Ten artykuł jest z konieczności krótszy i uboższy niż pozostałe, bo jego tematem jest brak danych. Amalek należy do ludów, które w Piśmie występują wielokrotnie i przez długi czas, a w materiale archeologicznym nie występują wcale — nie ma ani jednego stanowiska, ani jednej inskrypcji, ani jednego zespołu przedmiotów, o którym ktokolwiek twierdziłby z powodzeniem, że jest amalekicki.
Co mówi o nich Pismo
Pierwsze wystąpienie jest genealogiczne i umieszcza Amaleka wśród potomków Ezawa.
A Timna była nałożnicą Elifaza, syna Ezawa, i urodziła Elifazowi Amaleka. To są synowie Ady, żony Ezawa.
Rdz 36,12
Pierwsze wystąpienie jako ludu jest militarne i przypada na początek wędrówki.
Tymczasem Amalek nadciągnął, aby walczyć z Izraelem w Refidim.
Wj 17,8
Potem Amalek wraca regularnie: jako przeciwnik w czasach sędziów, jako przedmiot rozliczenia za napaść na wychodzących z Egiptu, jako cel wyprawy Saula, jako łupieżcy nękający Dawida. Ostatnia wzmianka jest równie rzeczowa, co wcześniejsze.
I pobili resztę ocalałych Amalekitów, i zamieszkali tam do dziś.
1 Krn 4,43
Obraz, który się z tego składa, jest spójny: grupa pasterska i łupieżcza, poruszająca się po Negewie, po Synaju i po pograniczu północnej Arabii, bez stolicy, bez świątyni i bez terytorium o stałych granicach.
Dlaczego nic po nich nie ma
Odpowiedź jest prosta i nie wymaga żadnych założeń teologicznych. Ludność koczownicza jest archeologicznie prawie niewidzialna. Mieszka w namiotach, które po zwinięciu nie zostawiają zarysu; nie buduje murów ani świątyń; nie prowadzi warsztatów garncarskich o rozpoznawalnym stylu, tylko używa naczyń kupionych albo wymienionych u osiadłych sąsiadów; grzebie zmarłych w grobach bez oznaczeń, często w miejscach, które przez tysiąclecia były wykorzystywane przez kolejne grupy. Obozowisko takiej społeczności zostawia po sobie palenisko i kilka skorup — a to jest ślad nieodróżnialny od tysiąca innych obozowisk z całego tego okresu.
Do tego dochodzi problem nazwy. Państwa piśmienne tego regionu prowadziły ewidencję ludów pogranicza: Egipt notował koczowników wschodniej pustyni pod własnymi określeniami, późniejsze archiwa mezopotamskie wymieniają plemiona arabskie po nazwach. Amalek nie pojawia się w żadnym z tych wykazów. Nie musi to znaczyć, że go nie było — nazwa używana przez sąsiadów bywa inna niż nazwa własna, a jedna grupa może występować w kilku archiwach pod trzema różnymi mianami. Znaczy natomiast, że nie ma punktu zaczepienia, od którego można by zacząć poszukiwania.
Dlaczego inne ludy są poświadczone
Kontrast bywa podnoszony jako zarzut, więc warto go wyjaśnić. Moab jest poświadczony własnym napisem, Edom wzmiankami egipskimi i mezopotamskimi oraz kopalniami, Filistyni reliefami i wyraźnie odrębną ceramiką. Wszystkie te ludy łączy jednak jedna cecha: były osiadłe. Budowały miasta, prowadziły państwa, wystawiały napisy i produkowały naczynia w rozpoznawalnym stylu. Amalek według opisu biblijnego nie robił żadnej z tych rzeczy. Różnica w poświadczeniu odpowiada więc różnicy w trybie życia, a nie różnicy w prawdopodobieństwie istnienia.
Czego to nie dowodzi
Brak znalezisk nie dowodzi, że Amalekitów nie było. Jest to argument z milczenia, a milczenie jest tu dokładnie tym, czego należałoby oczekiwać po ludności koczowniczej — gdyby nagle znaleziono warstwę amalekicką, byłoby to trudniejsze do wyjaśnienia niż jej brak.
Ale zasada działa też w drugą stronę i to jest w tym artykule najważniejsze. Skoro milczenie niczego nie obala, to również niczego nie potwierdza. Nie wolno wskazywać żadnego obozowiska, żadnego cmentarzyska ani żadnej grupy przedmiotów z Negewu i nazywać ich amalekickimi tylko dlatego, że pasują do okresu i miejsca; taka atrybucja byłaby wypełnianiem pustego pola nazwą wziętą z tekstu, a nie wynikiem badania. Uczciwy stan wiedzy jest krótki: Pismo mówi o tym ludzie dużo, archeologia nie mówi o nim nic, i obie te rzeczy mogą być prawdziwe jednocześnie.
