W historii poszukiwań biblijnego szabatu po epoce apostolskiej jest jeden przypadek lepiej udokumentowany niż wszystkie inne: siedmiogrodzcy sabatarianie, po węgiersku szombatosok. Zaczęło się od jednego szlachcica około 1588 roku, urosło do ruchu liczonego w tysiącach, dotarło na sam szczyt władzy w księstwie — a potem zostało rozbite ustawą sejmową, procesem i konfiskatami. I mimo to nie zniknęło: dotrwało w jednej wsi do drugiej połowy XX wieku. To historia, którą warto opowiedzieć dokładnie tak, jak wygląda w dokumentach — z sukcesem, z załamaniem, z konwersją przywódcy i z zakończeniem, którego nikt nie planował.
Kraj czterech religii — i szlachcic, który poszedł dalej
Siedmiogród przełomu XVI i XVII wieku był w Europie ewenementem. Księstwo pod zwierzchnictwem osmańskim, na styku Habsburgów i Turcji, wypracowało system, jakiego nie znała reszta kontynentu: cztery „religie przyjęte” — katolicyzm, luteranizm, kalwinizm i unitarianizm — miały prawo legalnego istnienia. Symbolem tego porządku jest uchwała sejmu w Tordzie z 1568 roku o swobodzie głoszenia. Trzeba jednak od razu powiedzieć, gdzie leżała granica tej tolerancji: obejmowała ona cztery wyliczone wyznania, a nie wolność sumienia w naszym rozumieniu. Kto wychodził poza listę, wychodził poza prawo.
Po śmierci Ferenca Dávida (1579), biskupa unitarian skazanego przez własne środowisko za „nowinkarstwo” i zmarłego w więzieniu w Déva, radykalne skrzydło ruchu poszło dalej niż odrzucenie nauki o Trójcy. Jeśli kryterium jest samo Pismo — pytali — to dlaczego zatrzymywać się na doktrynie i nie sięgnąć do praktyki: do szabatu, do świąt z Księgi Kapłańskiej, do praw pokarmowych?
Człowiekiem, który tę myśl przekuł w program, był András Eőssi (w polskiej literaturze Andreas Eössi, zm. ok. 1599), sekelski szlachcic z Szenterzsébet — dziś Eliseni w rumuńskim okręgu Harghita. Biografowie ruchu przekazują, że doszedł do tego po utracie żony i synów, w chorobie, przy Piśmie. Od około 1588 roku formułuje naukę, którą będzie potem powtarzać całe pokolenie: siódmy dzień pozostaje szabatem, święta Jahwe pozostają świętami, prawa pokarmowe obowiązują — a Jeszua (Jezus) jest Mesjaszem, którego przyjście Tory nie unieważnia.
Czym żył ten ruch
Warto zobaczyć, czym siedmiogrodzcy sabatarianie byli, a czym nie byli — bo to rozróżnienie ginie w skrótach.
- Szabat w sobotę jako dzień zgromadzenia i odpoczynku — punkt wyjścia całej reszty.
- Święta biblijne: Pascha, Przaśniki, Święto Namiotów — obchodzone według kalendarza z Kpł 23, a nie według roku liturgicznego kościołów.
- Prawa pokarmowe — rozróżnienie zwierząt czystych i nieczystych.
- Bez obrzezania. To decyzja doktrynalna, nie taktyczna: Eössi nauczał, że poganie wchodzą w przymierze bez konwersji na judaizm — dokładnie po linii uchwały z Dz 15. Właśnie dlatego nazywanie tego ruchu po prostu „judaizantami” jest myleniem kategorii, choć tak brzmiał język ich oskarżycieli.
- Węgierski w modlitwie. Powstał obszerny korpus pieśni, psalmów i modlitw w języku ludu — do dziś podstawowe źródło do rekonstrukcji ich wiary.
Ich piśmiennictwo — pieśni, wykłady, przekłady modlitw — krążyło w odpisach, bo legalna drukarnia pozostawała dla nich niedostępna. Ta pozornie techniczna okoliczność zaważyła na wszystkim: ruch bez druku nie mógł bronić się publicznie i musiał żyć z rękopisu oraz domowego nauczania, a to znaczy, że jego trwanie zależało od rodzin, nie od struktury. Kiedy przyszły represje, nie było czego rozwiązać — i właśnie dlatego rozwiązać się nie dało.
