John Traske, londyński kaznodzieja, w procesie o nauczanie soboty i praw pokarmowych, połączonym z zarzutem obrazy króla, został w 1618 roku skazany przez Izbę Gwiaździstą między innymi na chłostę, przybicie ucha do pręgierza i wypalenie na czole litery „J” — od Iew, Żyd. Dwa lata później odwołał, ale jego żona Dorothy wytrwała w więzieniu do śmierci. Od tej pary, przez Theophilusa Brabourne’a i londyński zbór Mill Yard, biegnie nić angielskich sabatarian, którzy przyjęli nazwę baptystów dnia siódmego i w latach 1664–1671 przenieśli sobotę do Ameryki.
Anglia około 1600: dwa różne „sabatarianizmy”
Kto sięga po angielskie źródła z tej epoki, wpada w pułapkę słowną. Sabbatarians to w historiografii angielskiej najczęściej nie ludzie święcący sobotę, lecz purytanie, którzy żądali surowego święcenia niedzieli jako „szabatu chrześcijańskiego”. Ich program wyłożył Nicholas Bownd w książce The Doctrine of the Sabbath (1595), a utrwaliło go później Westminsterskie wyznanie wiary (1646), według którego dzień odpoczynku od zmartwychwstania przeniesiono na pierwszy dzień tygodnia.
Przeciw purytańskiej surowości wystąpił król. W 1618 roku Jakub I ogłosił Deklarację o rozrywkach (Declaration of Sports), która pozwalała po niedzielnym nabożeństwie na tańce i gry. Spór toczył się więc o to, jak święcić niedzielę, a nie o to, który dzień jest szabatem. Garstkę ludzi, którzy pytali właśnie o to drugie, historyk Bryan W. Ball nazwał w tytule swojej książki The Seventh-day Men — ludźmi dnia siódmego. To ich historia.
Londyn 1615–1617: kaznodzieja z Somerset i krawiec ze snem
John Traske urodził się około 1585 roku, prawdopodobnie w Somerset. Był nauczycielem, w 1611 roku przyjął święcenia i został wikarym w Chilton Cantelo, ale szybko go zawieszono za głoszenie kazań bez licencji. Wędrował jako kaznodzieja, a pod koniec 1615 roku dotarł do Londynu, gdzie zebrał liczne grono słuchaczy.
Jego nauka nie była prostym powrotem do Dekalogu i trzeba to powiedzieć uczciwie. Traske głosił skrajną odmianę purytańskiej pobożności: drogę od natury przez pokutę do łaski, z umartwieniem ciała — postami, wstrzemięźliwością, ciężką pracą. Uczył, że wybrani nie potrzebują hierarchii kościelnej i powinni trzymać się prawa Mojżesza, także przepisów o pokarmach. Ustanowił nawet czterech „apostołów”. Sobota weszła do tej nauki około 1617 roku, i to nie od niego: jeden z jego uczniów, krawiec Hamlet Jackson, miał według przekazów sen, który kazał mu święcić siódmy dzień. Traske przyjął ten wniosek i zaczął go głosić. W lutym 1617 roku ożenił się z Dorothy Coombe, nauczycielką, która podzielała jego przekonania.
19 czerwca 1618: Izba Gwiaździsta i litera „J” na czole
W listopadzie 1617 roku Traske został aresztowany i postawiony przed Wysoką Komisją, sądem kościelnym. W więzieniu traktowano go surowo, a on odmawiał jedzenia podawanej mu wieprzowiny. W 1618 roku sprawa trafiła do Izby Gwiaździstej (Star Chamber), najwyższego sądu królewskiego. Zarzucano mu znieważenie króla w zuchwałych listach, które do niego pisał, fałszywe oskarżenia biskupów i Wysokiej Komisji oraz szerzenie „żydowskich poglądów”.
