Euzebiusz z Cezarei i Hozjusz — teolog cesarza i jego doradca

Euzebiusz z Cezarei i Hozjusz z Kordoby to dwaj biskupi, którzy najmocniej pomogli Konstantynowi wejść do kościoła: pierwszy dał cesarzowi teologię, drugi — rady i podpis na czele listy w Nicei. Euzebiusz zbudował formułę jeden Bóg w niebie, jeden cesarz na ziemi i zostawił zdanie o przeniesieniu szabatu na dzień Pański. Hozjusz pod koniec życia napisał do syna Konstantyna, żeby nie mieszał się do spraw kościoła — i przekonał się, że cesarza łatwiej było wpuścić, niż wyprosić.

Euzebiusz z Cezarei, ok. 260-313: uczeń Pamfila i świadek prześladowania

Euzebiusz urodził się około 260 roku i wyrósł w Cezarei Palestyńskiej, w kręgu prezbitera Pamfila, opiekuna wielkiej biblioteki chrześcijańskiej, w której przechowywano pisma Orygenesa. Od niego przyjął przydomek „syn Pamfila”. Przeżył wielkie prześladowanie Dioklecjana (303-311), w którym zginął jego nauczyciel, a około 313 roku został biskupem Cezarei.

Bez Euzebiusza nasza wiedza o pierwszych trzech stuleciach byłaby znacznie uboższa. Jego Historia kościelna zachowała dokumenty, których nie mamy nigdzie indziej. To w niej przetrwał list Polikratesa z Efezu w sprawie Paschy 14 Nisan (HE V,24) — świadectwo omawiane w tekście kto przesunął Paschę. To ona przekazała grecką wersję porozumienia z 313 roku (HE X,5), o którym piszemy w tekście edykt mediolański 313. Kto krytykuje Euzebiusza, i tak korzysta z jego archiwum. Ta zależność powinna hamować łatwe wyroki.

Od Historii kościelnej do Życia Konstantyna: kronikarz staje się panegirystą

Ten sam autor pisze jednak dwie różne książki. Historia kościelna powstawała w kilku redakcjach i zamyka się zwycięstwem Konstantyna. Życie Konstantyna (Vita Constantini), ukończone po śmierci cesarza w 337 roku, to panegiryk — gatunek pochwalny, co tekst sam przyznaje. Różnicę widać na jednym przykładzie. W Historii kościelnej (IX,9) Euzebiusz opisuje zwycięstwo przy moście Mulwijskim i milczy o wizji. W Życiu Konstantyna (I,28-32) podaje krzyż na niebie i słowa toutō nika, „w tym zwyciężaj”, które cesarz miał mu opowiedzieć po latach pod przysięgą. Laktancjusz, piszący znacznie wcześniej, mówi o śnie, nie o wizji. Źródła się różnią, a późniejsza wersja jest bardziej cudowna.

Panegirysta także pomija. O chrzcie cesarza na łożu śmierci w 337 roku Euzebiusz pisze obszernie (Vita Constantini IV,61-64), ale nie podaje imienia biskupa. Podaje je dopiero Hieronim w Kronice: był to Euzebiusz z Nikomedii, przywódca stronnictwa przeciwnego uchwałom Nicei. Szerzej o samym cesarzu — w tekście Konstantyn Wielki — kim był; tu interesuje nas jego biograf.

To Euzebiusz zapisał też zdanie, w którym Konstantyn określił własną rolę: „wy jesteście biskupami spraw wewnątrz Kościoła, mnie zaś Bóg ustanowił jakby biskupem spraw zewnętrznych” (Vita Constantini IV,24; gr. tōn ektos episkopos). Zapisał je z aprobatą. Nie widział w nim problemu, tylko spełnienie.