Nie byli natomiast wspólnotą podziemną w rozumieniu sekty odciętej od świata. Przez dobre pół wieku funkcjonowali jawnie, w majątkach szlacheckich i wsiach sekelskich, jako część siedmiogrodzkiego pejzażu — tyle że bez miejsca na oficjalnej liście.
Kanclerz Siedmiogrodu
Wychowankiem i sekretarzem Eössiego był Simon Péchi (ok. 1570-1642) — i to on nadał ruchowi zasięg, którego szlachcic z Szenterzsébet nigdy by nie osiągnął. Péchi podróżował po Bliskim Wschodzie i południu Europy, uczył się hebrajskiego, tłumaczył na węgierski psalmy i teksty modlitewne. Od 1613 roku pełnił urząd kanclerza Siedmiogrodu — czyli drugiego po księciu człowieka w państwie.
To rzadka sytuacja w całej historii ruchów sabatariańskich: wspólnota trzymająca szabat i święta biblijne miała swojego człowieka na szczycie aparatu władzy. Pod jego wpływem — i przy poparciu części szlachty sekelskiej — ruch osiągnął w szczytowym momencie, około 1635 roku, szacunkowo 15-20 tysięcy wyznawców. Podkreślamy: szacunkowo. To liczba rekonstruowana przez późniejszych badaczy z akt procesowych i konfiskat, a nie odczytana z rejestru.
Kariera Péchiego nie była zresztą linią prostą. Na początku lat dwudziestych stracił urząd i trafił do więzienia — w konflikcie ze swoim księciem, nie za wiarę. Po odzyskaniu wolności wrócił do majątku i to wtedy stał się w praktyce duchowym przywódcą ruchu: autorem, tłumaczem, organizatorem.
13 maja 1635: ultimatum
Represje narastały od dawna. Kolejne sejmy — 1595, 1618, 1622 — zakazywały „judaizowania”, z rosnącą stanowczością i malejącym skutkiem. Punktem zwrotnym była uchwała z 13 maja 1635 roku: sabatarianie dostali termin do Bożego Narodzenia tego samego roku na przejście do jednej z czterech religii przyjętych. Nie zaproponowano im legalizacji ani tolerancji. Zaproponowano listę i datę.
Mechanizm jest tu wart uwagi, bo powtarza się w tej sekcji serwisu wielokrotnie: nie sformułowano zarzutu, że mylą się w czytaniu Pisma. Sformułowano zarzut, że są poza porządkiem — poza uznanym rejestrem wyznań. Spór o szabat rozstrzygnięto instrumentem administracyjnym, nie egzegezą.
Dés 1638: „complanatio”
Termin minął, a ruch nie zniknął. Odpowiedzią był proces w Dés (dziś Dej), rozpoczęty 7 lipca 1638 roku i zamknięty ugodą zwaną complanatio. Wyroki oznaczały konfiskaty majątków, więzienie i przymusowe konwersje. Sam Péchi został uwięziony i formalnie przeszedł na kalwinizm.
Tego ostatniego zdania nie wolno pominąć ani osłodzić. Przywódca ruchu nie zginął jako męczennik — ustąpił. Zmarł około 1642 roku. Historia sabatarian siedmiogrodzkich nie jest opowieścią o bohaterach bez skazy; jest opowieścią o ludziach, z których część wytrzymała, a część nie, i o naukach, które przetrwały mimo załamania własnych przywódców. Ta wersja jest prawdziwsza — i mocniejsza.
Warto też zobaczyć, czym complanatio było z punktu widzenia prawa. Nie był to wyrok w sprawie o herezję rozstrzygający, czy oskarżeni dobrze czytają Pismo — była to ugoda porządkująca sytuację majątkową i wyznaniową całej grupy naraz. Skazani odzyskiwali część dóbr w zamian za deklarację przynależności do jednego z czterech dopuszczonych kościołów. Kto deklarację złożył, wracał do wsi; kto nie złożył, tracił wszystko. Państwo nie potrzebowało argumentu teologicznego, skoro miało rejestr.
Po 1638 roku ruch jako zjawisko jawne przestaje istnieć. Zaczyna się to, co najciekawsze.
Wieś, którą zatopiono
Resztka wspólnoty przetrwała w jednej miejscowości: Bözödújfalu (rum. Bezidu Nou), sekelskiej wsi w dolinie na wschód od Dés. Przez dwa i pół wieku sabatarianie żyli tam obok katolików, unitarian i kalwinów — formalnie zapisani do dozwolonego wyznania, praktycznie zachowując szabat i święta. Wierność przetrwała nie dlatego, że jakaś instytucja jej broniła, lecz dlatego, że nie było już żadnej instytucji, którą trzeba by przekonać.
