Trzydzieści mszy mnicha Justusa — narodziny czyśćca

W rzymskim klasztorze św. Andrzeja umierał w latach dziewięćdziesiątych VI wieku mnich imieniem Justus. Na łożu śmierci wyszło na jaw, że wbrew regule ukrył trzy złote monety. Opat — Grzegorz, późniejszy papież zwany Wielkim — zarządził wobec niego surową karę pośmiertną, a potem kazał odprawić za niego mszę przez trzydzieści kolejnych dni. Po trzydziestej Justus miał się ukazać we śnie swojemu bratu z wieścią, że jest już dobrze. Z tej jednej opowieści wyrosła praktyka, którą można dziś zamówić w niejednej parafii — i cały system, w którym o losie zmarłych decydowała liczba odprawionych ofiar.

Rok 593: co dokładnie napisał Grzegorz

Historię zapisał sam Grzegorz w Dialogach, księga IV, rozdział 55 (dzieło powstało w latach 593-594). Przebieg zdarzeń według tego tekstu:

• Justus, mnich i lekarz, wyznał przed śmiercią bratu Kopiozowi, że ukrył trzy złote monety.
• Grzegorz nakazał, by bracia zostawili go umierającego w samotności — ku przestrodze dla wspólnoty — a po śmierci pochowali ciało na gnojowisku, rzucając nań monety ze słowami: „Pieniądz twój niech idzie z tobą na zatracenie” (formuła z Dz 8,20).
• Po trzydziestu dniach opat, poruszony litością, polecił przeorowi Precjozowi odprawiać za zmarłego ofiarę mszy przez trzydzieści kolejnych dni bez przerwy.
• Trzydziestego dnia Justus ukazał się we śnie Kopiozowi i oznajmił, że dotąd źle się miał, ale teraz „otrzymał komunię” — został przyjęty do wspólnoty zbawionych.

To jest cała podstawa źródłowa „mszy gregoriańskich”: trzydziestu mszy odprawianych dzień po dniu za jednego zmarłego. Praktyka żyje do dziś, ma swoją regulację kanoniczną, swoje stawki i swój obieg. Opiera się w całości na jednej wizji sennej z VI wieku. To nie zarzut polemisty, lecz opis tego, co jest i czego nie ma.

Piętnaście rozdziałów wcześniej

Rozdział 55 nie stoi samotnie. W tej samej księdze, rozdziały 40-41, Grzegorz formułuje zdanie, które zrobi karierę: należy wierzyć, że przed sądem istnieje ogień oczyszczający (purgatorius ignis) dla pewnych lekkich win. Ilustruje to opowieściami z drugiej ręki: diakon Paschazjusz odbywający karę w łaźniach, gdzie usługuje przybyszom; dusza-łaziennik prosząca o modlitwę i o chleb.

Zwróćmy uwagę na gatunek. Dialogi to zbiór budujących opowieści o cudach i wizjach, nie traktat dogmatyczny; sam Grzegorz podaje je jako relacje wiarygodnych ludzi. Ale w kolejnych stuleciach właśnie ten zbiór stanie się głównym magazynem wyobrażeń o zaświatach dla łacińskiego Zachodu. To nie doktryna zrodziła praktykę, tylko praktyka i opowieść zrodziły doktrynę — a kolejność ma tu znaczenie zasadnicze.

Zanim był czyściec: cztery stulecia ostrożności

Grzegorz nie wymyślił tego z niczego. Warto prześledzić, jak mówiono o zmarłych przed nim — tempo narastania pewności jest tu najciekawsze.

Tertulian (ok. 200-212) zaświadcza o modlitwach i „ofiarach za zmarłych” składanych w rocznicę śmierci (De corona 3), a w De monogamia 10 opisuje wdowę modlącą się o refrigerium, ochłodę, dla zmarłego męża. Kontekst jest bezcenny: cały wywód De corona służy Tertulianowi do wykazania, że wiele praktyk kościelnych nie ma podstawy w Piśmie, lecz w zwyczaju — „tradycja ci je poda jako sprawczynię, a zwyczaj jako potwierdzenie”. Najstarszy świadek modlitw za zmarłych sam zeznaje, że to obyczaj bez tekstu.

