Czwarty rozdział Daniela ma formę, jakiej w Piśmie prawie się nie spotyka: to obwieszczenie pogańskiego króla, pisane w pierwszej osobie, którego treścią jest własna klęska autora. Nabuchodonozor nie relacjonuje zwycięstwa, tylko okres, w którym przestał być człowiekiem w oczach swojego dworu.
Sen w czasie spokoju
Ja, Nabuchodonozor, żyłem spokojnie w swoim domu i rozkwitałem w swoim pałacu. Miałem sen, który mnie przestraszył, a myśli, które miałem na swoim łożu, oraz widzenia w mojej głowie zatrwożyły mnie.
Dn 4,4-5
Punktem wyjścia nie jest kryzys. Król rozkwita, panuje, nie ma wroga u bram. Właśnie w tym stanie przychodzi sen, który go trwoży — i to jest pierwsza wskazówka co do tematu rozdziału. Zagrożeniem nie okaże się armia obca, lecz coś, co rośnie w samym władcy.
Takie są widzenia w mojej głowie, jakie miałem na swoim łożu: Patrzyłem, a oto drzewo pośrodku ziemi, a jego wysokość była ogromna. Drzewo rosło i było potężne, a jego wysokość dosięgła nieba i było widoczne aż po krańce całej ziemi. Jego liście były piękne, jego owoc obfity i na nim był pokarm dla wszystkich. Pod nim znajdowały cień zwierzęta polne, na jego gałęziach mieszkało ptactwo niebieskie i z niego miało pożywienie wszelkie ciało.
Dn 4,10-12
Obraz drzewa jest z pozoru pochlebny: cień dla zwierząt, gniazda dla ptaków, pokarm dla wszelkiego ciała. Imperium przedstawia się tu jako dobrodziejstwo i tak samo widział je król. Kłopot zaczyna się od wysokości, która dosięga nieba.
Wyrok i jego uzasadnienie
Ta sprawa jest według dekretu stróżów i to żądanie jest według słowa świętych po to, aby wszyscy żyjący poznali, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce, a najniższych z ludzi ustanawia nad nim.
Dn 4,17
Cel jest podany wprost, zanim padnie wykładnia. Nie chodzi o karę dla samej kary, lecz o to, by wszyscy żyjący poznali, kto rozdaje władzę. Zdanie o ustanawianiu najniższych z ludzi burzy przy tym cały porządek, w którym tron uzasadnia się urodzeniem lub siłą.
Wtedy Daniel, który miał na imię Belteszassar, stał osłupiony przez jedną godzinę i jego myśli trwożyły go. Król odezwał się i powiedział: Belteszassarze, niech cię nie trwoży sen i jego znaczenie. Belteszassar odpowiedział: Mój panie, niech ten sen spadnie na tych, którzy cię nienawidzą, a jego znaczenie na twoich wrogów.
Dn 4,19
Reakcja Daniela zasługuje na uwagę. Prorok, który sam jest jeńcem tego króla, milknie na godzinę i mówi, że wolałby, aby sen dotyczył wrogów władcy. Nie ma tu satysfakcji z zapowiedzianego upadku ciemiężcy.
Wypędzą cię spośród ludzi, będziesz mieszkał ze zwierzętami polnymi, będą cię żywić trawą jak woły, będziesz skrapiany rosą z nieba i wypełni się nad tobą siedem czasów, aż poznasz, że Najwyższy panuje nad królestwem ludzkim i daje je, komu chce.
Dn 4,25
Wyrok jest opisany bez ogródek: wypędzenie spośród ludzi, życie jak zwierzę, siedem czasów. Tekst nie stawia diagnozy medycznej ani nie nazywa choroby. Podaje natomiast warunek zakończenia — poznanie, kto panuje.
Dlatego, królu, niech ci się spodoba moja rada i przerwij swoje grzechy sprawiedliwością, a swoje nieprawości miłosierdziem nad biednymi; może przedłuży się twój pokój.
Dn 4,27
Zanim cokolwiek się stanie, prorok proponuje wyjście. Rada jest konkretna i społeczna: zerwać z grzechem przez sprawiedliwość, z nieprawością przez miłosierdzie wobec biednych. Warto zauważyć ostrożność sformułowania o przedłużeniu pokoju. Daniel nie obiecuje odwołania wyroku, tylko wskazuje kierunek.
Zdanie, które przesądziło
Król zaczął mówić: Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem jako siedzibę królestwa i dla chwały swojego majestatu?
Dn 4,30
Rok później pada zdanie, w którym wszystko jest własnością mówiącego: ja zbudowałem, moja siła, moja chwała. To nie jest opis fałszywy — Babilon istotnie był dziełem tego króla. Rozdział nie zarzuca mu kłamstwa, tylko przypisanie sobie tego, co zostało dane.
Tej godziny wypełniło się to słowo nad Nabuchodonozorem: Wypędzono go spośród ludzi, jadł trawę jak woły i jego ciało było skrapiane rosą z nieba, aż jego włosy urosły jak pióra orłów, a jego paznokcie jak szpony ptaków.
Dn 4,33
Wykonanie jest natychmiastowe i opisane brutalnie, bez próby zachowania godności bohatera. Trzeba pamiętać, że to sam Nabuchodonozor każe to o sobie rozgłosić w całym państwie.
Powrót rozumu i wyznanie
Pod koniec tych dni, ja, Nabuchodonozor, podniosłem swoje oczy do nieba i wrócił mi mój rozum. Wtedy błogosławiłem Najwyższego i chwaliłem go, i wysławiałem Żyjącego na wieki, bo jego władza to władza wieczna, a jego królestwo trwa z pokolenia na pokolenie. Wszyscy mieszkańcy ziemi są uważani za nic. Według swojej woli postępuje z wojskiem niebieskim i z mieszkańcami ziemi, a nie ma nikogo, kto by wstrzymał jego rękę lub powiedział mu: Co czynisz?
Dn 4,34-35
Zwrot następuje w chwili podniesienia oczu ku niebu. Kolejność jest tu odwrotna niż w wyroku: najpierw spojrzenie w górę, potem powrót rozumu. Treść wyznania jest przy tym zaskakująco radykalna jak na władcę absolutnego — nikt nie wstrzyma ręki Boga i nikt nie ma prawa go rozliczać.
A teraz ja, Nabuchodonozor, chwalę, wywyższam i wysławiam Króla niebios, którego wszystkie dzieła są prawdą, a jego ścieżki sprawiedliwością, a tych, którzy postępują w pysze, może on poniżyć.
Dn 4,37
Ostatnie zdanie rozdziału łączy dwie rzeczy: chwałę Króla niebios i regułę, że pyszni zostają poniżeni. Król nie mówi o sobie jako o wyjątku, lecz jako o przykładzie tej reguły. Cały dokument ma zresztą sens tylko wtedy, gdy się go rozgłosi, a rozgłasza go ten, kto na tym traci najwięcej.
Czego nie wiemy
Tekst nie mówi, ile trwa siedem czasów. Nie podaje, czy chodzi o lata, pory roku, czy o okres w ogóle nieokreślony, i żadne miejsce księgi tego nie wyjaśnia. Nie wiemy, kto sprawował władzę, gdy króla nie było przy zdrowych zmysłach, ani jak to możliwe, że tron na niego czekał. Nie wiemy też, co się z Nabuchodonozorem stało dalej — wyznanie z końca rozdziału jest ostatnim jego słowem w księdze i nic nie mówi o tym, czy porzucił babilońskie kulty. Rozdział zapisuje jeden przełom i nie rozstrzyga, czy był trwały.
