Zdanie proroka bywa używane jako skrót dowodzący, że kult ofiarniczy był Bogu obojętny albo że został unieważniony. Sam Ozeasz mówi jednak coś węższego i konkretniejszego, a dwa cytowania tego zdania przez Jeszuę pokazują, do jakich sytuacji było stosowane.
Pragnę bowiem miłosierdzia, a nie ofiary, i poznania Boga bardziej niż całopalenia.
Oz 6,6
Konstrukcja z przeciwstawieniem jest w hebrajskim zwykłym sposobem stopniowania. Nie znaczy: tego nie, tylko tamto — znaczy: tamto przede wszystkim. Widać to po drugiej połowie wersetu, gdzie poznanie Boga jest postawione nie zamiast całopalenia, lecz wyraźnie ponad nim.
Jak używa tego zdania Jeszua
Oba przywołania padają w sporze, i w obu razem chodzi o to samo: o ludzi traktowanych jak przeszkoda w zachowaniu porządku.
Idźcie więc i nauczcie się, co to znaczy: Miłosierdzia chcę, a nie ofiary. Bo nie przyszedłem wzywać do pokuty sprawiedliwych, ale grzeszników.
Mt 9,13
A gdybyście wiedzieli, co to znaczy: Miłosierdzia chcę, a nie ofiary, nie potępialibyście niewinnych.
Mt 12,7
Drugie przywołanie pada w rozmowie o sabacie i jest ważne właśnie przez to, czego nie robi. Jeszua nie orzeka, że sabat przestał obowiązywać, ani że przykazanie jest mniej ważne od potrzeby. Zarzuca rozmówcom błędne rozstrzygnięcie w konkretnym przypadku, nie samo trzymanie się przykazania — i uzasadnia to zdaniem proroka, czyli tekstem, który dla obu stron miał moc.
Oba przywołania łączy jeszcze jedno: adresatem jest ktoś, kto Pismo znał dobrze. Zdanie proroka nie służy tu do pouczenia niewykształconych, lecz do rozstrzygnięcia sporu między ludźmi czytającymi ten sam tekst i wyprowadzającymi z niego różne wnioski.
Ta sama linia u innych proroków
Ozeasz nie jest tu odosobniony. Kilku autorów mówi to samo, i za każdym razem powodem jest rozejście się między kultem a postępowaniem tych, którzy go sprawują.
Samuel odpowiedział: Czy Pan ma takie samo upodobanie w całopaleniach i ofiarach jak w posłuszeństwie głosowi Pana? Oto posłuszeństwo jest lepsze niż ofiara, lepiej jest słuchać, niż ofiarowywać tłuszcz baranów.
1 Sm 15,22
Ty bowiem nie pragniesz ofiar, choćbym ci je dał, ani nie przyjmiesz całopalenia. Ofiary dla Boga to duch skruszony; sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże! Okaż dobroć Syjonowi według twego upodobania; odbuduj mury Jeruzalem. Wtedy przyjmiesz ofiary sprawiedliwości, ofiary ogniste i całopalenia; wtedy będą składać cielce na twoim ołtarzu.
Ps 51,16-19
Psalm jest w tym zestawie najbardziej pouczający, bo pokazuje, dokąd ta myśl zmierza. Zaczyna od stwierdzenia, że Bóg ofiar nie pragnie, a kończy zapowiedzią, że przyjmie ofiary sprawiedliwości. Nie ma tu sprzeczności — jest kolejność.
Co mi po mnóstwie waszych ofiar? – mówi Pan. Jestem syty całopaleń baranów i tłuszczu tuczonych zwierząt; nie pragnę krwi cielców, jagniąt i kozłów. Gdy przychodzicie, by stanąć przede mną, kto od waszych rąk żądał tego, abyście deptali po moich dziedzińcach? Nie składajcie już więcej daremnych ofiar. Kadzidło wzbudza we mnie odrazę; nowiów i szabatów, zgromadzeń nie mogę znieść – bo to nieprawość, ani uroczystości. Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza. Stały się dla mnie ciężarem; znużyło mnie ich znoszenie. Gdy wyciągniecie swoje ręce, skryję swoje oczy przed wami. A gdy będziecie mnożyć modlitwy, nie wysłucham, gdyż wasze ręce są pełne krwi. Obmyjcie się i oczyśćcie; usuńcie sprzed moich oczu zło waszych uczynków; przestańcie źle czynić. Uczcie się czynić dobrze; szukajcie tego, co sprawiedliwe, wspomagajcie uciśnionego, brońcie sieroty, wstawiajcie się za wdową.
Iz 1,11-17
Nienawidzę waszych uroczystych świąt i gardzę nimi, i woń na waszych zgromadzeniach nie jest mi miła. Jeśli bowiem będziecie mi składać całopalenia i swoje ofiary pokarmowe, nie przyjmę ich ani nie wejrzę na ofiary pojednawcze z waszego tuczonego bydła. Oddal ode mnie wrzask waszych pieśni, bo nie chcę słuchać dźwięku waszych cytr. Niech raczej sąd tryska jak woda, a sprawiedliwość jak gwałtowny strumień.
