Paweł i autor Dziejów Apostolskich, tradycyjnie utożsamiany z Łukaszem, mierzyli czas świętami, które Jahwe (PAN) wyznaczył w Kpł 23: podróż zaczyna się „po święcie Przaśników”, trasa jest ułożona tak, by zdążyć do Jerozolimy na Pięćdziesiątnicę, a jesienny rejs staje się groźny, „bo minął już post”, czyli Jom Kippur. Tak wyglądają święta biblijne w Nowym Testamencie ćwierć wieku po zmartwychwstaniu: nie jako temat sporu, lecz jako kalendarz, w którym żyły zbory apostolskie. Przechodzimy przez te wzmianki po kolei — i mówimy wprost, co z nich wynika, a co nie.
Jak Łukasz datuje: Pięćdziesiątnica i Przaśniki
Łukasz pisze dla czytelnika z kręgu greckiego, a mimo to datuje wydarzenia kalendarzem Tory i nie uważa za potrzebne go objaśniać. Wspólnota w Jerozolimie zostaje napełniona Duchem, „gdy nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy” (Dz 2,1) — o tym, dlaczego właśnie w Szawuot, piszemy w artykule o Zesłaniu Ducha Świętego. Około dekadę później Herod Agryppa aresztuje Piotra i Łukasz dodaje: „A były to dni Przaśników”, a król zamierza wydać więźnia ludowi „po święcie Paschy” (Dz 12,3-4).
To drobiazg redakcyjny, ale wymowny. Tak jak my mówimy po świętach albo przed wakacjami, tak Łukasz mówi po Przaśnikach i przed Pięćdziesiątnicą. Kalendarz, który ma w głowie autor Dziejów, to kalendarz świąt biblijnych. W podróżach Pawła ten sposób liczenia wraca kilka razy. Krótki przegląd tych wzmianek, obok szabatów, zawiera tekst Szabat w Dziejach Apostolskich; tutaj omawiamy je w porządku podróży i z tłem każdej sceny.
Efez, ok. 52: „Nadchodzące święto” i wariant tekstu
Pod koniec drugiej podróży Paweł zatrzymuje się w Efezie. Słuchacze w synagodze proszą, by został dłużej, a on odmawia:
Ale żegnając się z nimi, powiedział: Nadchodzące święto muszę koniecznie obchodzić w Jerozolimie, lecz jeśli taka będzie wola Boga, wrócę do was. I odpłynął z Efezu.
Dz 18,21 (UBG)
Tu trzeba od razu dodać uwagę tekstualną. Zdanie o święcie stoi w tekście większościowym, za którym idzie UBG, ale nie ma go w rękopisach aleksandryjskich, na których opierają się współczesne wydania krytyczne. Nie wiadomo też, o które święto chodzi — tekst go nie nazywa, a domysły (Pascha? Szawuot?) pozostają domysłami. Następny werset jest w obu tradycjach rękopiśmiennych: z Cezarei Paweł „udał się do Jerozolimy, gdzie pozdrowił kościół” (Dz 18,22). Grecki tekst mówi tu tylko, że wstąpił — tak zwykle określano drogę do Jerozolimy i tak rozumie to przekład, ale nazwy miasta w oryginale nie ma. Dz 18,21 cytujemy więc z zastrzeżeniem, nie jako koronny argument.
Korynt i Efez, ok. 53–56: „nasza Pascha” i „aż do Pięćdziesiątnicy”
Pierwszy List do Koryntian Paweł pisze z Efezu. Zbór w Koryncie składał się w dużej mierze z ludzi wywodzących się z pogaństwa, a jednak apostoł prowadzi z nimi wywód językiem Paschy i Przaśników:
Usuńcie więc stary zakwas, abyście byli nowym ciastem, jako że jesteście przaśni. Chrystus bowiem, nasza Pascha, został ofiarowany za nas. Obchodźmy zatem święto nie ze starym zakwasem ani z zakwasem złośliwości i przewrotności, ale w przaśnikach szczerości i prawdy.
