Księga Micheasza to szósta z dwunastu ksiąg proroków mniejszych: siedem rozdziałów wyroczni Micheasza z Moreszet, proroka z judzkiej prowincji, który działał w drugiej połowie VIII wieku p.n.e. W jednym zdaniu: Jahwe (PAN) zapowiada ruinę Samarii i Jerozolimy za wyzysk, przekupne sądy i proroków mówiących na zamówienie, a zarazem obiecuje, że zgromadzi resztkę Izraela, wywyższy Syjon, wyprowadzi z Betlejem władcę-pasterza i wrzuci grzechy ludu w morskie głębiny. Większość czytelników zna z niej jedno zdanie o Betlejem, które Ewangelia Mateusza odnosi do narodzin Jeszui (Jezusa).
Streszczenie w 5 zdaniach
- Jahwe zstępuje na sąd nad Samarią i Jerozolimą: stolica północy ma się zamienić w kupę gruzu, a klęska dociera aż do miast Szefeli, rodzinnych stron proroka.
- Micheasz oskarża bogaczy, którzy zagarniają pola i domy, oraz naczelników, kapłanów i proroków, którzy sądzą, uczą i prorokują za pieniądze, i zapowiada, że Syjon zostanie zaorany jak pole.
- Zaraz potem odwraca obraz: w ostatecznych dniach góra domu Jahwe przyciągnie narody, z Syjonu wyjdzie prawo, a miecze zostaną przekute na lemiesze.
- Z małego Betlejem Efrata wyjdzie władca, który będzie pasł lud w mocy Jahwe, a ocalała resztka Jakuba będzie wśród narodów jak rosa i jak lew.
- W procesie przed górami Jahwe przypomina ludowi wyjście z Egiptu i żąda sprawiedliwości, miłosierdzia i pokory zamiast tysięcy ofiar, a księga kończy się modlitwą do Boga, który przebacza i dotrzymuje przysięgi danej Abrahamowi i Jakubowi.
Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale
Księga ma trzy części. W każdej po oskarżeniu i wyroku przychodzi obietnica, więc czytelnik trzy razy przechodzi tę samą drogę: od ruiny do nadziei.
Część I: sąd nad Samarią i Jerozolimą — rozdziały 1–2
Rozdział 1 — Prorok wzywa narody na świadków, a Jahwe wychodzi ze swego przybytku tak, że góry topnieją pod Nim jak wosk; Samaria, nazwana przestępstwem Jakuba, ma się stać kupą gruzu pod winnicę, a jej bożki zostaną potłuczone. Micheasz chodzi nagi w żałobie, bo „rana” dotarła aż do bramy Jerozolimy, i opłakuje miasta Szefeli — Gat, Lakisz, Moreszet-Gat, Mareszę, Adullam — w lamencie ułożonym z gier słów na ich nazwach.
Rozdział 2 — Biada tym, którzy nocą obmyślają zło, a rano zabierają sąsiadom pola, domy i dziedzictwo; Jahwe obmyśla dla nich nieszczęście, w którym sami stracą swój dział ziemi. Słuchacze uciszają proroków słowami „Nie prorokujcie” i wolą kogoś, kto będzie im mówił o winie i mocnym napoju, a na końcu rozdziału nagle pada obietnica: Jahwe zgromadzi resztkę Izraela jak owce w owczarni i wyprowadzi ją przez wyłamaną bramę, z królem na czele.
Część II: przywódcy Jakuba i przyszły Syjon — rozdziały 3–5
Rozdział 3 — Micheasz zwraca się do naczelników, którzy zdzierają z ludu skórę, i do proroków, którzy głoszą pokój temu, kto ich nakarmi, a wojnę temu, kto nic nie da; o sobie mówi, że jest napełniony mocą Ducha Jahwe, żeby nazwać grzech Izraela. Ponieważ sędziowie biorą łapówki, kapłani uczą za zapłatę, a prorocy prorokują za pieniądze, Syjon zostanie zaorany jak pole, a góra świątyni zarośnie lasem.
Rozdział 4 — Na tę samą górę, która przed chwilą była zalesionym wzgórzem, w ostatecznych dniach popłyną narody, żeby uczyć się dróg Jahwe; z Syjonu wyjdzie prawo, miecze zostaną przekute na lemiesze, a każdy usiądzie pod swoją winoroślą i figowcem. Zanim to nastąpi, córka Syjonu — Jerozolima — musi w bólach jak rodząca wyjść z miasta aż do Babilonu i tam zostać odkupiona, a narody, które zbierają się przeciw niej, Jahwe zgromadzi jak snopy na klepisku.
