Przez wieki lokalizacja Niniwy — potężnej stolicy Asyrii, przeciwko której grzmiał prorok Nahum — była zapomniana, a część krytyków wątpiła w biblijny obraz tego miasta. Gdy w połowie XIX wieku archeolodzy zaczęli odsłaniać wzgórze Kujundżik (Kuyunjik) nad Tygrysem, spod ziemi wyłoniło się nie tylko samo miasto, lecz także jedna z najsłynniejszych kolekcji tekstów starożytnego świata: królewska biblioteka asyryjskiego władcy Aszurbanipala. To odkrycie na nowo otworzyło dostęp do literatury Mezopotamii i rzuciło światło na historyczne tło Księgi Nahuma.
Czym jest odkrycie
Biblioteka Aszurbanipala to zbiór dziesiątków tysięcy glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym, zgromadzony w VII w. p.n.e. przez asyryjskiego króla Aszurbanipala (panował ok. 669–631 p.n.e.) w jego pałacach w Niniwie, przy dzisiejszym Mosulu w Iraku. Znajdowały się tam teksty administracyjne, listy, słowniki, teksty wróżebne, astronomiczne, medyczne oraz wielkie utwory literackie i religijne Mezopotamii.
- Kto i kiedy: pierwszą dużą grupę tabliczek odsłonił Austen Henry Layard około 1849–1850 r. w Pałacu Południowo-Zachodnim Sennacheryba. W 1853 r. jego współpracownik Hormuzd Rassam odkrył kolejny wielki zbiór w Pałacu Północnym Aszurbanipala. W pracach uczestniczył także William Kennett Loftus.
- Gdzie dziś: większość tabliczek trafiła do British Museum w Londynie, gdzie kolekcja z Niniwy liczona jest na ponad 30 000 tabliczek i fragmentów.
- Paradoks ognia: gdy w 612 r. p.n.e. Niniwa została spalona, pożar wypalił gliniane tabliczki niczym w piecu — i dzięki temu je utrwalił. Zniszczenie miasta pomogło zachować jego bibliotekę.
Rozgłos przyniosła zwłaszcza tzw. „Tabliczka Potopu” — jedenasta tabliczka Eposu o Gilgameszu, opisująca ocalenie Utnapisztima z potopu. Samouk i pracownik British Museum George Smith odczytał ją i 3 grudnia 1872 r. przedstawił wyniki na posiedzeniu Society of Biblical Archaeology w Londynie, wywołując ogromne poruszenie z powodu podobieństw do biblijnego opisu potopu z Księgi Rodzaju.
Powiązanie z Pismem
Biblia wielokrotnie mówi o Niniwie — od nawrócenia miasta w Księdze Jonasza po zapowiedź jego upadku u Nahuma. Cała 3. rozdział Księgi Nahuma to oskarżycielski wyrok Jahwe (PAN) nad „krwawym miastem”:
„Biada krwawemu miastu! Jest ono całe pełne kłamstwa i grabieży, a łup z niego nie wychodzi.” (Na 3,1, UBG)
„Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował? Gdzie mam szukać dla ciebie pocieszycieli?” (Na 3,7, UBG)
Odkrycie Niniwy i jej pałaców pokazuje, jak realne było miasto opisane przez proroka. Co ciekawe, sam Nahum odwołuje się do wydarzenia utrwalonego również w asyryjskich zapisach: „Czy jesteś lepsza niż ludne miasto No…” (Na 3,8, UBG) — chodzi o egipskie Teby (No-Amon), zdobyte właśnie przez Aszurbanipala około 663 r. p.n.e. Prorok przypomina Niniwie, że skoro upadło potężne No, upadnie i ona.
Co pewne, a co dyskutowane
Konsensus (bezsporne):
- Autentyczność i skala odkrycia — biblioteka Aszurbanipala jest jednym z najlepiej udokumentowanych znalezisk archeologii Bliskiego Wschodu.
- Upadek Niniwy w 612 r. p.n.e. pod naporem koalicji Babilończyków (Nabopolassar) i Medów (Cyaksares) — do których źródła dołączają też sojuszników utożsamianych ze Scytami — potwierdzony w babilońskich kronikach, m.in. tzw. Kronice Upadku Niniwy (ABC 3).
- Historyczna realność Niniwy jako stolicy Asyrii — dziś nikt poważny jej nie kwestionuje.
Kwestie dyskutowane:
- Data powstania Księgi Nahuma. Ujęcie tradycyjne i wielu badaczy: księga powstała między upadkiem Teb (663 p.n.e., wspomniany jako fakt przeszły) a upadkiem Niniwy (612 p.n.e., zapowiadany jako przyszłość) — byłaby więc rzeczywistą zapowiedzią. Część badaczy krytycznych sugeruje redakcję bliższą lub po samych wydarzeniach. Rozstrzygnięcie zależy od założeń, nie od twardych dowodów archeologicznych.
- Relacja Tabliczki Potopu do Księgi Rodzaju. Podobieństwa są realne, ale kierunek zależności (wspólne dziedzictwo tradycji, niezależne relacje o realnym wydarzeniu czy zapożyczenie literackie) pozostaje przedmiotem sporu. Tabliczka nie „dowodzi” ani nie „obala” biblijnego opisu.
- Terminologia. Uczeni dyskutują, czy zbiór należy nazywać „biblioteką”, czy raczej królewskim archiwum i kolekcją; sporna jest też dokładna liczba odrębnych „dzieł”.
Znaczenie
Odkrycie tabliczek z Niniwy dało początek asyriologii i pozwoliło na nowo odczytać literaturę Mezopotamii po ponad dwóch tysiącach lat milczenia. Dla czytelnika Pisma ma wartość przede wszystkim jako potwierdzenie tła historycznego: Niniwa naprawdę istniała, była ośrodkiem okrutnego imperium i naprawdę upadła — dokładnie tak, jak zapowiadał Nahum. Warto jednak zachować uczciwość: archeologia potwierdza realność miasta i jego zagładę, ale nie „udowadnia Biblii” w sensie teologicznym. Wiara w to, że słowo Jahwe wypowiedziane przez proroka wypełniło się w dziejach, pozostaje odpowiedzią serca na Pismo, a nie mechanicznym wnioskiem z wykopalisk. Zgodnie z zasadą sola scriptura to Pismo pozostaje miarą — a znaleziska z Niniwy pomagają nam lepiej zrozumieć świat, do którego ono przemawiało.
Źródła
- Gareth Brereton (red.), I am Ashurbanipal, king of the world, king of Assyria, Thames & Hudson – British Museum, Londyn 2018.
- A. Kirk Grayson, Assyrian and Babylonian Chronicles, J.J. Augustin, Locust Valley 1975 (tekst tzw. Kroniki Upadku Niniwy, ABC 3).
- Karen Radner, Ancient Assyria: A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oksford 2015.
- David Damrosch, The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh, Henry Holt, Nowy Jork 2007 (o odczytaniu Tabliczki Potopu przez George’a Smitha).
Zobacz też: Jahwe · Amon · Nahum — znaczenie imienia