Pasja Perpetuy (ok. 203) przynosi wizję zmarłego brata Dinokratesa w udręce, modlitwę siostry i drugą wizję z ulgą — tekst wizyjny, nie doktrynalny, ale nadający wyobrażeniom kształt.

Klemens i Orygenes wprowadzają ogień oczyszczający po śmierci, alegoryzując 1 Kor 3,11-15. U Orygenesa idzie to w pakiecie z apokatastazą, czyli ostatecznym zbawieniem wszystkich — którą kościół potępił. Asymetria warta odnotowania: z jednej intuicji tego autora zrobiono dogmat, drugą przeklęto.

Augustyn jest w tej sprawie zdumiewająco ostrożny. Modlił się za zmarłą matkę (Wyznania IX). W Enchiridionie 69 pisze, że przechodzenie niektórych wiernych po śmierci przez „ogień oczyszczający” „nie jest niewiarygodne”. W Państwie Bożym 21,26 zostawia sprawę otwartą: non redarguo, quia forsitan verum est — „nie zaprzeczam, bo może to i prawda”.

Prześledźmy tę linię jeszcze raz, bo jest wzorcowa dla całej naszej sekcji: zwyczaj bez tekstu (Tertulian) → wizja (Perpetua) → alegoria (Aleksandryjczycy) → „być może” (Augustyn) → „należy wierzyć” (Grzegorz) → dogmat pod anatemą (Trydent). Na żadnym etapie nie pojawia się nowy tekst natchniony. Pojawia się rosnąca pewność.

2 Mch 12 — jedyny tekst i jego trzy problemy

Gdy pyta się o podstawę biblijną, wskazuje się zwykle jedno miejsce: 2 Księgę Machabejską 12,39-45, gdzie Juda Machabeusz zbiera pieniądze i posyła je do Jerozolimy na ofiarę za poległych żołnierzy, przy których zwłokach znaleziono amulety bożków. Z tym tekstem są trzy kłopoty, i to niezależne od siebie.

Po pierwsze, księga leży poza kanonem hebrajskim, a więc i poza kanonem Biblii, którą się tu posługujemy. Waga tego argumentu zależy jednak od stanowiska czytelnika, więc nie zostawiamy go samego.

Po drugie — i to jest problem poważniejszy — w samym tekście nie ma czyśćca. Nie ma miejsca, stanu ani procesu oczyszczania. Jest jednorazowa ofiara „aby byli uwolnieni od grzechu”, i to wyraźnie w perspektywie zmartwychwstania (w. 43-44): autor chwali Judę, że myślał o powstaniu z martwych. To zupełnie inna teologia niż kary odbywane w oczekiwaniu na sąd.

Po trzecie, grzech poległych to bałwochwalstwo — amulety pogańskich bóstw pod tuniką. W późniejszej teologii katolickiej bałwochwalstwo jest grzechem ciężkim, a grzechy ciężkie nie prowadzą do czyśćca, lecz do potępienia. Innymi słowy: według reguł systemu, który się na tym tekście opiera, bohaterowie tego tekstu do czyśćca w ogóle by nie trafili. Fundament nie opisuje budowli, którą na nim postawiono.

Od przymiotnika do rzeczownika

Jest jeszcze świadek, którego nie da się przekupić: gramatyka. Do XII wieku łacina kościelna mówi o ogniu oczyszczającym — ignis purgatorius, gdzie „purgatorius” jest przymiotnikiem. Dopiero pod koniec XII wieku upowszechnia się rzeczownik purgatorium: czyściec jako miejsce, z geografią, topografią i czasem trwania. Zbadał to Jacques Le Goff (Narodziny czyśćca, 1981).