Nicea 325: kronikarz soboru i list do własnego kościoła

Na soborze w Nicei Euzebiusz był jednym z najbardziej wpływowych uczestników i jego głównym kronikarzem. Opisał, jak cesarz wszedł na salę w purpurze i złocie i zagaił obrady (Vita Constantini III,10). Uczestników liczy na ponad dwustu pięćdziesięciu biskupów. Po soborze wysłał list do swojej wspólnoty w Cezarei, zachowany u Sokratesa Scholastyka (Historia kościelna I,8): tłumaczy w nim, w jakim sensie przyjął nowe słowo wyznania i że za jego wpisaniem opowiedział się sam cesarz.

Najbardziej wymowny jest jednak opis uczty z okazji dwudziestolecia panowania, wydanej biskupom po soborze (Vita Constantini III,15). Biskupi przechodzą między strażą z obnażonymi mieczami do komnat pałacu, a Euzebiusz pisze, że można było wziąć tę scenę za obraz królestwa Chrystusa. Kilkanaście lat wcześniej ci sami ludzie albo ich poprzednicy siedzieli w kopalniach i więzieniach. Zrozumiałe jest, że widok cesarskiego stołu ich oszołomił. Ale przy tym stole zaczyna się teologia, którą Euzebiusz rozwinie dziesięć lat później. Spór o to, co sobór uchwalił, a czego nie, rozplątuje tekst sobór nicejski 325 — pięć mitów.

Laus Constantini (335/336): jeden Bóg w niebie, jeden cesarz na ziemi

Na trzydziestolecie panowania Konstantyna Euzebiusz wygłosił mowę pochwalną, znaną jako Laus Constantini (obchody trzydziestolecia trwały od lipca 335 do lipca 336). Zawarł w niej teologię polityczną, która przetrwała tysiąc lat: jak jeden Bóg rządzi w niebie, tak jeden cesarz rządzi na ziemi; monarchia Konstantyna jest obrazem monarchii Logosu, Słowa Bożego. Cesarz nie jest tu jednym z wierzących, którzy przypadkiem sprawują władzę. Jest odbiciem porządku niebieskiego, a jego zwycięstwa — dowodem Bożego wyboru.

Pewne jest, że ta formuła uświęciła zrośnięcie tronu i ołtarza na stulecia. Jeśli monarchia ziemska odbija niebiańską, to sprzeciw wobec cesarza w sprawach wiary staje się sprzeciwem wobec Boga, a cesarski przymus — narzędziem prawdy. Od tej formuły do edyktu Teodozjusza z 380 roku, który uczynił jedno wyznanie obowiązkiem wszystkich poddanych, droga jest krótka; opisujemy ją w tekście wiara z dekretu: Cunctos populos.

Uczciwie trzeba dodać, że Euzebiusz nie był człowiekiem jednego wymiaru. Ten sam autor na prośbę cesarza przygotował pięćdziesiąt starannie wykonanych kodeksów Pisma dla kościołów nowej stolicy (Vita Constantini IV,36). W liście do Konstancji, siostry cesarza, odmówił przesłania jej wizerunku Chrystusa, uznając taki obraz za niestosowny — ten list cytowali później przeciwnicy ikon, a jego autentyczność bywa dyskutowana. Teolog dworu był też sumiennym filologiem i nie wszystkie jego wybory szły z prądem epoki.

Komentarz do Psalmu 91 [92]: zdanie o przeniesieniu szabatu

Najczęściej cytowane zdanie Euzebiusza pochodzi z jego Komentarza do Psalmów, z objaśnienia Psalmu 91 według numeracji greckiej, czyli 92 w Biblii hebrajskiej (PG 23, kol. 1169-1172). To psalm, który w tekście hebrajskim nosi nagłówek pieśni na dzień szabatu (streszczenie Psalmu 92). Komentując go, Euzebiusz pisze: „wszystko, cokolwiek należało czynić w szabat, my przenieśliśmy na dzień Pański” (metatetheikamen, „przenieśliśmy”). Komentarz uchodzi za dzieło późne i zwykle datuje się go na okres po soborze nicejskim; dokładna data jest niepewna.