Rozdział 5 — Oblężone miasto widzi, jak sędziego Izraela biją laską w policzek, a prorok ogłasza, że z Betlejem Efrata, najmniejszego wśród rodów Judy, wyjdzie władca, który będzie pasł lud w mocy Jahwe i będzie pokojem, gdy nadciągnie Asyryjczyk. Resztka Jakuba stanie się wśród narodów jak rosa i jak lew, a Jahwe usunie z Izraela konie, rydwany, twierdze, czary i bożki, na których lud się opierał.
Część III: spór Jahwe z ludem — rozdziały 6–7
Rozdział 6 — Jahwe wytacza ludowi proces, a góry są świadkami: przypomina wyjście z Egiptu, Mojżesza, Aarona i Miriam, zamiary Balaka i odpowiedź Balaama oraz drogę od Szittim do Gilgal. Na pytanie, czy wystarczą tysiące baranów albo nawet pierworodny syn, pada odpowiedź z wersetu 8, a po niej oskarżenie miasta o fałszywe wagi, kłamstwo i trzymanie się ustaw Omriego i Achaba, za co przyjdzie głód i nieurodzaj.
Rozdział 7 — Prorok skarży się, że wśród ludzi nie ma już prawego, książę i sędzia żądają datku, a wrogami człowieka stają się jego domownicy, ale postanawia wypatrywać Jahwe, bo choć upadł, powstanie. Księga kończy się prośbą, by Jahwe znów pasł swoje stado jak za dni wyjścia z Egiptu, i hymnem o Bogu, który przebacza nieprawość resztki, wrzuca jej grzechy w głębiny morza i dochowuje wierności Jakubowi i Abrahamowi.
Bohaterowie
- Micheasz z Moreszet — prorok z wiejskiej Szefeli. Jego imię, skrócona forma Mikajahu, znaczy Któż jak Jahwe? (więcej: znaczenie imienia Micheasz), a księga kończy się pytaniem, które to imię rozwija: „Któż jest Bogiem jak ty” (Mi 7,18). O sobie mówi, że działa mocą Ducha Jahwe (Mi 3,8), i sam wchodzi w żałobę nad losem ludu (Mi 1,8).
- Jahwe — sędzia, który wychodzi ze swego miejsca (Mi 1,3), strona w procesie przeciw własnemu ludowi (Mi 6,2), pasterz zbierający rozproszone owce (Mi 2,12; 4,6) i Bóg, który „ma upodobanie w miłosierdziu” (Mi 7,18).
- Elita Jerozolimy — posiadacze, którzy zagarniają cudze pola i domy (Mi 2,2), oraz naczelnicy, kapłani i prorocy, którzy sądzą za dary, uczą za zapłatę i prorokują za pieniądze, a mimo to powtarzają: „Czy Pan nie jest wśród nas? Nie spotka nas nic złego” (Mi 3,11).
- Królowie Judy: Jotam, Achaz i Ezechiasz — wymienieni tylko w nagłówku (Mi 1,1); Ezechiasz według Jr 26,19 potraktował groźbę proroka poważnie.
- Resztka Jakuba — ocalała część ludu, z którą Jahwe zaczyna od nowa; motyw resztki wraca w Mi 2,12; 4,7; 5,7-8 i 7,18.
- Władca z Betlejem — przyszły pasterz ludu z rodzinnego miasta Dawida (o samym mieście: Betlejem w Biblii). Ewangelia Mateusza odnosi tę wyrocznię do narodzin Jeszui (Mt 2,6).
- Córka Syjonu — Jerozolima przedstawiona jako kobieta: rodząca, wygnana do Babilonu i odkupiona (Mi 4,10). W rozdziale 7 mówi zapewne ona sama, odpowiadając swojej nieprzyjaciółce, która drwi: „Gdzie jest Pan, twój Bóg?” (Mi 7,10).
- Mojżesz, Aaron i Miriam, Balak i Balaam — postacie z czasu wyjścia, przywołane jako dowody w procesie (Mi 6,4-5); Miriam stoi obok braci jako posłana przez Jahwe.