1 Kor 5,7-8 (UBG)
Grecki czasownik heortazōmen (obchodźmy święto) to wezwanie w czasie teraźniejszym, który w grece wyraża czynność trwającą, a nie jednorazową. Minimalne odczytanie jest pewne: Pascha i Przaśniki są dla Koryntian żywą ramą pojęciową. Obraz usuwania starego zakwasu działa tylko wtedy, gdy słuchacze znają przepis, by już w pierwszym dniu święta usunąć zakwas z domów (Wj 12,15). Dalej idące odczytanie, według którego apostoł wzywa do dosłownego obchodzenia święta, ma poważnych zwolenników, ale tekst go nie wymusza — dlatego przedstawiamy je jako możliwe, nie jako pewne.
Pod koniec tego samego listu Paweł zapowiada swoje plany:
A w Efezie zostanę aż do Pięćdziesiątnicy.
1 Kor 16,8 (UBG)
Zdanie jest zwyczajne, i właśnie dlatego ważne. Apostoł pisze do zboru z pogan i zakłada, że adresaci wiedzą, kiedy przypada Pięćdziesiątnica — że jest to dla nich znany punkt w roku, a nie egzotyczny obyczaj innego narodu. Komentatorzy często łączą obie wzmianki i przypuszczają, że list powstał wiosną, między Paschą a Szawuot. To hipoteza, choć dobrze pasująca do tekstu.
Filippi, Troada, Milet, wiosna ok. 57: od Przaśników do Szawuot
Najdokładniej opisany odcinek kalendarza Pawła to ostatnia podróż do Jerozolimy. Zaczyna się w Filippi:
My zaś po święcie Przaśników odpłynęliśmy z Filippi i po pięciu dniach przybyliśmy do nich do Troady, gdzie spędziliśmy siedem dni.
Dz 20,6 (UBG)
Łukasz pisze „po święcie Przaśników”, a więc grupa przeczekała święto w Filippi i wyruszyła dopiero po nim. Pięć dni rejsu do Troady, siedem dni postoju — tam ma miejsce zgromadzenie „pierwszego dnia po szabacie” (Dz 20,7), które omawiamy w artykule o zwrocie „pierwszego dnia tygodnia”. Potem przyspieszenie:
Gdyż Paweł postanowił ominąć Efez, żeby nie spędzić czasu w Azji. Spieszył się bowiem, aby, jeśli to możliwe, być na dzień Pięćdziesiątnicy w Jerozolimie.
Dz 20,16 (UBG)
Szawuot przypada pięćdziesiąt dni po dniu snopa kołysania (Kpł 23,15-16), czyli mniej więcej siedem tygodni od Przaśników. Kilkanaście z tych dni zabrała już droga do Troady i postój. Dlatego Paweł omija Efez i wzywa starszych tamtejszego zboru do Miletu, zamiast sam do nich iść. Pięćdziesiątnica nie jest tu dekoracją: to ona wyznacza trasę, tempo i decyzję o pominięciu jednego z najważniejszych zborów, jakie założył. O samym święcie więcej w dziale Szawuot.
Jerozolima, ok. 57: „przestrzegając prawa”
W Jerozolimie Paweł spotyka Jakuba i starszych. Słyszy od nich: „Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy gorliwie trzymają się prawa” (Dz 21,20). Krążą plotki, że uczy odstępstwa od Mojżesza, więc starsi proponują mu publiczny gest: ma poddać się oczyszczeniu w świątyni z czterema mężczyznami, którzy złożyli ślub, i pokryć ich koszty, aby wszyscy poznali, „że i ty sam postępujesz porządnie, przestrzegając prawa” (Dz 21,24). Paweł się zgadza i następnego dnia wchodzi do świątyni (Dz 21,26).