Am 5,21-24
Z czym mam się stawić przed Panem i pokłonić się Bogu najwyższemu? Czy mam stawić się przed nim z ofiarami całopalnymi i jednorocznymi cielcami? Czy Pan ma upodobanie w tysiącach baranów i w dziesiątkach tysięcy strumieni oliwy? Czy mam mu dać swego pierworodnego za mój występek, owoc mego łona za grzech mojej duszy? On ci oznajmił, człowieku, co jest dobre i czego Pan żąda od ciebie: jedynie tego, byś czynił sprawiedliwie, kochał miłosierdzie i pokornie chodził z twoim Bogiem.
Mi 6,6-8
Czynienie sprawiedliwości i sądu bardziej się podobają Panu niż ofiara.
Prz 21,3
Warto zauważyć, kogo te teksty krytykują. Izajasz wymienia ręce pełne krwi, Amos mówi o zdeptanym sądzie, Micheasz zestawia najkosztowniejszą możliwą ofiarę ze sprawiedliwością i pokorą. Zarzut nigdy nie brzmi: składacie ofiary. Brzmi: składacie je, robiąc jednocześnie to.
Teksty, które temu przeczą albo to komplikują
Gdyby czytać zdanie Ozeasza jako zniesienie kultu, trzeba by uznać, że prorok występuje przeciw temu, co Bóg wcześniej nakazał w sposób szczegółowy i bez zastrzeżeń.
I Pan zawołał do Mojżesza, i powiedział do niego z Namiotu Zgromadzenia: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Jeśli ktoś z was zechce złożyć Panu ofiarę, niech złoży ją z bydła, ze stada albo z trzody. Jeśli jego ofiara całopalna będzie ze stada, niech złoży samca bez skazy. Niech go złoży dobrowolnie przed Panem u wejścia do Namiotu Zgromadzenia. I położy swą rękę na głowie ofiary całopalnej, a zostanie przyjęta jako przebłaganie za niego.
Kpł 1,1-4
Oto co masz składać na ołtarzu: dwa roczne baranki, codziennie i ustawicznie. Jednego baranka złożysz w ofierze rano, a drugiego baranka złożysz w ofierze wieczorem; I wraz z pierwszym barankiem dziesiątą część efy mąki pszennej zmieszanej z czwartą częścią hinu wytłoczonej oliwy, a na ofiarę z płynów czwartą część hinu wina. A drugiego baranka złożysz w ofierze wieczorem według obrzędu porannej ofiary i według ofiary z płynów, jako miłą woń i spaloną ofiarę dla Pana. To będzie nieustanne całopalenie przez wszystkie pokolenia u wejścia do Namiotu Zgromadzenia przed Panem, gdzie będę się z wami spotykać, aby tam z tobą rozmawiać.
Wj 29,38-42
Dwa fragmenty idą jeszcze dalej i mówią o ofiarach w czasie przyszłym — jako o czymś, co ma być, a nie o czymś, co się skończyło.
I zasiądzie jako ten, kto roztapia i oczyszcza srebro: oczyści synów Lewiego, oczyści ich jak złoto i srebro i będą składać Panu ofiarę w sprawiedliwości. Wtedy ofiara Judy i Jerozolimy będzie miła Panu, jak za dawnych dni i jak za lat minionych.
Ml 3,3-4
I powiedział do mnie: Synu człowieczy, tak mówi Pan Bóg: To są ustawy ołtarza na dzień, w którym zostanie zbudowany, aby na nim składać całopalenia i skrapiać go krwią. A kapłanom, Lewitom, którzy są z potomstwa Sadoka i zbliżają się do mnie, aby mi służyć, mówi Pan Bóg, dasz młodego cielca na ofiarę za grzech.
Ez 43,18-19
Malachiasz zapowiada oczyszczenie kapłanów po to, żeby ofiara znów była miła, a Ezechiel w wizji świątyni podaje przepisy dla ołtarza w czasie, który dopiero ma nadejść. Czytelnik może uznać, że opisy te są symbolicznym językiem dla rzeczywistości Nowego Przymierza, albo że mówią o realnym porządku przyszłym. Rozstrzygnięcie tego sporu nie leży w samym zdaniu Ozeasza i nie da się go stamtąd wyprowadzić.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak Ozeasz ułożyłby swoje zdanie obok przepisów Kapłańskiej, bo nigdzie tego nie robi — mówi do ludzi, którzy przepisy znali i wykonywali. Nie wiemy, czy ofiary z wizji Ezechiela mają charakter pamiątkowy, czy jakiś inny, bo tekst tego nie wyjaśnia. Nie wiemy wreszcie, gdzie dokładnie przebiega granica, poza którą wykonanie przykazania staje się tym, co prorocy nazywają daremnym — teksty podają przykłady, nie kryterium. Wiemy natomiast, w którą stronę ta hierarchia działa: nigdzie w Piśmie miłosierdzie nie jest powodem, by przykazanie unieważnić, i nigdzie przykazanie nie jest powodem, by miłosierdzia odmówić.
Zobacz też: Sabat · Jeszua (Jezus) · Ofiara (korban) · Izajasz · Amos · Micheasz
