System ofiarniczy jest w Torze rozbudowany i szczegółowy. Tym bardziej warto zauważyć trzy miejsca w Piśmie, w których przebaczenie zostaje udzielone poza tym systemem — a w jednym przypadku nawet poza przymierzem.
Dawid: grzech bez przewidzianej ofiary
Psalm 51 przypisany jest sytuacji po Batszebie. Znaczenie ma tu szczegół prawny: cudzołóstwo i zabójstwo nie miały w Torze ofiary za grzech. Ofiary obejmowały czyny popełnione nieświadomie i szereg nieczystości, nie zaś przewinienia zuchwałe. Dawid nie mógł więc niczego przynieść.
Zmiłuj się nade mną, Boże, według twojego miłosierdzia; według twojej wielkiej litości zgładź moje występki. Obmyj mnie zupełnie z mojej nieprawości i oczyść mnie z mego grzechu. Uznaję bowiem moje występki, a mój grzech zawsze jest przede mną. Przeciw tobie, tobie samemu, zgrzeszyłem i zło uczyniłem na twoich oczach, abyś okazał się sprawiedliwy w swoich słowach i czysty w swoim sądzie.
Ps 51,1-4
Sam to zresztą stwierdza, i nie jest to u niego lekceważenie ołtarza, lecz opis własnego położenia.
Ty bowiem nie pragniesz ofiar, choćbym ci je dał, ani nie przyjmiesz całopalenia. Ofiary dla Boga to duch skruszony; sercem skruszonym i zgnębionym nie wzgardzisz, o Boże!
Ps 51,16-17
Daniel: modlitwa bez świątyni
Drugi przypadek jest inny. Daniel nie ma nie tyle właściwej ofiary, ile w ogóle miejsca, w którym można ją złożyć — świątynia leży w gruzach, lud jest na wygnaniu. Zostaje modlitwa, post i wyznanie w imieniu całego narodu.
I zwróciłem swoją twarz do Pana Boga, by szukać go modlitwą i błaganiem, w poście, worze i popiele. Modliłem się więc do Pana, mojego Boga, wyznawałem i mówiłem: Panie, Boże wielki i straszny, strzegący przymierza i miłosierdzia względem tych, którzy cię miłują i przestrzegają twoich przykazań; Zgrzeszyliśmy, dopuściliśmy się nieprawości, postępowaliśmy niegodziwie i zbuntowaliśmy się, odstępując od twoich przykazań i praw; I nie usłuchaliśmy twoich sług, proroków, którzy mówili w twoim imieniu do naszych królów, do naszych książąt, do naszych ojców i do całego ludu ziemi.
Dn 9,3-6
Zakończenie modlitwy podaje podstawę prośby, i jest ona wyraźnie nazwana.
Nakłoń, mój Boże, swego ucha i wysłuchaj; otwórz swe oczy i zobacz nasze spustoszenia i miasto, które jest nazwane twoim imieniem, bo nie ze względu na naszą sprawiedliwość zanosimy swoje błagania przed ciebie, ale ze względu na twoje wielkie miłosierdzie. Panie, wysłuchaj! Panie, przebacz! Panie, spójrz i działaj. Nie zwlekaj ze względu na siebie samego, mój Boże, bo twoje miasto i twój lud są nazwane twoim imieniem.
Dn 9,18-19
Daniel nie powołuje się na zasługę ani na rytuał, tylko na miłosierdzie i na imię, którym nazwane jest miasto. To jest jedyna podstawa, jaką podaje.
Niniwa: poganie bez przymierza
Trzeci przypadek jest najdalszy od porządku Tory. Miasto poza przymierzem, prorok, który nie chciał tam iść, i reakcja, której nikt nie planował.
I mieszkańcy Niniwy uwierzyli Bogu, ogłosili post i oblekli się w wory, od największego z nich aż do najmniejszego. Doszła bowiem ta sprawa do króla Niniwy i powstał z tronu, i zdjął z siebie płaszcz, po czym oblekł się w wór i siedział w popiele. Rozkazał ogłosić i opowiadać w Niniwie z dekretu króla i swoich książąt: Ludzie i zwierzęta, woły i owce niech nic nie jedzą, niech się nie pasą i wody nie piją; Ale ludzie i zwierzęta niech się okryją worami i niech gorliwie wołają do Boga. Niech każdy się odwróci od swojej złej drogi i od grabieży popełnianej swoimi rękami. Kto wie, czy Bóg się nie odwróci i nie pożałuje, i nie odstąpi od zapalczywości swego gniewu, abyśmy nie zginęli. I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,5-10
Warto zauważyć, co dokładnie zostało odnotowane jako podstawa Bożej decyzji: nie wory i nie post, lecz to, że odwrócili się od swojej złej drogi. Post jest opisany, ale nie on jest wskazany jako powód.
Ten sam układ pojawia się u Joela, gdzie wezwanie jest wprost skierowane przeciwko zewnętrznym oznakom żałoby, oraz u Izajasza.