Autor i czas powstania
Nagłówek brzmi: „Słowo Pana, które doszło do Micheasza z Moreszet za dni Jotama, Achaza i Ezechiasza, królów Judy” (Mi 1,1). Ich panowania obejmują mniej więcej lata 750–686 p.n.e. (daty przybliżone i sporne), więc posługa Micheasza przypada zapewne na ostatnie dekady VIII wieku. Był współczesny Izajaszowi, którego nagłówek wymienia tych samych królów (Iz 1,1), i nieco młodszy od Amosa i Ozeasza; wspólne tło tej czwórki opisuje artykuł Prorocy VIII wieku na tle Asyrii.
Moreszet, zwane też Moreszet-Gat (Mi 1,14), leżało w Szefeli, pasie niskich wzgórz między górami Judy a równiną nadmorską; zwykle, choć bez pewności, utożsamia się je z Tel Goded. Tekst pozwala zaczepić księgę o dwa wydarzenia. Wyrok na Samarię (Mi 1,6) musiał paść przed jej zdobyciem przez Asyrię w 722 r. p.n.e. (2 Krl 17,6). Lament nad miastami Szefeli z Lakisz w środku wielu badaczy łączy z najazdem Sennacheryba w 701 r. p.n.e. (2 Krl 18,13); po tej kampanii została rampa oblężnicza pod Lakisz, a Jerozolima ocalała (zob. Izajasz, Sennacheryb i noc pod Jerozolimą).
Ponad sto lat później starsi Judy bronili Jeremiasza przed wyrokiem śmierci, przypominając, że „Micheasz z Moreszet prorokował za dni Ezechiasza, króla Judy” (Jr 26,18), i przytoczyli dosłownie jego wyrocznię o zaoranym Syjonie — rzadki przypadek, gdy prorok jest cytowany z imienia w księdze innego proroka.
Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje Micheaszowi całą księgę. Wielu współczesnych badaczy uważa, że od niego pochodzą przede wszystkim rozdziały 1–3, a część obietnic (zwłaszcza rozdziały 4–5 i Mi 7,8-20) dopisano w czasie wygnania lub po nim. Argumentem jest wzmianka o Babilonie (Mi 4,10) i o odbudowie murów (Mi 7,11). Druga strona odpowiada, że Babilon był znany na dworze Ezechiasza, skoro jego król przysłał tam posłów (2 Krl 20,12; zob. Merodak-Baladan i posłowie), a przeplatanie wyroku z nadzieją jest u proroków VIII wieku zwyczajne. Tekst sporu nie rozstrzyga i nie mówi, kto zebrał wyrocznie w księgę.
W Biblii hebrajskiej księga należy do zbioru Dwunastu i stoi między Księgą Jonasza a Księgą Nahuma. W Septuagincie jest trzecia, po Ozeaszu i Amosie.
Struktura księgi
| Część | Rozdziały | Treść |
|---|---|---|
| Sąd nad Samarią i Jerozolimą | 1,1–2,13 | Zstąpienie Jahwe, wyrok na Samarię, lament nad Szefelą, biada zachłannym, fałszywi prorocy; obietnica zgromadzenia resztki (2,12-13) |
| Przywódcy Jakuba i przyszły Syjon | 3,1–5,15 | Oskarżenie przywódców, zaorany Syjon; góra domu Jahwe, wygnanie i odkupienie, władca z Betlejem, resztka jak rosa i lew |
| Spór Jahwe z ludem | 6,1–7,20 | Proces przed górami, odpowiedź z 6,8, fałszywe wagi, lament proroka; modlitwa ufności i hymn o przebaczeniu |
Szwy między częściami wyznaczają trzy wezwania: „Słuchajcie, wszystkie narody” (Mi 1,2), „Słuchajcie, naczelnicy Jakuba” (Mi 3,1) i „Słuchajcie tego, co mówi Pan” (Mi 6,1). Najmocniejsze przejście leży między rozdziałami 3 i 4. Rozdział 3 kończy się górą domu, która ma się stać zalesionym wzgórzem (Mi 3,12), a rozdział 4 zaczyna się od tej samej góry, która „będzie utwierdzona na szczycie gór” (Mi 4,1).
Przesłanie i główne tematy
Grzech ma adres. Micheasz rzadko mówi ogólnie o nieprawości. Wymienia konkretne rzeczy: zagarnięte pola i domy (Mi 2,2), wyroki za łapówki (Mi 3,11), Syjon budowany krwią (Mi 3,10), „oszukańczą wagę i worek fałszywych odważników” (Mi 6,11). Dla proroka ziemia sąsiada i miara na targu to sprawa przymierza z Jahwe.
