Jest w Torze zdanie, które prorocy i psalmiści cytują częściej niż jakiekolwiek inne. Bóg wypowiada je o sobie, przechodząc przed Mojżeszem po grzechu ze złotym cielcem. Zwykle przywołuje się jego pierwszą połowę. Druga połowa stoi w tym samym oddechu.
Cały werset, nie połowa
Wtedy przechodził Pan przed nim i wołał: Pan, Pan, Bóg miłosierny i litościwy, nieskory do gniewu, a bogaty w miłosierdzie i prawdę; Zachowujący miłosierdzie nad tysiącami, przebaczający nieprawość, przestępstwo i grzech, lecz nieusprawiedliwiający winnego, nawiedzający nieprawość ojców na synach i na synach ich synów do trzeciego i czwartego pokolenia.
Wj 34,6-7
Zestawienie jest celowe i nie zostawia miejsca na wybór jednej z części. Ten sam Bóg przebacza nieprawość i nie uniewinnia winnego. Formuła wraca niemal dosłownie w Księdze Liczb, w modlitwie Mojżesza za lud po buncie.
Pan nierychły do gniewu i pełen wielkiego miłosierdzia, przebaczający nieprawość i przestępstwo, który nie uniewinnia winnego, lecz nawiedza nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia.
Lb 14,18
I u Nahuma, gdzie kontekst jest wyrokiem na Niniwę, a nie pociechą.
Pan jest nieskory do gniewu i wielki w mocy, a winnego nie uniewinni. Droga Pana jest w wichrze i w burzy, a obłok jest prochem pod jego stopami.
Na 1,3
Dlaczego to nie jest sprzeczność
Zwykłe odczytanie brzmi: Bóg jest miłosierny, ale sprawiedliwy. To już przekłamanie, bo wstawia przeciwstawienie, którego w tekście nie ma. Psalmy mówią o tych dwóch rzeczach jak o czymś, co się spotyka i wzajemnie potwierdza.
Miłosierdzie i prawda spotkają się ze sobą, sprawiedliwość i pokój ucałują się.
Ps 85,10
Sprawiedliwość i sąd są podstawą twego tronu, miłosierdzie i prawda idą przed twoim obliczem.
Ps 89,14
Warto zauważyć, co znaczyłoby miłosierdzie bez drugiej połowy. Znaczyłoby, że wina nie jest naprawdę winą, a krzywda nie jest naprawdę krzywdą. Pismo traktuje takie rozwiązanie jako obrzydliwość, i mówi to o ludzkich sędziach bez ogródek.
Kto usprawiedliwia niegodziwego i kto potępia sprawiedliwego, obaj budzą odrazę w Panu.
Prz 17,15
Jeśli uniewinnienie winnego jest złem u sędziego, nie może być cnotą u Boga. Dlatego druga połowa wersetu nie jest zastrzeżeniem drobnym drukiem, tylko warunkiem tego, żeby pierwsza w ogóle coś znaczyła.
Jak listy rozwiązują to napięcie
Paweł w liście do Rzymian bierze dokładnie ten problem i nazywa go po imieniu: jak Bóg może przebaczać, nie przestając być sprawiedliwym.
Jego to Bóg ustanowił przebłaganiem przez wiarę w jego krew, aby okazać swoją sprawiedliwość przez odpuszczenie, w swojej cierpliwości, przedtem popełnionych grzechów; Aby okazać swoją sprawiedliwość w obecnym czasie po to, aby on był sprawiedliwym i usprawiedliwiającym tego, kto wierzy w Jezusa.
Rz 3,25-26
Odpowiedź nie polega na tym, że wina zostaje uznana za niebyłą, tylko że zostaje poniesiona. To pozwala Bogu być sprawiedliwym i usprawiedliwiającym jednocześnie — czyli utrzymać obie połowy opisu z Wj 34. Psalm formułuje tę samą zasadę krócej.
Ten sam układ widać w systemie ofiar. Tora nie zna przebaczenia przez samo ogłoszenie, że nic się nie stało. Grzech zostaje wyznany, a wina przeniesiona na ofiarę, i dopiero wtedy pada słowo o odpuszczeniu. Struktura jest ta sama w obu przymierzach: droga do przebaczenia prowadzi przez uznanie winy za winę, nie przez jej unieważnienie. Kto tego nie widzi, czyta Wj 34 jako obietnicę bezkarności, choć werset mówi coś dokładnie przeciwnego.
I do ciebie, Panie, należy miłosierdzie, bo ty oddajesz każdemu według jego uczynków.
Ps 62,12
Trudność, której to nie usuwa
Zostaje część o nawiedzaniu nieprawości ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia. Powtarza się ona w Dekalogu.
Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,5
Kłopot polega na tym, że ta sama Tora zakazuje wprost karania dzieci za winy ojców.
Ojcowie nie poniosą śmierci za dzieci ani dzieci nie poniosą śmierci za ojców. Każdy za swój grzech poniesie śmierć.
Pwt 24,16
Ezechiel poświęca temu cały rozdział i formułuje zasadę bez wyjątków.
Dusza, która grzeszy, umrze. Syn nie poniesie kary za nieprawość ojca ani ojciec nie poniesie kary za nieprawość syna. Sprawiedliwość sprawiedliwego pozostanie na nim, a niegodziwość niegodziwego pozostanie na nim.
Ez 18,20
A Jeremiasz zapowiada, że przysłowie o cierpkich winogronach przestanie być używane.
W tych dniach już nie będą mówić: Ojcowie jedli cierpkie winogrona, a synom ścierpły zęby; Lecz każdy umrze za swoją nieprawość. Każdemu człowiekowi, który zje cierpkie winogrona, ścierpną zęby.
Jr 31,29-30
Da się to układać na kilka sposobów. Można powiedzieć, że Wj 34 opisuje skutki grzechu, które faktycznie spadają na kolejne pokolenia, a Pwt 24 reguluje wyroki sądu, czyli mówi o czym innym. Można też czytać Ezechiela jako zapowiedź zmiany w sposobie rozliczania. Obie drogi mają oparcie w tekście, ale żadna nie jest w nim wyłożona, a Pismo nigdzie nie zestawia tych wersetów ze sobą, żeby je pogodzić. To jest realna trudność i lepiej ją pokazać, niż wybrać wygodniejszy werset.
Czego nie wiemy
Pismo nie wyjaśnia, na czym dokładnie polega nawiedzanie nieprawości ojców na synach ani jak odróżnić je od kary, której Pwt 24 zakazuje. Nie mówi, dlaczego granicą jest trzecie i czwarte pokolenie, podczas gdy miłosierdzie sięga tysięcy. Nie precyzuje, czy zapowiedź Jeremiasza dotyczy zmiany zasady, czy zmiany sytuacji ludu. I nie podaje żadnej reguły, po której czytelnik mógłby rozstrzygnąć, kiedy cierpienie kolejnego pokolenia jest następstwem, a kiedy sądem.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ezechiel · Paweł — znaczenie imienia · Jeremiasz — znaczenie imienia
