Mowa sądowa, nie kazanie
Rozdział 1 zbudowany jest jak proces. Na świadków wezwane zostają niebiosa i ziemia, a zarzut zostaje sformułowany w pierwszej osobie przez powoda.
Słuchajcie, niebiosa, a ty, ziemio, nakłoń ucha. Pan bowiem przemówił: Wychowałem i wywyższyłem synów, ale oni zbuntowali się przeciw mnie.
Iz 1,2
Ta forma ma znaczenie dla całej reszty: to, co następuje, jest oskarżeniem strony w sporze, a nie wykładem o naturze kultu. Dalsze zdania trzeba czytać jako mowę prokuratorską, z jej ostrością i przesadą, a nie jako artykuł prawa.
Zarzut brzmi mocniej, niż wielu pamięta
Co mi po mnóstwie waszych ofiar? – mówi Pan. Jestem syty całopaleń baranów i tłuszczu tuczonych zwierząt; nie pragnę krwi cielców, jagniąt i kozłów.
Iz 1,11
Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę znieść – bo to nieprawość, ani uroczystości. Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza. Stały się dla mnie ciężarem; znużyło mnie ich znoszenie.
Iz 1,13-14
Wyliczenie obejmuje wszystko, co Tora nakazuje: całopalenia, kadzidło, nów, sabat, zgromadzenia, uroczystości. Nie sposób udawać, że mowa tylko o wypaczeniach obrzędu — wymienione są instytucje ustanowione przez samego Jahwe. To jest właśnie miejsce, które trzeba postawić na stole, zanim zacznie się cokolwiek tłumaczyć.
Dwa szczegóły, które tekst podaje sam
Pierwszy to zaimek. Prorok nie mówi o nowiach i świętach Jahwe, lecz o waszych nowiach i waszych świętach. W Księdze Kapłańskiej te same dni nazwane są świętami Jahwe. Zmiana przynależności nie jest przypadkowa: odrzucone zostaje coś, co przestało być Jego, choć zachowało nazwę.
Drugi to przymiotnik. Ofiary zostają nazwane daremnymi, a nie po prostu ofiarami. Zdanie nie brzmi więc jak odwołanie przepisu, lecz jak stwierdzenie, że w tym wykonaniu nic on nie daje. Trzeci szczegół podaje uzasadnienie i jest najkonkretniejszy z wszystkich.
Gdy wyciągniecie swoje ręce, skryję swoje oczy przed wami. A gdy będziecie mnożyć modlitwy, nie wysłucham, gdyż wasze ręce są pełne krwi.
Iz 1,15
Powód odrzucenia jest nazwany wprost: krew na rękach. Zarzut jest kryminalny, nie liturgiczny.
Co Jahwe każe zrobić zamiast tego
Obmyjcie się i oczyśćcie; usuńcie sprzed moich oczu zło waszych uczynków; przestańcie źle czynić. Uczcie się czynić dobrze; szukajcie tego, co sprawiedliwe, wspomagajcie uciśnionego, brońcie sieroty, wstawiajcie się za wdową.
Iz 1,16-17
Lista poleceń jest najlepszym sprawdzianem intencji całego fragmentu. Gdyby chodziło o zniesienie kultu, tutaj padłby nakaz zaprzestania. Zamiast tego pada wezwanie do naprawy: przestać źle czynić, szukać sprawiedliwości, bronić sieroty, wstawiać się za wdową. Wymienione grupy to dokładnie ci, których ochronę nakazuje Tora — prorok żąda więc wykonania prawa, a nie jego odwołania.
Chodźcie teraz, a rozsądźmy, mówi Pan: Choćby wasze grzechy były jak szkarłat, jak śnieg wybieleją; choćby były czerwone jak karmazyn, staną się białe jak wełna. Jeśli będziecie ulegli i posłuszni, będziecie zażywali dóbr ziemi. Lecz jeśli będziecie nieposłuszni i uparci, miecz was pożre. Tak bowiem wyrzekły usta Pana.
Iz 1,18-20
Zakończenie potwierdza kierunek. Alternatywa postawiona jest między posłuszeństwem a uporem, a nie między kultem a jego brakiem.
Teksty, które to komplikują
Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę znieść – bo to nieprawość, ani uroczystości.
Iz 1,13
Nawet po powyższych uwagach zdanie pozostaje trudne: sabat i nów zostają wymienione obok kadzidła jako coś, czego Jahwe nie może znieść. Tekst nie dodaje zastrzeżenia w rodzaju „gdy sprawowane obłudnie”. Czytelnik dopowiada je z kontekstu, ale nie znajdzie go w samym wersecie.
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Ozeasz stawia to jeszcze ostrzej, bo używa konstrukcji przeciwstawnej. Hebrajszczyzna zna wprawdzie taki sposób stopniowania, w którym zaprzeczenie wyraża nie odrzucenie jednej rzeczy, lecz jej niższość wobec drugiej — i za tym odczytaniem przemawia inne zdanie Pisma.
Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.
1 Sm 15,22
Samuel formułuje to porównawczo: posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara. Ale najtrudniejszy tekst z całej grupy pochodzi od Jeremiasza.
Tak mówi Pan zastępów, Bóg Izraela: Dodajcie swoje całopalenia do swoich ofiar i jedzcie mięso. Bo nie mówiłem waszym ojcom ani niczego im nie nakazałem o całopaleniach i ofiarach w dniu, kiedy wyprowadziłem ich z ziemi Egiptu; Ale to jedno im nakazałem, mówiąc: Słuchajcie mojego głosu i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem; idźcie każdą drogą, którą wam nakazałem, aby się wam dobrze działo.
Jr 7,21-23
Twierdzenie, że przy wyjściu z Egiptu nie padł żaden nakaz o ofiarach, trudno pogodzić z porządkiem ksiąg Tory. Bywa czytane albo jako to samo stopniowanie względne, albo jako uwaga o kolejności — najpierw padło wezwanie do słuchania głosu, dopiero potem przepisy ofiarnicze. Tekst nie mówi, które z tych odczytań jest właściwe.
Nienawidzę waszych uroczystych świąt i gardzę nimi, i woń na waszych zgromadzeniach nie jest mi miła. Jeśli bowiem będziecie mi składać całopalenia i swoje ofiary pokarmowe, nie przyjmę ich ani nie wejrzę na ofiary pojednawcze z waszego tuczonego bydła. Oddal ode mnie wrzask waszych pieśni, bo nie chcę słuchać dźwięku waszych cytr. Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.
Am 5,21-24
Czego nie wiemy
Pismo nie podaje w żadnym z tych miejsc reguły, która porządkowałaby stosunek kultu do sprawiedliwości. Nie mówi, czy w chwili wygłaszania tych mów należało ofiary wstrzymać, czy składać je dalej. Nie wyjaśnia, dlaczego wśród odrzuconych rzeczy wymienia dni, które sama Tora nazywa świętymi. Nie tłumaczy zdania Jeremiasza o wyjściu z Egiptu. Można wskazać, że żaden z proroków nie ogłasza zniesienia przykazań i że każdy kończy wezwaniem do ich wykonywania — ale trzeba też powiedzieć, że sformułowania są mocniejsze, niż wygodnie byłoby przyjąć, i że tekst nie łagodzi ich sam.
Zobacz też: Sabat · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Kadzidło (ketoret) — receptura zastrzeżona pod karą · Jahwe · Ofiara (korban) · Ozeasz — znaczenie imienia