Świątynia nie jest polisą. Przywódcy są pewni, że obecność Jahwe chroni ich bez względu na postępowanie (Mi 3,11), a Micheasz odpowiada, że właśnie góra domu zarośnie lasem (Mi 3,12). W rozdziale 6 licytacja ofiar kończy się na pierworodnym dziecku, a odpowiedzią jest życie, w którym sprawiedliwość, chesed i pokora idą przed ofiarą (Mi 6,6-8).
Prawdziwy i fałszywy prorok. Fałszywego poznaje się po tym, że jego przesłanie zależy od zapłaty: pokój dla tego, kto go karmi, wojna dla tego, kto nie daje (Mi 3,5), i proroctwo o winie dla tych, którzy chcą go słuchać (Mi 2,11). Prawdziwy nazywa grzech po imieniu, choć nikt tego nie zamawia (Mi 3,8).
Sąd nie jest ostatnim słowem. Każda część kończy się nadzieją, ale nie dla wszystkich: Jahwe zgromadzi „chromą” i „wygnaną” i z niej uczyni resztkę (Mi 4,6-7). Ocalenie przychodzi po klęsce, nie zamiast niej — córka Syjonu zostanie odkupiona dopiero w Babilonie (Mi 4,10).
Bóg, który przebacza. Księga zaczyna się od zstąpienia sędziego, a kończy na charakterze tego samego Boga: nie trzyma gniewu na zawsze, pokona nieprawości ludu i dotrzyma tego, co przysiągł ojcom (Mi 7,18-20).
Najważniejsze wersety
Źródło odwagi proroka: nie urząd ani zapłata, tylko Duch Jahwe, Jego moc działająca w człowieku.
Ale ja jestem napełniony mocą Ducha Pana oraz sądu i siły, aby oznajmić Jakubowi jego występki i Izraelowi jego grzech.
Mi 3,8 (UBG)
Wizja góry domu Jahwe (od Mi 4,1). Prawie ten sam tekst stoi w Iz 2,2-4; u Micheasza dochodzi obraz winorośli i figowca, znany z opisu pokoju za Salomona (1 Krl 4,25).
I wiele narodów przybędzie, mówiąc: Chodźcie, wstąpmy na górę Pana, do domu Boga Jakuba, i będzie nas nauczał swoich dróg, a my będziemy chodzili jego ścieżkami. Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo i słowo Pana z Jerozolimy. On będzie sądzić wśród wielu narodów i będzie karać narody potężne i odległe. I przekują swoje miecze na lemiesze, a swoje oszczepy na sierpy. Naród przeciwko narodowi nie podniesie miecza i już nie będą się uczyć sztuki wojennej. Ale każdy będzie siedział pod swoją winoroślą i pod swoim drzewem figowym i nikt nie będzie ich straszył, bo to usta Pana zastępów powiedziały.
Mi 4,2-4 (UBG)
Wyrocznia o Betlejem. W UBG ma numer 5,2, w tekście hebrajskim i w Biblii Tysiąclecia — 5,1.
Ale ty, Betlejem Efrata, choć jesteś najmniejsze wśród tysięcy w Judzie, z ciebie jednak wyjdzie mi ten, który będzie władcą w Izraelu, a jego wyjścia są od dawna, od dni wiecznych.
Mi 5,2 (UBG)
Najczęściej cytowany werset księgi. Ma bliskiego krewnego w Torze: „czego żąda od ciebie Pan, twój Bóg?” (Pwt 10,12). Słowo po słowie omawia go studium wersetu Mi 6,8.
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8 (UBG)
Zakończenie księgi. Pytanie „Któż jest Bogiem jak ty” brzmi jak rozwinięcie imienia proroka.
Któż jest Bogiem jak ty, który przebacza nieprawość i daruje występek resztki swego dziedzictwa? Nie chowa swego gniewu na wieki, bo ma upodobanie w miłosierdziu. Odwróci się i zlituje się nad nami; pokona nasze nieprawości i wrzuci w głębiny morza wszystkie nasze grzechy.
