Wizja Piotra z Dziejów Apostolskich ma wykładnię podaną w samym tekście, i to trzy razy: w domu Korneliusza Piotr mówi, że Bóg pokazał mu, by „żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym” (Dz 10,28), w Jerozolimie powtarza to braciom (Dz 11), a na soborze mówi o sercach pogan oczyszczonych przez wiarę (Dz 15,9). Odczytanie, że prześcieradło ze zwierzętami pozwala jeść wszystko, przyszło później i ma własną historię. Ten tekst opisuje obie: wykładnię Piotra i drogę, którą poszli komentatorzy i kaznodzieje.
Joppa, ok. 40–46: wizja Piotra i pytanie, które zadał sobie sam Piotr
Scena jest dobrze znana i omawiamy ją szczegółowo w artykule Co oznacza wizja Piotra w Dziejach 10, więc tu tylko to, co ważne dla historii jej odczytania. Piotr modli się na dachu w Joppie, jest głodny, a gdy przygotowują mu posiłek, widzi płótno pełne czworonogów, gadów i ptaków i słyszy: „Wstań, Piotrze, zabijaj i jedz” (Dz 10,13). Odpowiada: „Żadną miarą, Panie, bo nigdy nie jadłem niczego pospolitego lub nieczystego” (Dz 10,14). Mówi to człowiek, który chodził z Jeszuą (Jezusem), był świadkiem zmartwychwstania i od lat nauczał. O żadnym zniesieniu praw pokarmowych nie wie.
Trzeba też zauważyć, czego Piotr po wizji nie robi. Nie schodzi z dachu, by zjeść coś nowego. Zastanawia się, „co ma oznaczać widzenie, które miał” (Dz 10,17). Odpowiedź przychodzi z zewnątrz: przed bramą stają posłańcy rzymskiego setnika, a Duch mówi Piotrowi: „Szukają cię trzej mężczyźni” (Dz 10,19). W całej scenie nikt niczego nie je. Obraz z jedzenia jest środkiem; znaczenie wizji Piotr zrozumie dopiero w drodze do poganina.
Pierwszy komentarz: dom Korneliusza (Dz 10,28 i 10,34-35)
W Cezarei Piotr staje przed zgromadzonymi u Korneliusza i zaczyna od wyjaśnienia, dlaczego w ogóle przyszedł:
I powiedział do nich: Wiecie, że nie wolno Żydowi przestawać z cudzoziemcem albo przychodzić do niego. Lecz Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym.
Dz 10,28 (UBG)
To jest wykładnia autorska — podana przez tego, kto widzenie otrzymał, w pierwszej sytuacji, w której je zastosował. Przedmiotem jest człowiek, nie pokarm. Kilka wersetów dalej Piotr dopowiada wniosek: „Prawdziwie dostrzegam, że Bóg nie ma względu na osoby” (Dz 10,34). Przyjrzyjmy się przy tym słownictwu. Piotr w obu miejscach używa dwóch słów: koinos (pospolity, skalany przez kontakt) i akathartos (nieczysty w znaczeniu Kpł 11). Głos z nieba w Dz 10,15 używa natomiast tylko czasownika od koinos (UBG oddaje go tu słowem nieczyste): nie nazywaj pospolitym tego, co Bóg oczyścił. Różnicę między tymi słowami wyjaśniamy w artykule Koinos — pospolity to nie to samo co nieczysty.
Drugi komentarz: Jerozolima (Dz 11) — zarzut dotyczył stołu, nie jadłospisu
Po powrocie do Jerozolimy Piotr musi się tłumaczyć. Zarzut jest sformułowany precyzyjnie:
A gdy Piotr przybył do Jerozolimy, spierali się z nim ci, którzy pochodzili z obrzezania; Mówiąc: Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych i jadłeś z nimi.
Dz 11,2-3 (UBG)
Nikt nie pyta Piotra, co jadł, tylko z kim jadł. Problemem była wspólnota stołu z nieobrzezanymi — granica, którą zwyczaj stawiał między Żydem a poganinem, a o której Piotr sam mówi w Dz 10,28, że nie wolno było „przestawać z cudzoziemcem”. Piotr odpowiada, opowiadając wizję jeszcze raz, ale jego argument kończy się na darze Ducha dla pogan: „kim ja jestem, abym mógł zabronić Bogu?” (Dz 11,17). Słuchacze wyciągają wniosek, który Łukasz zapisuje dosłownie: „A więc i poganom dał Bóg pokutę ku życiu” (Dz 11,18). O menu nie pada ani słowo.
