Biblia zna tytuł „królowa niebios”. Zna go dokładnie z dwóch miejsc — obu w Księdze Jeremiasza — i w obu z nich jest to zarzut. Prorok opisuje rodziny, w których dzieci zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a matki wypiekają placki dla niebiańskiej władczyni. Cztery stulecia po Chrystusie inny autor opisze rytuał zdumiewająco podobny w formie: kobiety ustawiające ozdobiony tron i składające na nim placki — tym razem dla Marii. Ten drugi tekst to katalog herezji, a jego autor jest biskupem. Poniżej oba świadectwa, dalsze dzieje tytułu — i wyjaśnienie, dlaczego najpopularniejszej wersji tej opowieści nie użyjemy.
Jeremiasz 7: cała rodzina przy jednym cieście
Pierwszy tekst pochodzi z mowy wygłoszonej w bramie świątyni jerozolimskiej. Prorok wylicza, czym dokładnie zajmują się mieszkańcy Judy:
Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.
Jr 7,18 (UBG)
Warto zauważyć trzy szczegóły, bo wrócą one później. Po pierwsze, to nie jest kult marginesu — bierze w nim udział cały dom, w podziale ról. Po drugie, materią ofiary jest wypiek; hebrajskie kawwanim to placki formowane, prawdopodobnie odciskane w formie. Po trzecie, ludzie ci nie porzucili Jahwe — stoją przecież w bramie Jego świątyni. Dołożyli tylko jeszcze jedną cześć obok.
Jeremiasz 44: mowa obrończa
Drugi tekst jest jeszcze ciekawszy, bo oddaje głos oskarżonym. Rzecz dzieje się już po katastrofie, wśród judzkich uchodźców w Egipcie, którym prorok wypomina ten sam kult. Odpowiadają mu tak:
Ale na pewno wypełnimy każde słowo, które wyjdzie z naszych ust: będziemy spalać kadzidło królowej niebios i wylewać dla niej ofiary z płynów, jak dotąd czyniliśmy, my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta, w miastach Judy i na ulicach Jerozolimy. Wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze i nic złego nas nie spotkało. Lecz odkąd przestaliśmy palić kadzidło królowej niebios i składać jej ofiary z płynów, brakuje nam wszystkiego i giniemy od miecza i głodu. A gdy paliliśmy kadzidło królowej niebios i wylewaliśmy dla niej ofiary z płynów, czy bez zgody naszych mężów czyniliśmy placki ku jej czci i składaliśmy jej ofiary z płynów?
Jr 44,17-19 (UBG)
To jest jedna z najbardziej ludzkich wypowiedzi w całej Biblii — i dlatego tak niepokojąca. Argumenty są cztery i wszystkie brzmią znajomo: tak robili nasi ojcowie; tak robili nasi królowie i książęta, czyli elita religijna i świecka; wtedy było nam dobrze, czyli argument z doświadczenia; robiłyśmy to za wiedzą mężów, czyli w porządku, z aprobatą autorytetu. Ani jednego odwołania do tekstu. Cała obrona opiera się na ciągłości, powszechności, skuteczności i aprobacie — na wszystkim oprócz przykazania.
Około 375 roku: kobiety, tron i placki
Czterysta lat po Chrystusie Epifaniusz z Salaminy, biskup i zawodowy katalogista herezji, opisuje w swoim Panarionie (rozdziały 78-79, ok. 375-377) grupę, którą nazywa się dziś kollyridiankami. Nazwa pochodzi od kollyris — okrągłego placka.
Według jego relacji kobiety te — praktyka miała przyjść z Tracji i szerzyć się w Arabii — ustawiały przystrojony tron albo krzesło, kładły na nim wypiek i składały go w ofierze Marii, po czym spożywały go w obrzędzie. Epifaniusz reaguje jednoznacznie i formułuje przy tym zdanie, które warto zapamiętać:
Niech Maria będzie w czci, ale niech nikt nie oddaje czci Marii (τὴν Μαρίαν μηδεὶς προσκυνείτω) — cześć bowiem należy się Bogu.