Wyrok z 19 czerwca 1618 roku obejmował:
- grzywnę, według opracowań w wysokości tysiąca funtów;
- publiczną chłostę i pręgierz, z przybiciem ucha do pręgierza;
- wypalenie na czole litery „J” (w ówczesnej pisowni „I”), od Iew, czyli Żyd;
- więzienie, według części opracowań dożywotnie, we Fleet.
Piętno było zarazem karą i etykietą: skazany miał nosić na twarzy nazwę swojego przestępstwa. Zestawmy dwie decyzje korony z tego samego roku. W 1618 roku król zezwolił poddanym na gry w niedzielę po nabożeństwie, a królewski sąd skazał człowieka, który uczył odpoczynku w sobotę — choć akt oskarżenia łączył to z obrazą majestatu. Korona broniła swojej wizji niedzieli z dwóch stron naraz: przed purytańską surowością i przed sobotą.
1620: odwołanie Johna Traske’a, wierność Dorothy
Traske złamał się. W 1620 roku opublikował odwołanie swoich poglądów na sobotę i prawa pokarmowe i wyszedł z więzienia Fleet. Później głosił w Londynie i na prowincji poglądy antynomistyczne, już bez elementów „judaizujących”, i przyłączył się do niezależnego zboru w Southwark, założonego przez Henry’ego Jacoba. W 1636 roku wydał kolejną książkę (The True Gospel Vindicated), został aresztowany, zwolniony i wkrótce zmarł. Pochowano go na cmentarzu w Lambeth.
Dorothy Traske nie odwołała. Aresztowana razem z mężem, pozostała w więzieniu i nadal zachowywała sobotę. Ile lat tam spędziła, źródła podają różnie: XVII-wieczna relacja przytoczona przez Ephraima Pagitta w Heresiography mówi o piętnastu czy szesnastu latach, opracowania historii baptystów dnia siódmego — o około dwudziestu pięciu. Zgodnie przekazują, że zmarła w więzieniu; dokładnej daty jej śmierci nie znamy. Miała prosić, by pochowano ją w polu, a nie na przykościelnym cmentarzu.
Krąg Traske’a rozpadł się na trzy drogi. Sam Traske odwołał. Dorothy wytrwała. Jeden z „apostołów”, Returne Hebdon, zmarł w więzieniu w 1625 roku, a Hamlet Jackson po uwolnieniu wyjechał do Amsterdamu, by przejść na judaizm. Ten sam rozpad — na tych, którzy wracają do większości, tych, którzy zostają przy sobocie w obrębie wiary w Mesjasza, i tych, którzy przechodzą do synagogi — widać u sabatarian z Siedmiogrodu i u rosyjskich subotników.
Theophilus Brabourne: rozprawa zamiast sekty (1628–1635)
Po Trasce przyszedł człowiek pióra. Theophilus Brabourne (1590 – ok. 1662), syn purytańskiego pończosznika z Norwich, przyjął święcenia w 1621 roku i był wikarym w Catton pod Norwich. W grudniu 1628 roku wydał A Discourse upon the Sabbath Day — pierwszą angielską książkę dowodzącą, że sobota pozostaje szabatem chrześcijan. Jej rozwinięcie, A Defence of that most Ancient and Sacred Ordinance of God’s, the Sabbath Day (wyd. 2, 1632), zadedykował Karolowi I. Ciekawy szczegół: Brabourne liczył szabat od świtu (day-peep or day-break) do nocy.
Odpowiedź przyszła z najwyższego szczebla. Po kilkudniowej rozmowie z biskupem Francisem White’em Brabourne trafił na dziewięć tygodni do więzienia Gatehouse, a potem na około półtora roku do Newgate; sprawą zajmowała się Wysoka Komisja (1634). Sir Henry Marten domagał się nawet nakazu spalenia heretyka (de haeretico comburendo), czemu zapobiegł arcybiskup William Laud. Brabourne złożył odwołanie, choć później twierdził, że odwołał tylko słowo „koniecznie”. Biskup White na polecenie króla napisał przeciw niemu A Treatise of the Sabbath-Day (1635). Gdy książkę o sobocie zbija się na zlecenie korony, wiadomo, że nie uważano jej za błahą.
