Opis arki z dwudziestego piątego rozdziału Księgi Wyjścia jest opisem mebla: skrzyni o podanych wymiarach, z drewna pokrytego złotem, z pierścieniami i drążkami do noszenia oraz z wiekiem, na którym umieszczono dwie skrzydlate postacie. Czytelnik przyzwyczajony do wyobrażeń malarskich rzadko zdaje sobie sprawę, jak bardzo taki przedmiot był w tamtym świecie zwyczajny — nie w sensie roli, jaką pełnił, lecz w sensie wykonania.
Egipskie odpowiedniki formy
Z Egiptu znamy dziesiątki przenośnych skrzyń kultowych i całą technologię ich wykonania. Grobowiec Tutanchamona dostarczył najlepiej zachowanych przykładów: skrzynię zwieńczoną leżącą postacią szakala, ustawioną na płozach i wyposażoną w drążki do noszenia, oraz złoconą skrzynię otoczoną z czterech stron postaciami bogiń z rozpostartymi ramionami, osłaniającymi zawartość. Osobną kategorią są barki procesyjne — łodzie z kabiną, w której trzymano wizerunek bóstwa, przechowywane w świątyni i wynoszone na ramionach kapłanów podczas świąt. Widać je na reliefach świątynnych w dziesiątkach przedstawień.
Zestawienie z opisem biblijnym jest bliskie w każdym szczególe technicznym.
Uczynią też arkę z drewna akacjowego. Jej długość będzie na dwa i pół łokcia, jej szerokość – na półtora łokcia, a jej wysokość – na półtora łokcia.
Wj 25,10
Podane wymiary dają skrzynię o długości nieco ponad metra — przedmiot, który czterech ludzi uniesie bez trudu. Sposób noszenia jest ten sam, co w Egipcie.
Uczynisz drążki z drewna akacjowego i pokryjesz je złotem.
Wj 25,13
Drążki wsuwane w pierścienie po bokach, tak by nie dotykać samego przedmiotu, to rozwiązanie znane z egipskich skrzyń i barek. Podobnie skrzydlate postacie osłaniające wieko — motyw obecny w egipskiej sztuce sakralnej w wielu wariantach. Wreszcie sama rola przedmiotu w pochodzie jest formalnie analogiczna.
A gdy arka miała ruszyć, wtedy Mojżesz mówił: Powstań, Panie, a niech rozproszą się twoi wrogowie i niech uciekają przed tobą ci, którzy cię nienawidzą.
Lb 10,35
Gdzie kończy się podobieństwo
Tu trzeba postawić granicę bardzo wyraźnie, bo cała wartość tego zestawienia od niej zależy. Egipska barka niosła wizerunek boga. Skrzynia z grobowca zawierała naczynia ze szczątkami. Przedmiot był pojemnikiem na to, co przedstawiało albo zawierało bóstwo, i cały jego sens polegał na tym, że coś w nim jest i to coś ma postać.
Arka nie zawierała wizerunku. Zawierała tablice przymierza, a przestrzeń nad wiekiem, między skrzydłami, była pusta. Nie było to niedopatrzenie ani skromność środków, lecz konsekwencja przykazania, które w tej samej księdze zostało ogłoszone kilka rozdziałów wcześniej.
Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią.
Wj 20,4
Innymi słowy: forma została wzięta ze świata, w którym ci ludzie właśnie żyli — bo skąd mieliby wziąć inną — a funkcja została odwrócona. Skrzynia, która wszędzie służyła do przechowywania podobizny, tutaj służy do przechowywania tekstu i zakazu robienia podobizn. To jest różnica, której nie da się sprowadzić do stopnia; jest to przeciwieństwo.
Wzór, według którego wykonano
Warto zwrócić uwagę na to, jak sam tekst uzasadnia kształt przedmiotu.
Według wszystkiego, co ci ukażę, według wzoru przybytku i wzoru wszystkich jego naczyń, tak uczynicie.
Wj 25,9
Uzasadnieniem nie jest ani zwyczaj, ani wygoda, ani naśladowanie sąsiadów. Dla czytelnika przyjmującego Pismo jako jedyną podstawę wiary to rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: podobieństwo do egipskich skrzyń jest obserwacją o rzemiośle, a nie o źródle polecenia.
Czego to nie dowodzi
Egipskie skrzynie i barki nie dowodzą, że arka istniała. Nie ma żadnego znaleziska, które można by z nią powiązać, i nie ma podstaw, by takiego znaleziska oczekiwać. Nie dowodzą też, że opis arki został z Egiptu przepisany — podobieństwo formy jest dokładnie tym, czego należałoby się spodziewać po przedmiocie wykonanym przez ludzi wychowanych w egipskim rzemiośle, niezależnie od tego, kto wydał polecenie. Wnioskowanie w drugą stronę byłoby równie bezpodstawne: z tego, że coś przypomina wytwory sąsiadów, nie wynika ani zależność, ani jej brak. Zostaje ustalenie o umiarkowanej wadze i dużej wartości porządkującej — opis arki jest technicznie wykonalny i osadzony w realiach swojej epoki, a to, co go od tych realiów odróżnia, jest w nim najistotniejsze.