Dopowiada też: „ciało Marii było święte, ale nie było Bogiem” i że „nie godzi się czcić świętych ponad miarę”. Biskup IV wieku klasyfikuje kult Marii jako herezję i umieszcza go w katalogu obok gnostyków i manichejczyków.
Wynikają stąd dwie rzeczy naraz, i obie są dla naszej sekcji kluczowe. Po pierwsze: oddolny kult Marii istniał już w IV wieku. Po drugie: ówczesny kościół uznawał go za odstępstwo. To jest cała trajektoria „historii zwiedzenia” w jednym przykładzie — to, co w roku 375 trafia do katalogu herezji, w późniejszych stuleciach, w złagodzonej formie, staje się pobożnością powszechną i obowiązkową.
I uczciwe zastrzeżenie, bez którego to zestawienie byłoby nadużyciem: między Jeremiaszem a kollyridiankami nie ma udokumentowanej ciągłości. Nie twierdzimy, że to ta sama linia kultu, bo nikt tego nie wykaże. Twierdzimy tylko — i to jest w pełni tekstowe — że dwa źródła oddalone o osiemset lat opisują strukturalnie identyczne zachowanie: kobiety, wypiek, niebiańska władczyni, cały dom w to zaangażowany. Prorok nazywa to bałwochwalstwem, biskup nazywa to herezją.
Efez 431: co sobór naprawdę rozstrzygnął
Tu literatura popularna popełnia błąd, którego my nie powtórzymy. Sobór efeski nie ustanowił kultu Marii i nie zajmował się jej czcią. Spór był chrystologiczny — o to, kim jest Chrystus.
Nestoriusz, biskup Konstantynopola, wolał tytuł Christotokos („Chrystusorodzica”), bo obawiał się, że Theotokos („Bogurodzica”) miesza w Chrystusie boskość z człowieczeństwem. Cyryl Aleksandryjski bronił Theotokos właśnie jako zabezpieczenia jedności osoby Chrystusa: ta, która urodziła, urodziła jednego Syna, nie dwóch. Sam termin był zresztą starszy od soboru — używał go Aleksander Aleksandryjski około 325 roku i Grzegorz z Nazjanzu. Formalnie orzeczenie z 431 roku mówi o Synu, nie o matce.
To jednak nie znaczy, że sobór był epizodem bez znaczenia dla naszego tematu — z dwóch powodów.
Metoda. Cyryl otworzył obrady przed przybyciem biskupów syryjskich i legatów papieskich; powstał kontrsobór Jana z Antiochii; obie strony wzajemnie się zdeponowały, a cesarz kazał aresztować przywódców obu. Po soborze Cyryl wysyłał na dwór konstantynopolitański gigantyczne „błogosławieństwa” — zachował się ich katalog (Collectio Casinensis, list 96): dywany, kość słoniowa, a dla szambelana Domninusa między innymi cztery strusie i pięćdziesiąt funtów złota; łącznie około 2500 funtów rzymskich złota, czyli blisko 800 kilogramów. Nestoriusz nazwał to „złotem nieprawości”. Dokumenty przetrwały w aktach soborowych i są przedmiotem normalnych badań naukowych — to nie jest polemiczna plotka.
Skutek uboczny. Formuła chrystologiczna stała się w praktyce ludowej trampoliną. Po Efezie następuje eksplozja budownictwa i świąt maryjnych — w Rzymie powstaje bazylika Santa Maria Maggiore (432-440) z programem mozaik maryjnych. Sobór orzekł o Synu; wierni usłyszeli tytuł Matki.
Regina caeli — tytuł, który wraca
Tytuł królewski pojawia się w odniesieniu do Marii stopniowo. Zalążki (Regina mundi i podobne) sięgają mniej więcej VI wieku; antyfona Regina caeli — „Królowo nieba, wesel się” — utrwala się od XII wieku i do dziś śpiewana jest w okresie wielkanocnym. Zwieńczeniem jest encyklika Piusa XII Ad caeli Reginam (1954), ustanawiająca święto Maryi Królowej.