Cytat jest autentyczny, ale łatwo go zepsuć. Trzy zastrzeżenia:

• To nie jest uchwała soboru. Sobór nicejski nie wydał żadnego kanonu o szabacie ani o niedzieli jako dniu odpoczynku. Ustawa niedzielna z 321 roku była państwowa i wcześniejsza (czcigodny dzień Słońca — ustawa z 321 roku), a kościelny zakaz odpoczynku w sobotę przyszedł dopiero z Laodycei, około 363/364 roku.
• To prywatny komentarz jednego autora. Ma wagę świadectwa o praktyce, nie aktu prawnego.
• Podmiotem jest „my”. Euzebiusz mówi o kościele swojej epoki. W tym samym objaśnieniu (kol. 1169) przypisuje wprawdzie zmianę Słowu, które przez nowe przymierze przeniosło święto szabatu na dzień światła, ale nie przytacza żadnego polecenia apostołów — konkretne obowiązki szabatu przenosi „my” kościoła. Szerzej o tym zdaniu i o kanonie 29 z Laodycei — w tekście anatema za sobotę.

Zestawienie z Laus Constantini mówi samo za siebie. Ten sam człowiek, który uzasadnił boski mandat cesarza, opisał przeniesienie dnia czci jako czyn kościoła. Nie twierdzimy, że jedno wynikało z drugiego. Pokazujemy, że w obu sprawach normę uzasadniał już autorytet kościoła i tronu, a nie wyraźne słowo Pisma.

Hozjusz z Kordoby: od wyznawcy do pierwszego podpisu w Nicei

Hozjusz urodził się około 256 roku i był biskupem Kordoby w Hiszpanii. Sam pisał później, że w czasie prześladowania za Maksymiana wyznał wiarę — był więc tym, kogo kościół nazywał wyznawcą. Od około 312/313 roku był doradcą Konstantyna w sprawach kościelnych, jednym z pierwszych biskupów z tak bliskim dostępem do władcy.

W Nicei przewodniczył obradom albo w każdym razie podpisał uchwały jako pierwszy — źródła mówią o jego pierwszeństwie, ale gospodarzem i egzekutorem soboru był cesarz. Ariusz i biskupi, którzy odmówili podpisu, poszli na wygnanie mocą decyzji cesarskiej. Hozjusz był więc współarchitektem sojuszu, w którym państwo wykonuje wyroki kościoła. W 343 roku przewodniczył jeszcze synodowi w Serdyce, gdzie biskupi Zachodu bronili Atanazego.

Ok. 356 i 357: list do Konstancjusza II i rok w Sirmium

Po śmierci Konstantyna sytuacja się odwróciła. Jego syn, Konstancjusz II, sprzyjał stronnictwu przeciwnemu Nicei i zaczął narzucać kościołowi własne rozstrzygnięcia, usuwając opornych biskupów. Ponad stuletni Hozjusz napisał do niego list, zachowany u Atanazego (Historia arian 44). Przypomina w nim, że sam był wyznawcą za czasów dziada cesarza, i pisze: „Nie mieszaj się do spraw kościelnych i nie wydawaj nam w nich rozkazów”. A dalej: „Tobie Bóg powierzył cesarstwo, nam — sprawy swego Kościoła”. Powołuje się przy tym na słowa Jeszui o oddawaniu cesarzowi tego, co cesarskie.

To zdanie jest dokładnym odwróceniem formuły zapisanej przez Euzebiusza. Konstantyn był „biskupem spraw zewnętrznych” — ale to on decydował, które sprawy są zewnętrzne. Hozjusz przez czterdzieści lat pomagał wprowadzać cesarza do kościoła, a pod koniec życia na własnej skórze przekonał się, że cesarz nie wychodzi.