Trzeci komentarz: sobór w Jerozolimie (Dz 15) — co Bóg oczyścił
Kilka lat później, na zgromadzeniu apostołów i starszych, Piotr wraca do tamtego zdarzenia po raz ostatni. Tym razem wyjaśnia także słowo, które padło w wizji — oczyścił:
A gdy był wielki spór o to, Piotr powstał i powiedział do nich: Mężowie bracia, wiecie, że Bóg już dawno wybrał mnie spośród was, aby z moich ust poganie usłyszeli słowa ewangelii i uwierzyli. A Bóg, który zna serca, wydał im świadectwo, dając im Ducha Świętego, tak samo jak nam. I nie uczynił żadnej różnicy między nami a nimi, oczyszczając przez wiarę ich serca.
Dz 15,7-9 (UBG)
Głos z nieba mówił: „Tego, co Bóg oczyścił, ty nie uważaj za nieczyste” (Dz 10,15). Piotr po latach mówi, co Bóg oczyścił: serca pogan, przez wiarę. Trudno o bardziej bezpośredni klucz do własnego widzenia. A zgromadzenie, które wysłuchało tej mowy, wydało dekret dla wierzących z pogan: mają wstrzymywać się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu (Dz 15,29). Dekret wydany przez zgromadzenie, które dopiero co słuchało o Korneliuszu, zawiera przepisy pokarmowe — co byłoby dziwne, gdyby wizja sprzed kilku lat uznała wszystkie pokarmy za obojętne. Treść dekretu omawiamy osobno: Dekret jerozolimski (Dz 15).
Jak kościół pamiętał dekret: Tertulian, Trullo 692, Augustyn, Florencja 1442
Historia dekretu jest najlepszym sprawdzianem tego, jak pierwsze pokolenia czytały Dz 10–15. Około 197 roku Tertulian zapewnia pogan w Apologetyku (9,13), że chrześcijanie nie spożywają krwi zwierząt nawet w potrawach; podobnie pisze Minucjusz Feliks, a na Wschodzie sobór in Trullo (692, kanon 67) wciąż karze za jedzenie krwi. Zakaz z Dz 15 był więc przez stulecia żywym prawem — a nie tekstem, który wizja z Dz 10 uczyniła zbędnym.
Zachód odchodził od niego stopniowo. Augustyn w polemice z manichejczykiem Faustem (Contra Faustum 32,13) uznał nakaz apostolski za czasowy: miał służyć epoce, w której Żydzi i poganie dopiero zrastali się w jeden kościół. Formalne zamknięcie sprawy przyniosła bulla soboru florenckiego Cantate Domino z 4 lutego 1442 roku (Denzinger 1348-1349); jej wywód omawiamy w artykule Trzy słowa, na których wisi kotlet. Dla historii Dz 10 ważne jest jedno: formalne uchylenie przyszło dekretem soborowym z XV wieku, a nie z samej wizji Piotra.
Od Barnaby do scholastyki: skąd się wziął odczyt „wolno jeść wszystko”
Kto pierwszy przeczytał prześcieradło z Joppy jako zgodę na wszystkie pokarmy — tego nie potrafimy wskazać z nazwiska i nie będziemy zgadywać. Da się natomiast pokazać, w jakim klimacie ten odczyt dojrzewał. Około 130 roku pseudonimowy List Barnaby (rozdz. 10) alegoryzuje prawa pokarmowe: zakaz jedzenia świni ma według autora oznaczać zakaz obcowania z ludźmi podobnymi do świń, a Izrael miał błędnie zrozumieć przepisy dosłownie. Nieco później anonimowy List do Diogneta (rozdz. 4) kpi z żydowskiego rozróżniania pokarmów. O tym, jak alegoria stała się metodą czytania całego Pisma, piszemy w tekście o Orygenesie i alegorii, a o samym Liście Barnaby — w artykule Pasterz Hermasa i List Barnaby w Kodeksie Synajskim.
Gdy prawa pokarmowe uznano za alegorię albo za żydowski przesąd, wizja Piotra zaczęła wyglądać na ich odwołanie — choć sam tekst niczego takiego nie mówi. Odczyt ten rodził się w polemice z judaizmem i utrwalił się u Ojców. Scholastyka nadała mu ramę systemową: przepisy Tory podzielono na moralne, sądowe i ceremonialne, a rozróżnienie pokarmów zaliczono do ceremonialnych, czyli wygasłych. W nowożytności dołożyły swoje przekłady. Mk 7,19, gdzie stare tłumaczenia mówiły o trawieniu (Wulgata purgans omnes escas, angielska King James Version z 1611 roku purging all meats), w części przekładów XX wieku zamieniło się w zdanie, że Jezus uznał wszystkie pokarmy za czyste (samo takie odczytanie znali już Orygenes i Chryzostom, ale dopiero wtedy weszło ono do tekstu przekładu). Wizja Piotra i Mk 7 zaczęły się wzajemnie potwierdzać, choć każdy z tych tekstów osobno mówi o czymś innym.