Zestawmy to zwyczajnie, bez komentarza:
| Etap | Data | Źródło |
|---|---|---|
| Miriam z Nazaretu — bez tytułu kultycznego | I w. | Nowy Testament |
| Kult Marii jako herezja (kollyridianki) | ok. 375 | Epifaniusz, Panarion 78-79 |
| Theotokos jako formuła chrystologiczna | 431 | Sobór efeski |
| Aeiparthenos — zawsze Dziewica | 553 / 649 | Konstantynopol II; Synod Laterański, kan. 3 |
| Regina caeli jako antyfona | od XII w. | księgi liturgiczne |
| Niepokalane Poczęcie — dogmat | 1854 | Ineffabilis Deus |
| Wniebowzięcie — dogmat | 1950 | Munificentissimus Deus |
| Święto Maryi Królowej | 1954 | Ad caeli Reginam |
1854 i 1950: dwa dogmaty bez jednego wersetu
Niepokalane Poczęcie. Bulla Piusa IX Ineffabilis Deus z 8 grudnia 1854 roku „ogłasza, orzeka i definiuje”, że Maria od pierwszej chwili poczęcia była „zachowana wolną od wszelkiej zmazy winy pierworodnej” (ab omni originalis culpae labe praeservatam immunem), i że wszyscy wierni mają w to wierzyć. Bulla nie przytacza żadnego tekstu Pisma jako dowodu wprost; Rdz 3,15 i Łk 1,28 pojawiają się jako naprowadzenia w wykładni kościelnej.
I szczegół, który mówi więcej niż komentarz: przez stulecia dogmat ten był wewnątrz katolicyzmu sporny, a przeciw niemu wypowiadali się Bernard z Clairvaux i Tomasz z Akwinu (Summa theologiae III, q. 27). Nauka ogłoszona jako objawiona przez Boga była wcześniej odrzucana przez dwóch największych doktorów tego kościoła.
Wniebowzięcie. Konstytucja Piusa XII Munificentissimus Deus z 1 listopada 1950 roku definiuje jako dogmat, że Maria „po zakończeniu biegu życia ziemskiego została z ciałem i duszą wzięta do chwały niebieskiej”. Trzy rzetelne uwagi: definicja świadomie nie rozstrzyga, czy Maria umarła; argumentacja opiera się na „jednomyślnej wierze Kościoła” i na zasadzie stosowności (potuit, decuit, ergo fecit — mógł, wypadało, więc uczynił), a nie na Piśmie; najwcześniejsze teksty o zaśnięciu Marii to apokryfy Transitus Mariae z V-VI wieku, odrzucane przez sam Dekret Pseudo-Gelazjański. Sankcja jest przy tym najwyższa z możliwych: kto by przeczył, „odpadł całkowicie od wiary boskiej i katolickiej”.
Dwa dogmaty ogłoszone tysiąc osiemset i tysiąc dziewięćset lat po opisywanych zdarzeniach, bez jednego wersetu, pod groźbą utraty zbawienia. Nie trzeba tego wyszydzać. Wystarczy podać daty.
Czego nie powtarzamy
„Maria to przechrzczona Izyda, Semiramida albo Isztar.” To najpopularniejsza wersja tej opowieści — i to jej nie użyjemy. Pochodzi z książki Alexandra Hislopa The Two Babylons (1853/1858), w której cały katolicyzm okazuje się przebranym kultem Nimroda i Semiramidy, a dowodem są zbieżności brzmieniowe słów z niespokrewnionych języków. Metoda jest nie do obrony: Semiramida i Nimrod nie tworzyli żadnej pary, dzielą ich stulecia i różne warstwy legendy, a asyriologia nie potwierdza tych konstrukcji.
Najlepszy argument w tej sprawie nie pochodzi zresztą od katolickich apologetów, lecz od kaznodziei, który Hislopa spopularyzował. Ralph Woodrow napisał w latach sześćdziesiątych bestseller Babylon Mystery Religion, oparty w całości na Hislopie. Potem sprawdził jego źródła jedno po drugim — i wycofał własną książkę z druku, wydając w 1997 roku sprostowanie The Babylon Connection?, w którym punkt po punkcie pokazuje, gdzie Hislop zmyślał. Człowiek odwołał bestseller, bo fakty się nie zgodziły. Trudno o lepszy wzorzec.