Uczciwie: teza Le Goffa o „narodzinach” czyśćca w XII wieku bywa uznawana za zbyt ostrą — idee oczyszczenia narastały wcześniej. Ale fakt leksykalny jest twardy: stan zmienia się w miejsce. A miejsce można opisać, zmierzyć i wycenić dostęp do wyjścia z niego.

Trzy sobory: 1274, 1439, 1563

Dogmatyzacja przyszła późno i — co warto zauważyć — dwukrotnie przy okazji polityki, nie egzegezy.

Lyon II (1274). Czyściec wchodzi do wyznania wiary złożonego przez cesarza Michała VIII Paleologa jako warunek unii z Rzymem: dusze zmarłych w miłości przed zadośćuczynieniem „oczyszczane są po śmierci karami czyśćcowymi” (poenis purgatoriis seu catharteriis), a pomagają im „wstawiennictwa żywych wiernych: ofiary mszy, modlitwy, jałmużny” (Denzinger 856). Formuła narzucona Grekom w pakiecie politycznym, który Wschód potem odrzucił.

Florencja (1439). Bulla unii Laetentur caeli powtarza to samo: kary czyśćcowe i pomocne suffragia — msze, modlitwy, jałmużny (Denzinger 1304). Znów dokument unijny; Grecy wymogli pominięcie słowa „ogień”.

Trydent, sesja 25 (1563). Definicja dojrzała: „czyściec istnieje, a duszom tam zatrzymanym pomagają wstawiennictwa wiernych, najbardziej zaś miła Bogu ofiara ołtarza” (purgatorium esse, animasque ibi detentas fidelium suffragiis, potissimum vero acceptabili altaris sacrificio iuvari; Denzinger 1820). Rok wcześniej, na sesji 22, ten sam sobór nazwał mszę ofiarą przebłagalną „za żywych i umarłych”.

I szczegół, który powinien być cytowany częściej. Ten sam dekret trydencki poleca biskupom wykluczyć z nauczania o czyśćcu „rzeczy niepewne, podejrzane o fałsz” oraz to, „co trąci szpetnym zyskiem” (turpe lucrum). Sobór sam przyznaje — w akcie definiującym doktrynę — że system obrósł zabobonem i handlem.

Silnik finansowy

Mechanika jest prosta i nie wymaga niczyjej złej woli. Jeżeli dusze cierpią, a najskuteczniej pomaga im msza — powstaje popyt. A gdzie popyt, tam rynek.

• Msze fundacyjne i wieczyste. W przedreformacyjnej Anglii działały tysiące chantries — fundacji utrzymujących kapelanów, których jedynym zajęciem była msza za fundatora.
• Msze gregoriańskie — trzydzieści dni z rzędu, wprost od Justusa.
• Stypendia mszalne i wypominki jako stały składnik dochodu duchowieństwa.
• Skarbiec zasług. Klemens VI bullą Unigenitus Dei Filius (1343) formułuje doktrynę skarbca zasług Chrystusa i świętych, którym dysponuje papież (Denzinger 1025-1027).
• Odpust dla zmarłych. Sykstus IV bullą Salvator noster (1476) po raz pierwszy pozwala aplikować odpust duszom w czyśćcu „na sposób wstawiennictwa” (per modum suffragii). Od tego momentu można kupić ulgę dla kogoś, kto nie może już niczego zrobić sam.
• Cennik. Kampanię Albrechta z Moguncji i Jana Tetzla — na spłatę długów arcybiskupa i budowę bazyliki św. Piotra — regulowała Instructio summaria, wymieniająca stawki według stanu majątkowego.

W 1517 roku Marcin Luter ogłosił tezy, z których większość dotyczy właśnie odpustów za zmarłych. Reformacja zaczęła się nie od sporu o usprawiedliwienie, lecz od cennika.