Brabourne nie założył wspólnoty. Wrócił do Norwich, przestał głosić kazania, a w latach pięćdziesiątych pisał jeszcze o dyscyplinie kościelnej. Badacze spierają się, czy można go nazwać ojcem angielskiego ruchu soboty: jedni tak go określali, inni podkreślają, że był przeciwnikiem separatystów i pisał do własnego kościoła, którego nie zamierzał opuszczać.
Mill Yard i baptyści dnia siódmego (ok. 1650–1700)
Zorganizowane zbory pojawiają się dopiero w połowie stulecia, w czasie wojny domowej i rządów Cromwella, gdy dyscyplina państwowego kościoła osłabła. W 1650 roku James Ockford wydał The Doctrine of the Fourth Commandement, według historiografii pierwszą książkę baptystów dnia siódmego; jej nakład miano spalić na rozkaz komisji parlamentu. Około 1651 roku w Londynie zaczął działać zbór Mill Yard, którego pierwsze pewne nabożeństwa prowadził Peter Chamberlen (1601–1683), lekarz królewski z rodu, który przez pokolenia trzymał w sekrecie wynalazek kleszczy położniczych. Tradycja zboru wywodzi go od roku 1617 i od kręgu Traske’a, ale historycy datują jego zorganizowanie na około 1650 roku.
Nazwa „baptyści dnia siódmego” mówi o dwóch przekonaniach naraz: chrzcie świadomych wierzących przez zanurzenie (zob. chrzest) i sobocie. Ruch pozostał nieliczny — w 1668 roku Edward Stennett szacował liczbę zborów sobotnich w Anglii na dziewięć lub dziesięć — ale trwały. Francis Bampfield założył w 1676 roku zbór w Pinners’ Hall, a dynastia Stennettów prowadziła zbory przez cały XVIII wiek.
Nie wszystko w tej historii jest bezpolityczne. W 1661 roku na Tyburn stracono za zdradę kaznodzieję z Whitechapel Johna Jamesa; historiografia baptystów dnia siódmego zalicza go do swoich, ale współczesny druk z jego mową nazywa go baptystą i „człowiekiem piątej monarchii”, czyli członkiem radykalnego ruchu oczekującego rychłego królestwa Mesjasza. Wyrok zapadł w atmosferze strachu po nieudanym powstaniu tego ruchu. Czy zginął za sobotę, czy za politykę — źródła pozwalają tylko postawić to pytanie.
Most do Ameryki: Newport 1664–1671
W 1664 roku Stephen Mumford z żoną Anne przypłynął z Londynu do Newport w Rhode Island, kolonii znanej z wolności religijnej. Według historiografii baptystów dnia siódmego zaczął chodzić do miejscowego zboru baptystów i przekonał do soboty kilku jego członków. Po kilku latach sporów grupa sobotnia założyła własny zbór — 23 grudnia 1671 roku według kalendarza juliańskiego, którego używano wtedy w koloniach angielskich, czyli na początku stycznia 1672 według kalendarza gregoriańskiego; stąd w źródłach raz 1671, raz 1672. W 1730 roku zbór zbudował dom zgromadzeń w Newport, a w 1802 roku ówczesne zbory sobotnie utworzyły wspólną konferencję.
Z tej linii wyszła baptystka dnia siódmego Rachel Oakes, która w 1844 roku przekazała sobotę grupie milleryckiej w Washington w New Hampshire — o tym w tekście o Rachel Oakes i roku 1844. Sobota dotarła więc do XIX-wiecznej Ameryki prostą sztafetą z XVII-wiecznej Anglii: od londyńskich więzień, przez Mill Yard, do Newport.