Dlatego jeszcze i teraz, mówi Pan, wróćcie do mnie całym swym sercem, w poście, płaczu i w lamencie. Rozdzierajcie swoje serca, a nie swoje szaty, i nawróćcie się do Pana, waszego Boga, bo on jest łaskawy i miłosierny, nieskory do gniewu i hojny w miłosierdzie i żałuje nieszczęścia.
Jl 2,12-13
Szukajcie Pana, póki może być znaleziony; wzywajcie go, póki jest blisko. Niech bezbożny opuści swoją drogę, a człowiek nieprawy swoje myśli i niech wróci do Pana, a on się zlituje; niech wróci do naszego Boga, gdyż jest on hojny w przebaczeniu.
Iz 55,6-7
Modlitwa Salomona przy poświęceniu świątyni zawiera obietnicę, która zakłada dokładnie taką sytuację: lud daleko od ołtarza, w kłopocie, wracający.
I jeśli mój lud, który jest nazywany moim imieniem, ukorzy się, będzie modlić się i szukać mojego oblicza, i odwróci się od swoich złych dróg, wtedy wysłucham go z nieba, przebaczę mu grzech i uzdrowię jego ziemię.
2 Krn 7,14
Wspólny jest tym tekstom jeszcze jeden rys: w żadnym z nich człowiek nie przedstawia sobą niczego, co miałoby przeważyć szalę. Dawid wylicza własne winy, Daniel wprost zaprzecza, że powołuje się na sprawiedliwość swoją czy ludu, Niniwczycy nie mają nawet pewności, jak Bóg zareaguje. Podstawa jest za każdym razem po drugiej stronie.
Czy to znosi ofiarę
Nie. I trzeba to powiedzieć wyraźnie, bo z tych trzech historii łatwo wyciągnąć wniosek, którego one nie zawierają. Tora nie traktuje ofiary jako opcji.
Gdyby ktoś spośród ludu zgrzeszył nieświadomie i przekroczył jedno z przykazań Pana, czyniąc coś, czego nie wolno czynić, i w ten sposób zawinił; Lub gdyby uświadomił sobie swój grzech, który popełnił, to przyprowadzi na ofiarę kozę z kóz, samicę bez skazy, za swój grzech, którego się dopuścił. Potem położy rękę na głowie tej ofiary za grzech i zabije ją na miejscu ofiar całopalnych. Kapłan zaś weźmie na palec nieco jej krwi i pomaże rogi ołtarza całopalenia, a resztę krwi wyleje u podstawy ołtarza. Cały jej tłuszcz oddzieli – tak jak oddziela się tłuszcz z ofiary pojednawczej – i kapłan spali to na ołtarzu na miłą woń dla Pana. Tak kapłan dokona przebłagania za niego i będzie mu przebaczone.
Kpł 4,27-31
Formuła kończąca ten przepis jest identyczna jak w innych miejscach: kapłan dokona przebłagania i będzie mu przebaczone. Ofiara jest tu przyczyną, nie ozdobą. Do tego dochodzą dwa zdania podnoszące krew do rangi zasady.
I prawie wszystko jest oczyszczane krwią zgodnie z prawem, a bez przelania krwi nie ma przebaczenia grzechów.
Hbr 9,22
Życie wszelkiego ciała bowiem jest we krwi. Ja dałem ją wam na ołtarz dla dokonywania przebłagania za wasze dusze, gdyż to krew dokonuje przebłagania za duszę.
Kpł 17,11
A z drugiej strony to samo Pismo mówi o granicach skuteczności tych ofiar.
Niemożliwe jest bowiem, aby krew wołów i kozłów gładziła grzechy.
Hbr 10,4
Najbardziej pojemne odczytanie brzmi tak: ofiara nigdy nie działała bez skruchy, a skrucha bywała przyjmowana bez ofiary, bo podstawa przebaczenia leżała gdzie indziej niż w samym rytuale. Odczytanie to godzi teksty, ale nie jest nigdzie sformułowane — jest naszym wnioskiem.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, na jakiej podstawie Dawid otrzymał przebaczenie, skoro Tora nie przewidywała dla jego czynów żadnej drogi. Natan ogłasza wyrok, ale nie tłumaczy mechanizmu. Nie wiemy, czym była w oczach Boga pokuta Niniwy — czy zwróceniem się do Niego, czy tylko porzuceniem przemocy; tekst wymienia to drugie. Nie wiemy, czy odroczenie kary dla Niniwy jest tym samym co przebaczenie grzechów, bo księga używa innego języka niż Kapłańska. Nie wiemy wreszcie, jak długo trwały skutki — pokolenie później Nahum zapowiada temu samemu miastu zagładę. Pismo pokazuje tu zdarzenia, a nie regułę, i lepiej czytać je jako zdarzenia.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Post (com) — jedyny post nakazany przez Torę · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ofiara (korban) · Dawid · Daniel — znaczenie imienia