Mi 7,18-19 (UBG)
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Micheasz nie wprowadza nowej moralności, tylko przykłada do życia ludu miarę, którą Izrael już znał. Gdy potępia fałszywe odważniki (Mi 6,11), powtarza Torę, która nakazuje wagi i miary sprawiedliwe (Kpł 19,35-36; Pwt 25,13-15). Gdy zapowiada, że lud będzie jadł, a się nie nasyci (Mi 6,14), i mówi: „będziesz tłoczył oliwki, ale nie namaścisz się oliwą” (Mi 6,15), sięga po język przekleństw przymierza z Powtórzonego Prawa 28, gdzie pada prawie to samo zdanie (Pwt 28,40). Kara jest skutkiem zapowiedzianym w samym przymierzu.
Wizja przyszłości też jest zbudowana wokół Tory: „Z Syjonu bowiem wyjdzie prawo” (Mi 4,2). Słowo przetłumaczone jako „prawo” to hebrajskie tora, czyli pouczenie Jahwe (zob. co znaczy Tora). Narody nie przychodzą na Syjon po to, żeby Prawo zostało zniesione, lecz po to, by Jahwe uczył je swoich dróg, a one chodziły Jego ścieżkami.
W procesie z rozdziału 6 Jahwe zaczyna od historii zbawienia: wyprowadził lud z Egiptu, odkupił z domu niewoli i każe pamiętać drogę od Szittim do Gilgal, czyli ostatni obóz przed Jordanem i pierwszy po jego przekroczeniu (Mi 6,4-5; Joz 3,1; 4,19). Tę samą historię Izrael co roku wspomina w Paschę, a ostatnia część księgi prosi o jej powtórzenie: „jak za dni, gdy wyszedłeś z ziemi Egiptu” (Mi 7,15).
Werset 6,8 streszcza przykazania, a nie je zastępuje: asot miszpat (czynić, co słuszne), ahawat chesed (kochać wierną łaskawość), hacnea lechet (chodzić skromnie) z Bogiem. Tuż po nim Jahwe rozlicza konkretne łamanie Tory w handlu (Mi 6,10-11).
W synagodze fragment Mi 5,7–6,8 (w numeracji hebrajskiej 5,6–6,8) czyta się po parszy o Balaku z Księgi Liczb (Lb 22–25), z powodu wzmianki w Mi 6,5, a Mi 7,18-20 — w Jom Kippur po Księdze Jonasza. Od Mi 7,19 (hebr. we-taszlich, i wrzucisz) wziął nazwę zwyczaj taszlich: w Święto Trąbienia odmawia się te wersety nad wodą. To zwyczaj poświadczony od późnego średniowiecza, nie nakaz Tory.
Zapowiedzi Mesjasza
Najbardziej znana jest wyrocznia o Betlejem (Mi 5,2). Gdy Herod pytał, gdzie ma się urodzić Mesjasz, nauczyciele ludu odpowiedzieli właśnie nią (Mt 2,5-6; zob. Ewangelia Mateusza), a tłum w Jerozolimie znał tę zasadę jako oczywistą (J 7,42). Cytat różni się od hebrajskiego tekstu: zamiast „najmniejsze wśród tysięcy w Judzie” Mateusz ma „wcale nie jesteś najmniejsze wśród władców Judei” (Mt 2,6), a skąd ta różnica, nie wiadomo. O oczekiwaniu na Pomazańca: Mesjasz (Maszijach).
Zwrot „od dni wiecznych” to po hebrajsku mimej olam. Kilka wersetów dalej to samo słowo olam UBG oddaje jako „za dawnych dni” (Mi 7,14), więc wyrażenie może oznaczać dawne pochodzenie, na przykład z rodu Dawida. Czytelnicy Nowego Przymierza widzą w nim wskazanie, że Syn istniał, zanim urodził się w Betlejem (J 1,14; J 8,58). Micheasz tego nie rozstrzyga, choć takiemu odczytaniu nie przeczy.
Władca z Betlejem jest pasterzem, który pasie „w mocy Pana i w majestacie imienia Pana, swego Boga” (Mi 5,4). Moc, którą ma, jest mocą Jahwe, a sam Jahwe jest tu nazwany jego Bogiem. Ewangelia Jana łączy ten obraz z Jeszuą, który mówi o sobie: „Ja jestem dobrym pasterzem” (J 10,11).
Pozostałe odniesienia są słabsze. Postać nazwana „ten, który będzie przełamywać” (Mi 2,13) część komentatorów, żydowskich i chrześcijańskich, uważa za mesjańską, ale tekst stawia na czele pochodu króla i Jahwe. Czas, „kiedy rodząca porodzi” (Mi 5,3), bywa łączony z Iz 7,14, lecz Micheasz o tej matce nic więcej nie mówi. Pewne jest natomiast, że Jeszua sam sięgnął do Micheasza: słowa o poróżnieniu syna z ojcem (Mt 10,35-36) powtarzają Mi 7,6.