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| 1595 | Bownd, The Doctrine of the Sabbath — purytański program surowej niedzieli |
| ok. 1617 | Hamlet Jackson i John Traske zaczynają święcić sobotę |
| XI 1617 | Aresztowanie Traske’ów; Wysoka Komisja |
| 1618 | Deklaracja o rozrywkach; wyrok Izby Gwiaździstej (19 VI): piętno „J” |
| 1620 | Odwołanie Johna Traske’a; Dorothy zostaje w więzieniu |
| 1628 / 1632 | Brabourne: A Discourse upon the Sabbath Day / A Defence… |
| 1634–1635 | Brabourne przed Wysoką Komisją; traktat White’a na zlecenie króla |
| 1650 / ok. 1651 | Ockford, The Doctrine of the Fourth Commandement; Mill Yard (Chamberlen) |
| 1664 / 1671–1672 | Mumford w Newport; pierwszy amerykański zbór baptystów dnia siódmego |
| 1844 | Rachel Oakes przekazuje sobotę grupie milleryckiej |
Czego nie powtarzamy
„John Traske zginął za sobotę.” Nie zginął. Odwołał w 1620 roku, a zmarł w 1636, po aresztowaniu za inną książkę. Wierna sobocie aż do śmierci w więzieniu została jego żona Dorothy.
„Mill Yard istnieje nieprzerwanie od 1617 roku.” To tradycja zborowa. Badania datują zorganizowanie zboru na około 1650–1651 rok, z tradycją sięgającą kręgu Traske’a.
„Angielscy sabatarianie to ci, którzy święcili sobotę.” W źródłach i opracowaniach angielskich Sabbatarians to zwykle purytanie surowo święcący niedzielę. Ludzi soboty była garstka i nazywa się ich dokładniej: Seventh-day Men albo baptyści dnia siódmego.
„Brabourne założył sektę sobotnią.” Nie założył żadnej wspólnoty i sprzeciwiał się separatystom. Napisał rozprawy adresowane do własnego kościoła i pod presją je odwołał.
„Pierwsi angielscy sabatarianie byli wzorem czystej nauki biblijnej.” Krąg Traske’a łączył sobotę z umartwieniami, „apostołami” i ideami, których nie ma w Piśmie, a część jego członków przeszła na judaizm. Rzetelnie: byli ludźmi, którzy w jednej sprawie przeczytali Dekalog dosłownie i zapłacili za to wysoką cenę — co nie czyni ich nieomylnymi we wszystkim.
Co na to Pismo
Ockford zatytułował swoją książkę od czwartego przykazania, bo tak liczyli je angielscy protestanci; w numeracji katolickiej i luterańskiej to przykazanie trzecie — skąd ta różnica, wyjaśnia tekst o przykazaniu, które zniknęło. Jego brzmienie nie zostawia wątpliwości, o który dzień chodzi:
Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace; Ale siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram. Pan bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.
Wj 20,8-11 (UBG)
Litera „J” na czole Traske’a zakładała, że sobota jest sprawą Żydów. Izajasz zapowiada co innego: szabat przyjmą cudzoziemcy, którzy przyłączą się do Jahwe (PAN), a Jego dom stanie się domem modlitwy dla wszystkich narodów.
A cudzoziemców, którzy przyłączyli się do Pana, aby mu służyć, miłować imię Pana i być jego sługami, wszystkich przestrzegających szabatu, by go nie bezcześcić, i trzymających się mojego przymierza; Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.
Iz 56,6-7 (UBG)
Ci z nich, którzy wytrwali, odwoływali się w gruncie rzeczy do tego samego, co apostołowie przed Sanhedrynem:
Wtedy Piotr i apostołowie odpowiedzieli: Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi.
Dz 5,29 (UBG)
Nie piszemy tej historii, by kogokolwiek oskarżać — ani Kościoła Anglii, ani purytanów, którzy szczerze wierzyli, że bronią dnia Pańskiego. Pokazujemy, ile kosztowało w XVII-wiecznej Anglii przeczytanie czwartego przykazania tak, jak jest napisane. Więcej o samym szabacie i jego święceniu w dziale o szabacie i w tekście czy dziesięć przykazań nadal obowiązuje.
