Dwie księgi prorockie są w całości poświęcone końcowi jednego miasta. Nahum zapowiada Niniwie zagładę bez pocieszycieli, Sofoniasz mówi o Asyrii jako o kraju, który stanie się pustkowiem. O tym, jak ten koniec przebiegał, wiemy głównie z jednego dokumentu spisanego po drugiej stronie frontu.
Czym jest ta tabliczka
Tekst oznaczony sygnaturą BM 21901 należy do zbioru babilońskich kronik i został opublikowany w latach dwudziestych XX wieku przez C.J. Gadda. Relacjonuje wydarzenia rok po roku, według lat panowania babilońskiego króla, obejmując okres od roku 616 do 609 przed naszą erą.
Styl jest zupełnie inny niż w asyryjskich annałach. Kronika nie chwali, nie porównuje króla do bogów i nie zapowiada wiecznej chwały. Notuje: w takim roku wojsko poszło tam, oblegało to, wróciło. Odnotowuje również niepowodzenia własnej strony, co jest w tym gatunku najważniejszą cechą, bo tekst, który przyznaje się do odwrotu, zasługuje na większe zaufanie niż tekst, który zna wyłącznie zwycięstwa.
Przebieg według kroniki
Zapisy pokazują wojnę rozłożoną na lata, a nie jedno uderzenie. Babilon pod wodzą Nabopolassara prowadzi kolejne kampanie na północ, zdobywając miasta wzdłuż Tygrysu. W roku 614 pada Aszur, religijna stolica państwa, zdobyta przez Medów. Dwa lata później sprzymierzone wojska obległy Niniwę i po kilku miesiącach zdobyły miasto.
Na tym się jednak nie kończy. Resztki asyryjskiej władzy przenoszą się na zachód, do Charanu, gdzie ostatni władca próbuje utrzymać państwo przy pomocy Egiptu. Charan pada w roku 610, a próba jego odbicia w następnym roku nie powiodła się. Ta ostatnia kampania jest tłem wydarzeń, które Księgi Królewskie odnotowują po stronie judzkiej — egipskie wojsko szło wtedy na północ przez Megiddo.
Jak to się ma do proroków
Nahum zapowiada, że po zniszczonym mieście nikt nie będzie płakał.
Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował? Gdzie mam szukać dla ciebie pocieszycieli?
Na 3,7
Sofoniasz mówi o tym samym w kilku słowach, jako o działaniu Jahwe wobec północnego mocarstwa.
Wyciągnie bowiem swoją rękę na północ i wytraci Asyrię; zamieni Niniwę w spustoszenie i suchy obszar jak pustynię.
So 2,13
Kronika opisuje wydarzenie odpowiadające tym zapowiedziom co do skutku: miasto zostało zdobyte, państwo przestało istnieć, a jego stolica nigdy się nie odrodziła. Warto natomiast zauważyć, czego w kronice nie ma. Nie ma w niej żadnego odniesienia do proroków, do Boga Izraela ani do jakiejkolwiek oceny moralnej. Dla babilońskiego skryby był to kolejny etap wojny, którą jego państwo wygrywało.
Punkt, w którym leży spór
Zestawienie kroniki z Księgą Nahuma dotyka pytania, którego nie da się rozstrzygnąć samą tabliczką: kiedy powstał tekst prorocki. Jeśli przed 612 rokiem, mamy zapowiedź, która się wypełniła. Jeśli po — mamy poetycki opis wydarzenia już znanego. Datowanie Nahuma opiera się na argumentach z języka, z aluzji do zdobycia Teb i z układu księgi, a nie na źródłach zewnętrznych, i badacze dzielą się w tej sprawie.
Nie jest to zarzut wobec tekstu, tylko rzetelne wskazanie, gdzie przebiega granica dowodu. Kronika mówi, co się stało i kiedy. Nie mówi, kiedy o tym napisano po hebrajsku.
Czego to nie dowodzi
BM 21901 nie dowodzi, że Nahum prorokował. Potwierdza wyłącznie, że wydarzenie opisane w jego księdze zaszło naprawdę, w konkretnym roku i w konkretnych okolicznościach. Różnica między tymi dwoma zdaniami jest tą samą różnicą, która w całej tej serii oddziela archeologię od teologii.
Nie dowodzi też, że Niniwa została opuszczona natychmiast i całkowicie. Wykopaliska pokazują na jej terenie późniejsze, skromne osadnictwo — wielkie miasto się skończyło, teren nie stał się pusty z dnia na dzień. Kto czyta prorockie obrazy zagłady jako opis stanu ziemi w kolejnych stuleciach, czyta poezję jak sprawozdanie.
Zobacz też: Jahwe · Nahum — znaczenie imienia · Sofoniasz — znaczenie imienia
