścia.
Jon 4,2 (UBG)
Jonasz przytacza opis Boga, który Jahwe ogłosił Mojżeszowi (Wj 34,6), prawie tak samo, jak robi to Joel (Jl 2,13), tyle że jako zarzut. O tym, jak Pismo łączy te przymioty z sądem, pisze artykuł o miłosierdziu i sprawiedliwości według Wj 34.
Wtedy Pan mu powiedział: Żałujesz tej tykwy, przy której nie pracowałeś ani nie dałeś jej wzrostu; wyrosła w jedną noc i w jedną noc uschła; A ja miałbym nie żałować Niniwy, tego wielkiego miasta, w którym jest więcej niż sto dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy nie umieją rozróżnić swej prawej ręki od lewej, a także wiele bydła?
Jon 4,10-11 (UBG)
Księga kończy się pytaniem. Argument idzie od mniejszego do większego: roślina, o którą Jonasz nie dbał, a potem miasto ludzi i zwierząt. Szczegółowe studium wersetu Jon 4,11 pokazuje go w oryginale i w przekładach.
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Rozdział 3 jest zbudowany wokół hebrajskiego czasownika szuw (zawrócić, odwrócić się): król wzywa, by każdy się odwrócił od złej drogi, liczy, że i Bóg się odwróci, a na końcu czytamy, że odwrócili się naprawdę (Jon 3,8-10). Od tego rdzenia pochodzi teszuwa, biblijne pojęcie pokuty jako powrotu, opisane szerzej w artykule pokuta i nawrócenie (teszuwa).
Tora wyznacza dziesiąty dzień siódmego miesiąca jako Dzień Przebłagania, w którym lud ma trapić swoje dusze (Kpł 23,27). Według Talmudu (Megilla 31a) Księgę Jonasza czyta się w synagodze podczas popołudniowej modlitwy tego święta. To zwyczaj rabiniczny, nie nakaz Pisma, ale trafny: Niniwa pokazuje post, pokutę i odwołany wyrok. Więcej o święcie na stronie Jom Kippur.
Izrael miał być królestwem kapłanów (Wj 19,6), a sługa Jahwe światłością dla pogan (Iz 49,6). Jonasz wypełnia to powołanie wbrew sobie: nawet w ucieczce wyznaje żeglarzom wiarę w Stwórcę morza i ziemi.
Zapowiedzi Mesjasza
Najmocniejszą wykładnię księgi daje sam Jeszua (Jezus). Pytany o znak, odpowiada:
A on odpowiedział im: Pokolenie złe i cudzołożne żąda znaku, ale żaden znak nie będzie mu dany, oprócz znaku proroka Jonasza. Jak bowiem Jonasz był w brzuchu wieloryba trzy dni i trzy noce, tak Syn Człowieczy będzie w sercu ziemi trzy dni i trzy noce. Ludzie z Niniwy staną na sądzie z tym pokoleniem i potępią je, ponieważ pokutowali wskutek głoszenia Jonasza, a oto tu ktoś więcej niż Jonasz.
Mt 12,39-41 (UBG)
Znak ma dwie strony. Pierwsza to trzy dni i trzy noce: jak Jonasz wrócił z wnętrza ryby, tak Syn Człowieczy wróci z grobu. Przez ten czas Jeszua leżał w grobie martwy, a nie przebywał świadomie gdzie indziej; nadzieja, którą daje, to zmartwychwstanie (więcej na stronie co mówi Pismo o stanie po śmierci). Jak policzyć te trzy dni i trzy noce, to osobne i sporne pytanie, omówione w artykule w jaki dzień umarł Jeszua. Druga strona to sam prorok: Łukasz zapisuje, że Jonasz był znakiem dla mieszkańców Niniwy (Łk 11,30). Poganie posłuchali proroka, który głosił niechętnie, a Jeszua mówi o sobie: „tu ktoś więcej niż Jonasz” (Mt 12,41).
Dla ucznia: motywy i pytania
- Schodzenie w dół — Jonasz schodzi do Jafy, do okrętu, na dolny pokład, a w modlitwie aż do posad gór (Jon 1,3; 1,5; 2,6); hebrajski czasownik jarad (schodzić) wraca kilka razy.
- Słowo wielki — wielkie miasto, wielki wiatr, wielka burza, wielka ryba, wielki strach żeglarzy.
- Sen — prorok „twardo zasnął” (Jon 1,5), gdy poganie się modlili.
- Druga szansa — dostaje ją i prorok (Jon 3,1), i miasto.
- Otwarte zakończenie — czytelnik ma sam odpowiedzieć na pytanie z Jon 4,11.
Dlaczego Jonasz uciekał przed Niniwą?
Podaje to sam w Jon 4,2: wiedział, że Bóg jest łaskawy, nieskory do gniewu i żałuje nieszczęścia. Bał się nie porażki, tylko skuteczności swojego orędzia, bo Asyria zagrażała Izraelowi.
Czy wielka ryba była wielorybem?
Hebrajski tekst mówi tylko o wielkiej rybie (dag gadol, Jon 1,17), bez gatunku. W Mt 12,40 UBG ma „wieloryba”, ale greckie ketos oznacza po prostu wielkie zwierzę morskie. Księga przedstawia rybę jako wyznaczoną przez Boga, a nie jako zwykłe zdarzenie w przyrodzie; zob. czy wielka ryba mogła połknąć Jonasza.
Czy Bóg zmienił zdanie wobec Niniwy?
Tekst mówi, że Bóg „pożałował tego nieszczęścia” (Jon 3,10), ale zasada była znana wcześniej: zapowiedź sądu nad narodem, który odwraca się od zła, zostaje odwołana (Jr 18,7-8). Niniwczycy sami na to liczyli (Jon 3,9). Zmieniło się postępowanie miasta, nie charakter Boga.
Czy Jonasz był postacią historyczną?
Księga Królewska wymienia go obok konkretnego króla i konkretnej zapowiedzi (2 Krl 14,25), a Jeszua mówi o Niniwczykach, którzy staną na sądzie (Mt 12,41), jak o prawdziwych ludziach. Część badaczy czyta księgę jako opowieść pouczającą; tekst sam przedstawia się jako relacja o wydarzeniach.
Skąd pochodził Jonasz?
Z Gat-ha-Chefer (2 Krl 14,25), miejscowości na terenie pokolenia Zebulona w Galilei (Joz 19,13). To ciekawe tło dla słów faryzeuszy, że „żaden prorok nie powstał z Galilei” (J 7,52).
Czytaj dalej
- Księga Jonasza 1 w przekładzie interlinearnym
- Porównanie przekładów Jonasza 1
- Księga Nahuma — drugi prorok, który mówi o Niniwie
- Nahum: Niniwa sto lat po Jonaszu
- Księga Joela — ta sama formuła o łaskawym Bogu (Jl 2,13)
- Prorocy VIII wieku na tle Asyrii
- Znaczenie nazwy Tarszisz