Dla ucznia: motywy i pytania
- Wezwanie „Słuchajcie” otwiera każdą z trzech części (Mi 1,2; 3,1; 6,1).
- Odwrócenie obrazu: góra domu zarośnięta lasem (Mi 3,12) staje się górą ponad górami (Mi 4,1).
- Gry słów na nazwach miast (Mi 1,10-15): Bet-Afra i afar (proch), Lakisz i rekesz (zaprzęg), Akzib i akzaw (ułuda), Maresza i jorasz (dziedzic).
- Pasterz i trzoda (Mi 2,12; 4,6-8; 5,4; 7,14).
- Resztka jako nośnik przyszłości (Mi 2,12; 4,7; 5,7-8; 7,18).
- Proces sądowy, hebr. riw, z górami jako świadkami (Mi 6,1-2).
- Ciemność i światło: noc dla fałszywych proroków (Mi 3,6), światło Jahwe dla tego, kto upadł (Mi 7,8).
- Imię proroka jako klamra całej księgi (Mi 1,1; 7,18).
Czy Micheasz z tej księgi to ten sam, który prorokował królowi Achabowi?
Nie. Micheasz, syn Jimli (1 Krl 22,8), działał w królestwie północnym w IX wieku p.n.e., za Achaba; Micheasz z Moreszet — ponad sto lat później w Judzie. Łączy ich imię i jedno zdanie: prorok z 1 Księgi Królewskiej kończy wystąpienie słowami „Słuchajcie wszyscy ludzie” (1 Krl 22,28), a po hebrajsku brzmią one tak samo jak początek Mi 1,2. Czy to świadome nawiązanie, nie wiadomo.
Dlaczego Mi 4,1-3 i Iz 2,2-4 brzmią prawie tak samo?
Micheasz i Izajasz byli współcześni (Mi 1,1; Iz 1,1). Możliwości są trzy: Micheasz przejął wyrocznię od Izajasza, Izajasz od Micheasza albo obaj sięgnęli po starszą pieśń o Syjonie. Żadna nie ma dowodu. Różnice są drobne: u Micheasza narody są „potężne i odległe” (Mi 4,3), a zaraz potem pada obraz winorośli i figowca (Mi 4,4), którego w Księdze Izajasza w tym miejscu nie ma.
Czy Micheasz odrzuca ofiary i Torę?
Nie. Pytania z Mi 6,6-7 rosną od cielców przez tysiące baranów aż do pierworodnego syna, a ofiarę z dziecka Tora wprost zakazuje (Kpł 18,21); za Achaza, jednego z królów z nagłówka księgi, w Judzie ją składano (2 Krl 16,3). Mi 6,8 nie unieważnia kultu, tylko pokazuje, bez czego jest pusty, jak Oz 6,6 (zob. czego Ozeasza 6,6 nie mówi). Zaraz potem Jahwe wytyka ludowi łamanie konkretnego przykazania Tory o miarach (Mi 6,11).
Czy zapowiedź zaoranego Syjonu się spełniła?
Nie za życia Micheasza. Według Jr 26,19 Ezechiasz i lud ulękli się i modlili, „tak, że Pan żałował tego nieszczęścia, jakie zapowiedział przeciwko nim”. Wyrok był warunkowy i nawrócenie go odsunęło; o tym, jak starsi użyli tej historii w obronie Jeremiasza, piszemy w artykule o mowie w bramie świątyni. Świątynię i Jerozolimę spalili dopiero Babilończycy (2 Krl 25,9), w 587 lub 586 r. p.n.e.
Dlaczego werset o Betlejem ma w jednych Bibliach numer 5,2, a w innych 5,1?
UBG, jak Biblia Gdańska i przekłady angielskie, dzieli rozdziały 4 i 5 inaczej niż tekst hebrajski. Zdanie „Zbierz się teraz w oddziały” (Mi 5,1) jest w UBG pierwszym wersetem rozdziału 5, a w Biblii hebrajskiej i w Biblii Tysiąclecia ostatnim wersetem rozdziału 4 (4,14). Dlatego numery wersetów do końca rozdziału 5 różnią się o jeden, a treść jest ta sama, co łatwo sprawdzić, porównując przekłady rozdziału 5.
