Tytuł, który nie powinien tam paść
Hebrajskie słowo oddawane jako pomazaniec opisuje kogoś namaszczonego olejem do konkretnej służby: króla Izraela, arcykapłana, wyjątkowo proroka. Jest to więc określenie wewnętrzne, związane z przymierzem. W rozdziale 45 dostaje je człowiek spoza Izraela.
Tak mówi Pan do swego pomazańca Cyrusa, którego prawicę ująłem, by podbić przed nim narody, rozpinać biodra królów i otworzyć przed nim wrota, a bramy nie będą zamknięte.
Iz 45,1
Zanim padnie ten tytuł, prorok nazywa Cyrusa jeszcze inaczej.
I o Cyrusie mówię: On jest moim pasterzem, bo wypełni całą moją wolę; i mówię do Jerozolimy: Będziesz odbudowana, a do świątyni: Będziesz założona.
Iz 44,28
Pasterz to w Piśmie standardowe określenie władcy odpowiedzialnego za lud. Perski król zostaje więc opisany dwoma słowami należącymi do słownika królestwa Judy, a jego zadanie zostaje wyliczone: odbudowa Jerozolimy i położenie fundamentów świątyni.
Zastrzeżenie powtórzone dwa razy
Ze względu na swego sługę Jakuba i Izraela, swego wybrańca, nazwałem cię twoim imieniem, nadałem ci zaszczytny tytuł, chociaż mnie nie znałeś. Ja jestem Panem i nie ma żadnego innego, oprócz mnie nie ma żadnego Boga. Przepasałem cię, chociaż mnie nie znałeś;
Iz 45,4-5
W jednym fragmencie dwukrotnie pada uwaga, że Cyrus Jahwe nie zna. Nie chodzi więc o ukrytego czciciela ani o człowieka nawróconego w tajemnicy. Prorok podkreśla, że wybór narzędzia nie zależy od jego pobożności — inicjatywa jest w całości po stronie Jahwe, a cel podany wprost: ze względu na Jakuba i Izraela, a nie ze względu na Persję.
Kto wzbudził ze wschodu tego sprawiedliwego i wezwał go, aby go naśladował? Kto mu podbił narody, aby nad królami panował? Podał je jak proch pod jego miecz i jak rozproszone ściernisko pod jego łuk. Ścigał ich, przeszedł spokojnie ścieżkę, po której swoimi nogami nie chodził. Kto to sprawił i uczynił? Kto wzywał pokolenia od początku? Ja, Pan – pierwszy i ostatni – ja sam.
Iz 41,2-4
Ten sam motyw pojawia się wcześniej w formie pytania. Kto wzbudził człowieka ze wschodu i oddał mu narody? Odpowiedź kończy wyliczenie i jest zarazem odpowiedzią na całą sprawę Cyrusa.
Trudne zdanie o świetle i ciemności
Aby poznali od wschodu i od zachodu, że nie ma nikogo oprócz mnie. Ja jestem Panem i nie ma żadnego innego; Ja tworzę światłość i stwarzam ciemność. Czynię pokój i stwarzam nieszczęście. Ja, Pan, czynię to wszystko.
Iz 45,6-7
Werset bywa cytowany w oderwaniu od kontekstu i wtedy brzmi jak metafizyczna deklaracja o pochodzeniu zła. W rozdziale pełni jednak funkcję polemiczną: mówiony jest do świata, w którym imperia perskie i babilońskie tłumaczyły bieg wydarzeń walką dwóch przeciwnych sił. Prorok odmawia takiego podziału — powodzenie i nieszczęście narodów pochodzą od jednego Boga, a nie od dwóch rywalizujących zasad. Zdanie nie jest przy tym łatwe i tekst go nie łagodzi.
Co się wydarzyło
W pierwszym roku Cyrusa, króla Persji – aby wypełniło się słowo Pana z ust Jeremiasza – Pan wzbudził ducha Cyrusa, króla Persji, tak że ogłosił ustnie po całym swoim królestwie, a także na piśmie, co następuje: Tak mówi Cyrus, król Persji: Pan, Bóg niebios, dał mi wszystkie królestwa ziemi. On też rozkazał mi, abym zbudował dla niego dom w Jerozolimie, która jest w Judzie.
Ezd 1,1-2
Kto więc spośród was należy do jego ludu, niech będzie z nim jego Bóg; ten niech uda się do Jerozolimy w Judzie i niech buduje dom Pana, Boga Izraela – on jest Bogiem – który jest w Jerozolimie. A każdego, kto został w jakimkolwiek miejscu, gdzie teraz przebywa, niech ludzie tego miejsca wspomagają go srebrem, złotem, dobytkiem i bydłem, a także dobrowolnymi ofiarami dla domu Bożego, który jest w Jerozolimie.
Ezd 1,3-4
Edykt zezwala na powrót i odbudowę, a nawet zobowiązuje sąsiadów wygnańców do materialnego wsparcia wyjeżdżających. Sformułowania są religijne, ale Cyrus prowadził podobną politykę wobec wielu podbitych ludów — odsyłał posągi bóstw do ich świątyń i pozwalał odbudowywać sanktuaria, uznając to za skuteczniejsze niż utrzymywanie deportacji. Ezdrasz nie ukrywa tego kontekstu; przypisuje jednak poruszenie ducha króla Jahwe, a nie perskiej racji stanu.
Tej samej nocy Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity.
Dn 5,30
Krótka notatka z Daniela zamyka poprzedni rozdział dziejów: Babilon, który uprowadził Judę, upada w jedną noc, a jego miejsce zajmuje władza, która wygnanie odwróci.
Zasada ogólniejsza
Serce króla jest w ręku Pana jak potoki wód; kieruje je, dokąd chce.
Prz 21,1
Księga Przysłów formułuje to samo bez nazwisk. Sprawa Cyrusa jest najdalej idącym w Piśmie przykładem tej zasady: narzędziem wybawienia bywa ktoś, kto o wybawieniu nie wie, nie zawierał przymierza i nie zmienia religii. Nie oznacza to jednak zrównania — tekst nigdzie nie mówi, że Cyrus poznał Jahwe, i konsekwentnie odróżnia rolę od stanu serca. Warto zestawić to z rozdziałem 7 tej samej księgi. Achaz szukał ratunku u obcego mocarstwa i został za to zganiony; pokolenia później obce mocarstwo przynosi ratunek, o który nikt go nie prosił. Różnica nie leży w narodowości władcy, lecz w tym, kto podejmuje decyzję. Juda u Achaza wybierała sojusznika sama, tu wybór należy do Jahwe, a Persja nawet nie wie, że jest narzędziem.
Czego nie wiemy
Pismo nie mówi, kiedy powstała wyrocznia wymieniająca Cyrusa z imienia, i nie wyjaśnia, czy król kiedykolwiek ją poznał. Nie podaje, czy jego decyzja miała podłoże religijne, czy polityczne — Ezdrasz przytacza wersję oficjalną, a ta z natury mówi językiem, jakiego oczekiwali adresaci. Nie wiadomo też, jak wielu wygnańców z edyktu skorzystało; księga wymienia listę powracających, ale nie porównuje jej z liczbą tych, którzy zostali. I nic w tekście nie pozwala rozciągać tytułu pomazańca z rozdziału 45 na późniejszych władców ani wiązać go z jakąkolwiek współczesną władzą.
Zobacz też: Jahwe · Księga Przysłów · Ezdrasz · Juda — znaczenie imienia