Później, przed namiestnikiem Feliksem, mówi, że przybył do Jerozolimy, „aby wielbić Boga” (Dz 24,11), i „aby złożyć jałmużny i ofiary memu narodowi” (Dz 24,17). Przed Festusem broni się: „Nie zawiniłem w niczym ani przeciwko prawu żydowskiemu, ani przeciwko świątyni, ani przeciwko cesarzowi” (Dz 25,8). Uczciwie trzeba odnotować inne odczytanie: część komentatorów widzi w Dz 21 gest dostosowania się, zgodny z zasadą „stałem się dla Żydów jak Żyd” (1 Kor 9,20). Nawet przy tym odczytaniu Łukasz przedstawia Pawła jako człowieka, którego zarzut łamania Prawa da się publicznie odeprzeć. Czy Paweł zdążył na Szawuot, Łukasz wprost nie pisze; wielu komentatorów uważa, że tak, ale to wniosek z rachuby dni, nie zapis tekstu.
Kreta, jesień ok. 59–60: „minął już post”
Ostatnia wzmianka pada w opisie rejsu do Rzymu, gdy Paweł płynie jako więzień:
Gdy upłynęło wiele czasu i żegluga stała się niebezpieczna, bo minął już post, Paweł ich przestrzegał:
Dz 27,9 (UBG)
Słowo post (gr. hē nēsteia) bez żadnego dopowiedzenia to w żydowskim słownictwie tego czasu Dzień Przebłagania — Jom Kippur, dziesiąty dzień siódmego miesiąca, w którym Tora każe „trapić swoje dusze” (Kpł 16,29; Kpł 23,27). Taka identyfikacja jest od starożytności zgodna wśród komentatorów. Święto wypada jesienią, gdy w żegludze śródziemnomorskiej kończył się bezpieczny sezon, i Łukasz używa go dokładnie tak jak wcześniej Przaśników: jako daty, którą czytelnik zrozumie bez objaśnień. Datowanie samego rejsu jest przybliżone. Co oznaczał ten dzień w świątyni, opisujemy w tekście czym jest Jom Kippur.
Święta biblijne w Nowym Testamencie: co z tych wzmianek wynika, a co nie
Zbierzmy fakty. Wynika z nich, po pierwsze, że autor Dziejów i sam Paweł liczyli rok świętami z Kpł 23. Po drugie, że Szawuot był dla Pawła wystarczającym powodem, by zmienić trasę podróży. Po trzecie, że zbór z pogan w Koryncie rozumiał język Paschy, Przaśników i Pięćdziesiątnicy. Po czwarte — i to jest wnioskowanie z milczenia, więc oznaczamy je jako takie — Nowy Testament nie zapisuje żadnego sporu wewnątrz wspólnoty o to, czy święta obchodzić. Spór na soborze w Jerozolimie (Dz 15) dotyczył obrzezania pogan, nie kalendarza.
Nie wynika z nich natomiast kilka rzeczy, które czasem się im przypisuje. Te wersety nie są nakazem — nakaz zawiera sama Tora, która wylicza „uroczyste święta Pana” (Kpł 23,4). Nie opisują też, jak zbory z pogan te dni obchodziły: nie mamy w Nowym Testamencie ani jednej relacji z obchodów Paschy w Koryncie czy Szawuot w Filippi. Nie rozstrzygają wreszcie sporu o teksty, które bywają przywoływane przeciw świętom — Kol 2,16, Rz 14,5 i Ga 4,10. Każdy z nich omawiamy osobno: Kolosan 2,16-17, Rzymian 14 i Galacjan 4,10.
Pozostaje jeszcze jeden kontrargument: że Łukasz używał żydowskiego kalendarza jak konwencji, bez znaczenia religijnego. Przy Dz 20,6 i 27,9 to możliwe. Przy Dz 20,16 już nie, bo tam nie chodzi o sposób datowania, lecz o zamiar samego Pawła: chce być w Jerozolimie na święto.
Po apostołach: od 14 Nisan Polikratesa do Paschy w niedzielę
Najmocniejsze pozabiblijne świadectwo o świętach w kręgu apostołów pochodzi z końca II wieku. Około 190–195 roku Polikrates, biskup Efezu, pisał do Wiktora z Rzymu, że Paschę czternastego Nisan obchodzili w Azji Filip, którego nazywa jednym z dwunastu apostołów, i Jan, który spoczywał na piersi Pana, a po nich Polikarp ze Smyrny; Ireneusz dodaje, że Polikarp obchodził ją z Janem. List zachował Euzebiusz (Historia kościelna V,24). To świadectwo z drugiej ręki, spisane w sporze, ale Rzym nie zakwestionował wtedy faktów, tylko praktykę. Całą historię sporu opisujemy w artykule Kto przesunął Paschę?.