Czego nie powtarzamy

„Tetzel mówił: gdy grosz w skrzynce zabrzęczy, dusza z czyśćca wyskoczy.” Dystych jest poświadczony u przeciwników Tetzla, a on sam bronił się, że głosił rzeczy podobnej treści. Piszemy zatem „przypisywany” — i nie budujemy na wierszyku. Sednem nie jest slogan, lecz udokumentowana taryfikacja łaski: Salvator noster z 1476 roku i cennik z Instructio summaria. Tego nikt nie kwestionuje.

„Czyściec wymyślono w XII wieku.” To uproszczony Le Goff. Idee oczyszczenia po śmierci narastały od Tertuliana i Orygenesa przez Augustyna po Grzegorza. W XII wieku powstało słowo i miejsce; dogmat przyszedł w latach 1274, 1439 i 1563. Prawdziwa historia jest dłuższa i dlatego mocniejsza.

„Papieże wymyślili czyściec dla pieniędzy.” Kolejność była odwrotna i przez to bardziej pouczająca: najpierw pobożny zwyczaj bez podstawy tekstowej, potem wizje i opowieści, potem doktryna, a dopiero na końcu rynek. Nikt nie musiał knuć: wystarczyło raz przyjąć założenie, którego Pismo nie stawia — resztę zrobiła ludzka logika i ludzki lęk. Trydent sam zresztą potępił „szpetny zysk”, co byłoby dziwne w spisku.

„Grzegorz Wielki wprowadził czyściec.” Nie wprowadził — sformułował, opowiedział i spopularyzował. Dogmatem uczyniły go sobory siedemset i tysiąc lat później. Precyzja jest tu ważniejsza niż efekt.

„2 Mch 12 dowodzi istnienia czyśćca.” Nie dowodzi — nawet w obrębie własnego tekstu, z powodów wyliczonych wyżej. Ten argument odrzucamy nie dlatego, że jest wygodny dla drugiej strony, lecz dlatego, że nie działa.

Co na to Pismo

Cały system zakłada, że zmarli są świadomi i coś przeżywają przed zmartwychwstaniem. Pismo mówi inaczej:

Żyjący bowiem wiedzą, że umrą, ale umarli o niczym nie wiedzą i nie mają już żadnej zapłaty, gdyż pamięć o nich uległa zapomnieniu. Tak samo ich miłość, nienawiść i zazdrość już zginęły. I już nigdy więcej nie będą mieć działu we wszystkim, co się dzieje pod słońcem.

Koh 9,5-6 (UBG)

System zakłada też ofiarę powtarzalną, którą można odprawiać trzydzieści razy albo trzysta. List do Hebrajczyków buduje wywód o ofierze Jeszui (Jezusa) na przeciwnym założeniu:

Za sprawą tej woli jesteśmy uświęceni przez ofiarę ciała Jezusa Chrystusa raz na zawsze. A każdy kapłan staje codziennie do wykonywania służby Bożej, wiele razy składając te same ofiary, które nigdy nie mogą zgładzić grzechów. Lecz ten, gdy złożył jedną ofiarę za grzechy na zawsze, zasiadł po prawicy Boga; Oczekując odtąd, aż jego nieprzyjaciele będą położeni jako podnóżek pod jego stopy. Jedną bowiem ofiarą uczynił doskonałymi na zawsze tych, którzy są uświęceni.

Hbr 10,10-14 (UBG)

I wreszcie kwestia ceny — bo o niej ostatecznie jest ta historia:

Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił.

Ef 2,8-9 (UBG)

Nie kpimy z ludzi zamawiających msze za swoich zmarłych — robią to z miłości i z lęku, a jedno i drugie zasługuje na szacunek. Pokazujemy tylko, skąd ta możliwość się wzięła: z jednego snu opowiedzianego w VI wieku przez człowieka dobrej woli i z tysiąca lat, w ciągu których „może to i prawda” stało się „tak jest, pod klątwą”.

Zobacz też: Ofiara (korban) · List do Hebrajczyków · Klemens — znaczenie imienia · Juda — znaczenie imienia