Czwarty rozdział Księgi Daniela opisuje siedem czasów, przez które Nabuchodonozor miał być odsunięty od ludzi i od władzy, a potem przywrócony. Pytanie, które pada natychmiast, brzmi: czy babilońskie źródła cokolwiek o tym mówią. Odpowiedź jest prosta i trzeba ją podać bez owijania: nie mówią nic.
Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi, będą cię żywić trawą jak woły, będziesz skrapiany rosą z nieba i wypełni się nad tobą siedem czasów, aż poznasz, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce.
Dn 4,25
Tej godziny wypełniło się to słowo nad Nabuchodonozorem: Wypędzono go spośród ludzi, jadł trawę jak woły i jego ciało było skrapiane rosą z nieba, aż jego włosy urosły jak pióra orłów, a jego paznokcie jak szpony ptaków.
Dn 4,33
Jak wygląda dokumentacja tego panowania
Nabuchodonozor panował ponad czterdzieści lat i jest jednym z lepiej udokumentowanych władców starożytności — ale dokumentacja ta jest nierówna. Kronika babilońska, czyli zwięzły zapis wydarzeń rok po roku, zachowała się dla początku jego panowania i urywa się. Dla środkowej i późnej części mamy głównie inskrypcje budowlane oraz tabliczki gospodarcze datowane latami panowania.
To ważne rozróżnienie. Tabliczki gospodarcze pokazują, że aparat państwa działał i że dokumenty datowano imieniem króla — ale nie opisują one, co król robił. Inskrypcje budowlane są tekstami autoreklamowymi, opowiadającymi o świątyniach, murach i kanałach. Ani jeden, ani drugi typ dokumentu nie jest miejscem, w którym spodziewalibyśmy się zapisu o chorobie władcy.
Czego kronika nie zapisze
Tu dochodzimy do sedna metodologicznego. Annały i kroniki królewskie Mezopotamii są tekstami propagandowymi w ścisłym sensie: powstawały na zamówienie dworu, dla potomnych i dla bogów, i miały pokazywać króla jako tego, któremu bogowie sprzyjają. Klęski militarne bywają w nich przemilczane albo przedstawiane jako sukces. Kompromitacja panującego nie ma w tym gatunku miejsca w ogóle.
Wniosek jest ostrożny i działa w obie strony. Brak wzmianki o odsunięciu króla od władzy nie jest zaskoczeniem i nie stanowi argumentu przeciw relacji biblijnej. Ale nie jest też jej potwierdzeniem — a właśnie tak bywa przedstawiany w opracowaniach apologetycznych, według schematu: skoro źródła i tak by tego nie zapisały, to milczenie nic nie znaczy, więc opis jest wiarygodny. To rozumowanie jest wadliwe. Milczenie źródeł nie przemawia za niczym. Zostawia sprawę otwartą.
Tekst z Qumran o innym królu
W tym kontekście przywoływany bywa aramejski tekst znaleziony w Qumran, w którym król Babilonu opowiada o długiej chorobie przebytej na wygnaniu w oazie i o uzdrowieniu. Występuje w nim jednak imię Nabonida, nie Nabuchodonozora, a Nabonid rzeczywiście spędził wiele lat poza Babilonem, co poświadczają źródła klinowe.
Zestawienie obu tekstów jest uzasadnione i ciekawe, bo pokazuje istnienie tradycji o chorobie babilońskiego władcy. Nie wolno jednak z tego robić dowodu na rzecz opisu z Księgi Daniela. Podobieństwo motywu nie ustala faktu, a różnica imion jest różnicą istotną, nie drobiazgiem. Czyj tekst jest wcześniejszy i czy jeden wpłynął na drugi, pozostaje sporne.
Czego to nie dowodzi
Milczenie źródeł babilońskich nie dowodzi, że opisane wydarzenie nie miało miejsca. Nie dowodzi też, że miało. Jest brakiem danych i tylko tym.
Zapis o powrocie do władzy nie ma zewnętrznego potwierdzenia ani zaprzeczenia.
W tym czasie wrócił mi mój rozum i ku chwale mego królestwa wróciła do mnie moja dostojność i mój blask. Ponadto moi doradcy i książęta szukali mnie, zostałem umocniony w swoim królestwie i dano mi jeszcze większy majestat.
Dn 4,36
Ten temat trzeba przedstawiać jako ćwiczenie z metody, a nie jako odkrycie. Nie ma tu materiału archeologicznego, który cokolwiek by rozstrzygał, i przedstawianie go jako świadectwa byłoby wprowadzaniem czytelnika w błąd. Wartość leży w rozróżnieniu, które przy tej okazji widać wyraźnie: inaczej ocenia się brak zapisu tam, gdzie zapisu należałoby oczekiwać, a inaczej tam, gdzie gatunek źródeł go wyklucza. W tym drugim przypadku — a taki mamy tutaj — nie wolno wyciągać wniosku w żadną stronę.
