Zdanie z Micheasza 6,8 bywa cytowane samotnie, jak sentencja. W księdze nie jest sentencją, tylko wyrokiem kończącym rozprawę. Rozdział zaczyna się od wezwania świadków, i to świadków, którzy stali tam, zanim powstał Izrael.
Słuchajcie tego, co mówi Pan: Wstań, spieraj się z górami i niech pagórki słuchają twego głosu. Słuchajcie, góry, sporu Pana, i najmocniejsze fundamenty ziemi, bo Pan wiedzie spór ze swoim ludem i rozprawia się z Jerozolimą.
Mi 6,1-2
Oskarżony pyta oskarżyciela
Kolejność jest odwrócona wobec tego, czego można by się spodziewać. To Jahwe zaczyna od pytania, czym zawinił, i wzywa lud, by zeznawał przeciwko niemu.
Mój ludu, cóż ci uczyniłem? W czym ci się uprzykrzyłem? Zeznaj przeciwko mnie. Wyprowadziłem cię bowiem z ziemi Egiptu, odkupiłem cię z domu niewolników i posłałem przed tobą Mojżesza, Aarona i Miriam.
Mi 6,3-4
Materiałem dowodowym są wydarzenia: wyjście z Egiptu, trzy imiona przywódców, sprawa Balaka i Balaama, droga od Szittim do Gilgal. Nie uczucia, lecz zapamiętane fakty.
Mój ludu! Wspomnij teraz, co zamierzał Balak, król Moabu, a co mu odpowiedział Balaam, syn Beora; wspomnij też, co się działo od Szittim aż do Gilgal, abyś poznał sprawiedliwość Pana.
Mi 6,5
Sposób prowadzenia sprawy jest formalny. Wezwanie gór i fundamentów ziemi na świadków nie jest ozdobnikiem: świadkiem czyni się to, co było obecne przy zawarciu umowy i co przetrwa obie strony. W sporze, w którym jedną stroną jest Bóg, a drugą jego lud, nie ma sędziego z zewnątrz — dlatego rolę świadka pełni stworzenie.
Licytacja zamiast odpowiedzi
Odpowiedź strony pozwanej jest znamienna: nikt nie zaprzecza zarzutom, wszyscy zaczynają szacować cenę.
Z czym mam się stawić przed Panem i pokłonić się Bogu najwyższemu? Czy mam stawić się przed nim z ofiarami całopalnymi i jednorocznymi cielcami? Czy Pan ma upodobanie w tysiącach baranów i w dziesiątkach tysięcy strumieni oliwy? Czy mam mu dać swego pierworodnego za mój występek, owoc mego łona za grzech mojej duszy?
Mi 6,6-7
Stawka rośnie w czterech krokach: cielce, tysiące baranów, dziesiątki tysięcy strumieni oliwy, wreszcie własne pierworodne dziecko. Ostatni krok wychodzi poza Torę — ofiara z dziecka jest w niej wprost zakazana. Licytacja dochodzi więc do punktu, w którym przestaje być pobożnością, a staje się próbą kupienia wyroku za każdą cenę byle nie tę właściwą.
Trzy słowa i ich zaplecze
On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,8
Odpowiedź nie jest nowa i tekst tego nie ukrywa: „On ci oznajmił” zakłada, że rzecz była już powiedziana. Prawie identyczną formułę zna Księga Powtórzonego Prawa.
Teraz więc, Izraelu, czego żąda od ciebie Pan, twój Bóg? Tylko tego, abyś się bał Pana, swego Boga, abyś chodził wszystkimi jego drogami i abyś go miłował, i służył Panu, swemu Bogu, z całego swego serca i całą swoją duszą; Abyś przestrzegał przykazań Pana i jego nakazów, które ja ci dziś nakazuję dla twojego dobra.
Pwt 10,12-13
Micheasz nie zastępuje więc Tory streszczeniem. Streszcza to, co w niej stoi, i robi to w sporze sądowym, gdzie liczy się zwięzłość. Że nie chodzi o nastrój, widać w zdaniach następnych — natychmiast po Mi 6,8 pada rachunek za oszukańcze wagi.
Głos Pana woła do miasta (ale roztropny sam ujrzy twoje imię): Słuchajcie rózgi i tego, kto ją ustanowił. Czy jeszcze są w domu bezbożnego skarby niesprawiedliwe i miara niesprawiedliwa i obrzydliwa? Czy mam usprawiedliwić oszukańczą wagę i worek fałszywych odważników? Jego bogacze są pełni zdzierstwa, jego mieszkańcy mówią kłamstwo i ich język w ich ustach jest kłamliwy.
Mi 6,9-12
Wymóg, by „czynił sprawiedliwie”, ma tu bardzo konkretny przedmiot: odważniki w worku i miara na targu. Tora reguluje to wprost, więc zarzut nie jest ogólny, lecz wskazuje złamane przykazanie.
Nie będziesz miał w swym worku dwojakich odważników, większego i mniejszego. Nie będziesz miał w swoim domu dwojakiej efy, większej i mniejszej. Będziesz miał wagę dokładną i sprawiedliwą, będziesz też miał efę dokładną i sprawiedliwą, aby się przedłużyły twoje dni na ziemi, którą daje ci Pan, twój Bóg.
Pwt 25,13-15
Warto też zauważyć, że trzy człony odpowiedzi z Mi 6,8 nie są równoległe. Pierwszy dotyczy czynu wobec ludzi, drugi nastawienia, trzeci relacji z Bogiem — i tylko przy ostatnim stoi określenie sposobu: pokornie. Micheasz nie stopniuje trudności, lecz wskazuje trzy płaszczyzny, których nie da się wymieniać jedna na drugą. Kto jest rzetelny w sądzie, a bezwzględny w domu, spełnił jeden warunek z trzech.
Nie jedyny głos
Ta sama zasada wraca u innych proroków i wcześniej u Samuela: ofiara nie jest odrzucana jako taka, lecz przestaje działać jako zamiennik posłuszeństwa.
Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.
1 Sm 15,22
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Trzy niezależne głosy mówią więc to samo w podobnych słowach: Samuel do króla, Ozeasz do Izraela, Micheasz w mowie sądowej. Zbieżność ta jest argumentem za tym, że nie mamy do czynienia z pomysłem jednego proroka, lecz z regułą uznaną w całej tradycji prorockiej.
Czego nie wiemy
Tekst nie mówi, kto wypowiada Mi 6,6-7 — prorok w imieniu ludu, konkretny człowiek czy król. Nie mówi też, czy pytanie o pierworodnego opisuje realną praktykę w Judzie, czy jest retoryczną przesadą doprowadzającą licytację do absurdu. Nie znamy wyniku rozprawy: Micheasz nie zapisuje, by ktokolwiek odpowiedział na wyrok. Nie wiemy wreszcie, jak brzmiał w oryginale nawias z Mi 6,9 o roztropnym, który ujrzy imię — przekłady rozchodzą się w tym miejscu i UBG oddaje go zachowawczo.
Zobacz też: Jahwe · Ofiara (korban) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Księga Powtórzonego Prawa · Micheasz · Samuel — znaczenie imienia