Co wolno powiedzieć zamiast tego — i co jest znacznie trudniejsze do zbicia:
- Paralela biblijna. Jedyny raz, gdy Pismo opisuje religijność zorganizowaną wokół niebiańskiej królowej — z tytułem, wypiekami, całymi rodzinami i argumentem „zawsze tak robiły nasze matki i było nam dobrze” — robi to ustami proroka, jako akt odstępstwa. Biblia zna tytuł „królowa niebios” wyłącznie z aktu oskarżenia.
- Świadectwo Epifaniusza. Udokumentowany, wczesny kult Marii, uznany wtedy przez kościół za herezję. Źródło kościelne, nie polemiczne.
- Chronologia tytułów. Od braku jakiegokolwiek tytułu kultycznego w Nowym Testamencie do dogmatów z 1854 i 1950 roku — z datami, sygnaturami i nazwiskami.
Te trzy rzeczy są sprawdzalne i wystarczają. Wersja hislopowska rozsypuje się w pięć minut i zabiera ze sobą wiarygodność wszystkiego, co powiedzieliśmy obok.
„Sobór efeski wprowadził kult Marii.” Nie wprowadził — rozstrzygnął spór o Chrystusa, a termin Theotokos był starszy od soboru. Rzetelnie mówimy o skutku ubocznym: formuła chrystologiczna stała się w pobożności ludowej trampoliną kultu, co widać po budownictwie i świętach po 431 roku.
„Modlitwa do Marii istnieje już w III wieku.” To datowanie papirusu John Rylands 470 z modlitwą Sub tuum praesidium. Nowsze badania paleograficzne (Hans Förster i inni) przesuwają go na VI-VIII wiek. Rzetelnie: modlitwa jest poświadczona liturgicznie najpóźniej w V wieku, a „III wiek” jest sporny. Nie przyjmujemy go — ale też nie twierdzimy, że kult maryjny to wynalazek średniowiecza, bo to nieprawda w drugą stronę.
„Ikonografia Marii z Dzieciątkiem pochodzi od Izydy z Horusem.” Podobieństwo formalne między Isis lactans a Maria lactans jest w historii sztuki dyskutowane, ale nie dowiedzione jako zależność. Nie budujemy na tym argumentu.
Co na to Pismo
Najbardziej wymowna jest reakcja samego Jeszui (Jezusa) na pierwszą w dziejach próbę uczczenia Jego matki — próbę zresztą całkiem serdeczną:
A gdy on to mówił, pewna kobieta spośród zgromadzonych powiedziała do niego donośnym głosem: Błogosławione łono, które cię nosiło, i piersi, które ssałeś! On zaś odpowiedział: Błogosławieni są raczej ci, którzy słuchają słowa Bożego i strzegą go.
Łk 11,27-28 (UBG)
Zasada, wobec której wszystkie tytuły trzeba mierzyć, jest w Piśmie sformułowana bez marginesu:
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8 (UBG)
A gdy w księdze zamykającej kanon człowiek pada na twarz przed istotą niebiańską, odpowiedź brzmi tak samo jak u Epifaniusza szesnaście stuleci wcześniej:
I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.
Ap 19,10 (UBG)
Miriam z Nazaretu była kobietą wybraną i posłuszną; Pismo nazywa ją błogosławioną i tak ją traktujemy. Ale ostatnia wzmianka o niej w Nowym Testamencie pokazuje ją w Wieczerniku, jak modli się razem z uczniami (Dz 1,14) — nie jak uczniowie modlą się do niej. Wszystko, co pojawiło się między tamtą sceną a rokiem 1950, ma daty, autorów i dokumenty. Nie ma tylko wersetu.
Zobacz też: Jahwe · Królowa niebios · Maria · Tomasz · Aleksander — znaczenie imienia · Miriam — znaczenie imienia