Ostatni rozdział jest smutny i źródła opisują go różnie. Według Atanazego (tamże, 45) starca przetrzymywano w Sirmium przez rok, aż złamany wszedł we wspólnotę z biskupami Walensem i Ursacjuszem — Atanazy podkreśla jednak, że nie podpisał niczego przeciw niemu samemu, i tłumaczy jego ustępstwo przemocą i wiekiem. Hilary z Poitiers łączy imię Hozjusza z tzw. drugą formułą z Sirmium z 357 roku, którą nazywa bluźnierstwem. Hozjusz zmarł w 357 lub 358 roku. Klamra tej biografii jest wyraźna: człowiek, który pomógł dać cesarzowi rolę w kościele, skończył jako ofiara tej roli.

Czego nie powtarzamy

„Euzebiusz cytuje uchwałę Nicei o przeniesieniu szabatu.” Nie cytuje. To jego własny komentarz do Psalmu 91 [92], a Nicea w tej sprawie milczy. Rzetelnie: biskup z IV wieku przyznaje, że zmianę dnia wprowadził kościół jego czasów — i to wystarczy.

„Euzebiusz był fałszerzem historii.” Był panegirystą: wybierał, upiększał i przemilczał, jak w sprawie wizji i chrztu cesarza. Ale dokumenty, które przytacza, dają się w wielu miejscach sprawdzić, a bez jego Historii kościelnej nie znalibyśmy świadectw, na których sami się opieramy. Krytyka ma dotyczyć jego teologii władzy, nie rzetelności archiwisty.

„Hozjusz przewodniczył Nicei jako legat papieża.” Źródła współczesne soborowi widzą w nim doradcę cesarza. Biskupa Rzymu reprezentowało w Nicei dwóch prezbiterów, a pierwszeństwo Hozjusza wynikało z bliskości tronu, nie z mandatu Rzymu.

„Hozjusz zdradził wiarę” — albo przeciwnie — „Hozjusz do końca był niezłomny.” Źródła się różnią. Przekaz Atanazego mówi o ustępstwie wymuszonym na stuletnim więźniu, Hilary — o udziale w formule z 357 roku. Rzetelnie można powiedzieć: był wyznawcą w młodości i uległ przemocy na starość, a przemoc pochodziła od władzy, którą sam pomógł wprowadzić do kościoła.

„Teologię jednego cesarza wymyślił sam Konstantyn.” Konstantyn ją praktykował, a w chrześcijański system ujął ją Euzebiusz, korzystając ze starszej, hellenistycznej idei władcy jako obrazu bóstwa. Ta kolejność jest ważna: tronowi nie trzeba było zdobywać kościoła siłą, skoro teolog kościoła sam dał mu uzasadnienie.

Co na to Pismo

Hozjusz w liście do Konstancjusza sięgnął po to samo zdanie, po które sięgnąłby każdy czytelnik Ewangelii:

Odpowiedzieli mu: Cesarza. Wtedy powiedział im: Oddajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga.

Mt 22,21 (UBG)

Granicę między władzą a wspólnotą Jeszua opisał jeszcze ostrzej, i to wobec własnych uczniów, gdy spierali się o pierwszeństwo:

Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą.

Mt 20,25-26 (UBG)

A dzień, który Euzebiusz opisał jako przeniesiony, w samym przykazaniu Jahwe (PAN) jest nazwany po imieniu — siódmy, nie pierwszy:

Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace; Ale siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram.

Wj 20,8-10 (UBG)

Euzebiusz i Hozjusz byli ludźmi wiary i obaj przeszli przez prześladowanie, zanim usiedli przy cesarskim stole. Nie robimy z nich czarnych charakterów. Pokazujemy, jak szybko — w ciągu jednego życia — wspólnota, która modliła się w kopalniach, zaczęła brać na siebie decyzje, których Pismo jej nie dało, i jak drogo za to zapłacono.