Kalendarz, który ostatecznie zwyciężył w kościele, wyglądał już inaczej. Pascha przeszła na niedzielę, a jesienne święta — Trąbienia, Jom Kippur i Sukot — przestały być w nim obchodzone. O tym, jak do tego doszło, piszemy w tekstach o jesiennych świętach, które zniknęły oraz o nazwie i pochodzeniu Wielkanocy. Kalendarz Pawła z Dziejów Apostolskich jest punktem, od którego tę zmianę da się zmierzyć.
Czego nie powtarzamy
„Paweł zniósł święta biblijne.” Dzieje Apostolskie pokazują go w rytmie tych świąt, a List do Koryntian posługuje się ich językiem jako oczywistym. Co można powiedzieć rzetelnie: istnieją teksty Pawła, których wykładnia jest sporna (Kol 2,16; Rz 14,5; Ga 4,10), ale żaden nie opisuje zniesienia świąt, a narracja o jego podróżach świadczy o czymś przeciwnym.
„Dz 18,21 dowodzi, że Paweł musiał obchodzić każde święto w Jerozolimie.” Zdanie jest wariantem tekstu większościowego i nie nazywa święta. Rzetelnie: cytujemy je z adnotacją o wariancie; teza o kalendarzu Pawła stoi i bez niego, na Dz 20,16 i 1 Kor 16,8.
„1 Kor 5,8 to nakaz obchodzenia Paschy dla pogan.” To odczytanie możliwe, ale nie jedyne. Rzetelnie: pewne jest, że Pascha i Przaśniki były dla zboru w Koryncie znaną ramą, w której Paweł mógł nazwać Mesjasza słowami „nasza Pascha”. Nakaz obchodzenia świąt wynika z Kpł 23, nie z tego wersetu.
„Post z Dz 27,9 to post chrześcijański.” Nie. W czasach Pawła nie ma śladu kościelnego postu dorocznego — takie posty kształtowały się w kolejnych stuleciach — a rachuba żeglugi wskazuje jesień. Rzetelnie: chodzi o Dzień Przebłagania, jedyny doroczny dzień, w którym Tora każe trapić duszę, co od dawna rozumiano jako post.
Co na to Pismo
Paweł nie wymyślał swojego kalendarza. Przejął go z rozdziału, w którym Jahwe sam nazywa te dni swoimi:
I Pan powiedział do Mojżesza: Przemów do synów Izraela i powiedz im: Uroczyste święta Pana, które będziecie ogłaszać jako święte zgromadzenia. One są moimi uroczystymi świętami. Przez sześć dni będziecie wykonywać pracę, ale siódmy dzień będzie szabatem odpoczynku, świętym zgromadzeniem, nie będziecie wykonywać wtedy żadnej pracy. Jest to szabat Pana we wszystkich waszych domach. Oto uroczyste święta Pana, święte zgromadzenia, które będziecie ogłaszać w ich oznaczonych porach:
Kpł 23,1-4 (UBG)
Przed Feliksem, oskarżony o przewodzenie sekcie, Paweł streścił swoją postawę wobec Pism jednym zdaniem:
Wyznaję jednak przed tobą, że według drogi, którą oni uważają za herezję, służę Bogu moich ojców, wierząc wszystkiemu, co jest napisane w Prawie i u Proroków;
Dz 24,14 (UBG)
A zborom, które założył, zostawił prostą zasadę:
Bądźcie moimi naśladowcami, jak i ja jestem naśladowcą Chrystusa.
1 Kor 11,1 (UBG)
Kto chce naśladować Pawła, ma przed sobą jego kalendarz: Przaśniki w Filippi, pośpiech na Szawuot, jesień po Jom Kippur. Jak te święta wyglądają w praktyce i kiedy przypadają w bieżącym roku, pokazuje kalendarz świąt biblijnych.