Dalszy ciąg tej historii wykracza poza intencje jej założycieli. Po emancypacji Żydów na Węgrzech potomkowie sabatarian z Bözödújfalu — około 1868/1869 roku, przy czym w literaturze pojawia się też data późniejsza — formalnie przeszli na judaizm. Był to krok w stronę statusu prawnie uznanego: religii, która wreszcie znalazła się na liście. Skutki okazały się tragiczne. W 1944 roku, po zajęciu Węgier przez Niemcy, potomkowie siedmiogrodzkich sabatarian zostali objęci deportacjami Żydów; część uratowali sąsiedzi, poświadczając ich chrześcijańskie pochodzenie.
Koniec przyszedł czterdzieści cztery lata później i nie miał już nic wspólnego z religią. W 1988 roku, w ramach budowy zbiornika retencyjnego w epoce Ceaușescu, dolinę zalano. Bözödújfalu znalazło się pod wodą. Nad taflą jeziora Bezid do dziś sterczy wieża kościoła — jedyny widoczny ślad wsi, w której najdłużej w Europie Środkowej przetrwała pamięć o ruchu Eössiego i Péchiego.
Czego nie powtarzamy
- „Sabatarianie siedmiogrodzcy byli ogniwem nieprzerwanej sztafety od apostołów przez waldensów”. Nie ma na to źródeł. Ruch narodził się lokalnie, z radykalnego skrzydła unitarian siedmiogrodzkich po 1579 roku, przez czytanie Pisma — a nie przez przekaz z rąk do rąk. Teza o średniowiecznych waldensach jako sabatarianach jest zresztą sama w sobie wątpliwa: opiera się na wyrywkowych zeznaniach inkwizycyjnych i na nazwie sabbatati, którą wywodzi się dziś raczej od obuwia lub od przysięgi niż od soboty.
- „Ruch liczył dwadzieścia tysięcy wyznawców”. Podawana liczba to przedział szacunkowy (około 15-20 tysięcy) dla szczytu około 1635 roku, rekonstruowany z akt represji. Traktowanie go jako danej spisowej jest nadużyciem — a przy tym niepotrzebnym, bo skala ruchu i tak była wyjątkowa.
- „Péchi zginął za wiarę”. Nie zginął. Został uwięziony i formalnie konwertował na kalwinizm. Męczennicy w tej historii są, ale kanclerz do nich nie należy.
- „Wieś zatopiono, żeby zatrzeć ślady sabatarian”. Nie. Zbiornik w Bezid powstał w ramach polityki inwestycyjnej i „systematyzacji” wsi za Ceaușescu; zalane zostały gospodarstwa wszystkich mieszkańców niezależnie od wyznania. Prawdziwa historia jest wystarczająco mocna bez dopisywania jej motywu religijnego.
- „To byli po prostu Żydzi” albo „to byli po prostu chrześcijanie jak inni”. Ani jedno, ani drugie. Wyznawali Jeszuę jako Mesjasza i nie praktykowali obrzezania, a jednocześnie zachowywali szabat, święta i prawa pokarmowe — dlatego nie mieścili się w żadnej z kategorii, którymi dysponowało ówczesne prawo. Dopiero ich potomkowie, dwieście trzydzieści lat później, wybrali jedną z tych kategorii.
Co na to Pismo
„Twoi potomni odbudują starodawne ruiny, wzniesiesz fundamenty wielu pokoleń i nazwą cię naprawcą wyłomów i odnowicielem ścieżek na zamieszkanie.” (Iz 58,12)
„Tu jest cierpliwość świętych, tu są ci, którzy zachowują przykazania Boga i wiarę Jezusa.” (Ap 14,12)
„Wtedy Piotr i apostołowie odpowiedzieli: Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi.” (Dz 5,29)
Historia z Siedmiogrodu nie dowodzi żadnej doktryny — dowody doktrynalne bierze się z Pisma, nie z dziejów. Pokazuje natomiast coś, o czym łatwo zapomnieć: że wierność szabatowi nie potrzebowała do przetrwania ani instytucji, ani listy uznanych wyznań, ani przychylnego sejmu. Wystarczyły egzemplarze Pisma, pieśni po węgiersku i wieś w dolinie.
Zobacz też: Sabat · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jahwe · Jeszua (Jezus) · Przymierze (brit)
