Na stronach o archeologii biblijnej daty padają tak, jakby były oczywiste: 853, 722, 701, 612, 586. Rzadko pada pytanie, skąd się wzięły. Odpowiedź jest jedna i sprowadza się do kilku glinianych tabliczek oraz jednego zapisu astronomicznego.
Rok nazwany człowiekiem
Asyria nie liczyła lat od stałego punktu. Każdy rok nosił imię wysokiego urzędnika — limmu — a kancelaria prowadziła listę tych urzędników w kolejności, czasem z krótką notatką, co w danym roku zaszło: wyprawa na takie a takie miasto, zaraza, bunt. Zachowało się kilka kopii takich list, wzajemnie się kontrolujących, obejmujących kilkaset lat imperium.
Lista sama w sobie daje tylko kolejność względną. Wiadomo, że rok B był po roku A, ale nie wiadomo, ile to lat od dziś. Potrzebny jest jeden punkt, który da się przeliczyć niezależnie.
Zaćmienie w eponimacie Bur-Sagale
Przy jednym z eponimatów, urzędnika o imieniu Bur-Sagale, dopisano wzmiankę o zaćmieniu Słońca w miesiącu Simanu. Zaćmień nie da się zmyślić ani przesunąć: mechanika nieba jest obliczalna wstecz z dokładnością do dnia. Zapis odpowiada zaćmieniu widocznemu w Asyrii w czerwcu 763 roku przed naszą erą.
Ten jeden dzień wiąże całą listę z naszym kalendarzem. Odliczając w górę i w dół od Bur-Sagale, otrzymujemy bezwzględne daty dla każdego eponimatu, a przez to dla wypraw odnotowanych w annałach. Stąd bierze się rok 853 dla bitwy pod Karkar, rok 722 dla upadku Samarii i rok 701 dla wyprawy Sennacheryba na Judę. To nie są szacunki — to wynik rachunku.
Kotwica nie stoi samotnie. Babilońskie listy królów i późniejsze zestawienia astronomiczne dają niezależną siatkę dla tego samego okresu, a obie siatki zgadzają się ze sobą. Gdy dwa systemy prowadzone przez wrogie sobie dwory dają ten sam wynik, przypadek jest mało prawdopodobny.
Co to daje przy czytaniu Biblii
Księgi Królewskie datują wydarzenia latami panowania — swoich królów albo obcych.
W czternastym roku króla Ezechiasza Sennacheryb, król Asyrii, wyruszył przeciw wszystkim warownym miastom Judy i zdobył je.
2 Krl 18,13
Zdanie takie jak to zyskuje sens historyczny dopiero wtedy, gdy da się je przypiąć do zewnętrznej osi czasu. Podobnie z upadkiem Samarii i wywózką jej mieszkańców.
A w dziewiątym roku Ozeasza król Asyrii zdobył Samarię, uprowadził Izraela do Asyrii i osiedlił ich w Chalach i Chaborze, nad rzeką Gozan, oraz w miastach Medów.
2 Krl 17,6
Gdzie ta metoda się kończy
Tu zaczyna się część, którą łatwo przemilczeć. Lista eponimów datuje lata asyryjskie, a nie judzkie. Przeliczenie jednych na drugie wymaga rozstrzygnięć, których źródła nie podają wprost: czy rok wstąpienia na tron liczono jako pierwszy, czy jako zerowy; czy dany rok zaczynał się wiosną, czy jesienią; czy ojciec i syn panowali przez pewien czas razem.
Właśnie na tym polega słynna trudność z czternastym rokiem Ezechiasza. Jeśli liczyć jego panowanie w jeden sposób, czternasty rok wypada w okolicach roku 701 i wszystko się składa; jeśli w inny — rozjeżdża się o kilkanaście lat. Systemy porządkujące te dane, z koregencjami włącznie, są rekonstrukcjami badaczy, nie danymi z tabliczek. Rozwiązują sprzeczności, ale robią to kosztem założeń, które trzeba przyjąć z góry.
Same listy też nie są bezbłędne. To kopie sporządzane przez skrybów, miejscami uszkodzone, a w kilku miejscach różniące się między sobą kolejnością lub zapisem imienia. Dla większości okresu różnice te nie przesuwają dat, ale istnieją i są przedmiotem dyskusji.
Czego to nie dowodzi
Zaćmienie z 763 roku nie potwierdza żadnego wydarzenia biblijnego. Nie mówi nic o tym, czy Samaria upadła z powodu niewierności wobec Jahwe, ani czy relacja Ksiąg Królewskich jest rzetelna. Ustala wyłącznie skalę: pozwala nazwać rok, w którym coś się w Asyrii wydarzyło.
Nie znosi też problemu chronologii królów Izraela i Judy. Liczby w tekście biblijnym bywają ze sobą trudne do pogodzenia i żaden asyryjski dokument tego nie naprawia. Uczciwa kolejność jest taka: najpierw datujemy Asyrię, potem próbujemy przypiąć do niej wydarzenia hebrajskie, a w miejscach spornych mówimy, że są sporne. Kto podaje daty biblijne z dokładnością do roku bez tego zastrzeżenia, sprzedaje pewność, której nie ma.