Jak to brzmi z ambony: argumenty kaznodziejów i odpowiedź tekstu
W kazaniach i popularnych komentarzach powtarza się kilka argumentów. Zestawiamy je z tym, co mówi tekst.
| Argument | Co mówi tekst |
|---|---|
| Bóg kazał Piotrowi „zabijaj i jedz”, więc wolno jeść wszystko. | Piotr nie zabija ani nie je; zastanawia się, co widzenie znaczy (Dz 10,17), a wykładnię podaje sam: chodzi o człowieka (Dz 10,28). |
| „Tego, co Bóg oczyścił” to zwierzęta z płótna. | Piotr na soborze mówi, co Bóg oczyścił: serca pogan przez wiarę (Dz 15,9). |
| Wizja powtórzyła się trzy razy, więc chodziło o nacisk na jedzenie. | To nasza obserwacja, nie teza z literatury: trzy razy płótno, a zaraz potem trzej mężczyźni u bramy (Dz 10,16.19; tę liczbę Piotr powtarza w Dz 11,11). Nacisk pada na posłańców od poganina. |
| Piotr potem jadł z poganami (Ga 2,12). | Wspólny stół z ludźmi to co innego niż jedzenie zwierząt z Kpł 11; tego samego dotyczył zarzut w Dz 11,3. |
| Po wizji jedzenie przestało mieć znaczenie. | Zgromadzenie, które słuchało Piotra, wydało dekret z przepisami pokarmowymi (Dz 15,29). |
Uczciwie trzeba dodać, że istnieje poważniejsza wersja tego stanowiska. Część badaczy przyjmuje, że wizja ma znaczenie podwójne: pierwszorzędnie dotyczy ludzi, ale skoro przepisy pokarmowe działały jako bariera przy wspólnym stole, przesłanie o ludziach pociąga za sobą skutki dla jedzenia. To stanowisko interpretacyjne, które da się bronić argumentami. Nie zmienia ono jednak faktu, że w samym tekście ani Piotr, ani zbór w Jerozolimie takiego wniosku nie wyciąga — a dekret z Dz 15 idzie w przeciwnym kierunku.
Ten sam mechanizm: 1 Tm 4,3-5 i Kol 2,16
Historia odczytania Dz 10 ma dwa rodzeństwa. Pierwszy to 1 Tm 4,3-5, werset często przywoływany jako dowód, że wolno jeść wszystko. Paweł gani w nim jednak ludzi, którzy zakazują małżeństwa i każą się powstrzymywać „od pokarmów, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali z dziękczynieniem wierzący”, i dodaje, że pokarm zostaje uświęcony „przez słowo Boże i modlitwę”. Słowem Bożym, które dla Tymoteusza określało, co jest pokarmem, były — w odczytaniu, które przyjmujemy — Pisma hebrajskie, a więc także Kpł 11; wykładnia tego miejsca jest w nauce sporna. Ostrze tego tekstu jest wymierzone w ascetyczne zakazy. Ironia historii polega na tym, że kościół, który powołuje się na ten werset przeciw Kpł 11, ustanowił własne posty od mięsa, obowiązujące do dziś (Kodeks prawa kanonicznego z 1983 roku, kan. 1250-1253) — piszemy o tym w artykule Post w piątek — historia.
Drugi to Kol 2,16, gdzie Paweł pisze, by nikt nie osądzał adresatów „z powodu jedzenia lub picia”. Zdanie zakłada, że adresaci coś praktykują i że ktoś ich za to sądzi; omawiamy je w analizie Kolosan 2,16-17. We wszystkich trzech przypadkach powtarza się ten sam schemat: tekst o czymś innym — o ludziach, o ascezie, o osądzaniu — staje się po latach dowodem na kasatę przepisu, o którym nie mówi.
Czego nie powtarzamy
„Wizja Piotra zniosła prawa pokarmowe — to oczywiste.” Nie jest to oczywiste, bo tekst podaje inną wykładnię, i to trzykrotnie. Co można powiedzieć rzetelnie zamiast tego: część komentatorów widzi w wizji skutek także dla wspólnego stołu; to stanowisko interpretacyjne, a nie treść Dz 10,28.
„Piotr po wizji zjadł coś nieczystego.” W tekście nikt niczego nie je. Rzetelnie: Piotr idzie do domu poganina i siada z nim do stołu — o to spiera się z nim Jerozolima (Dz 11,3).
„Kościół od początku czytał Dz 10 jako zgodę na wszystkie pokarmy.” Źródła pokazują coś innego: zakaz krwi z Dz 15 obowiązywał chrześcijan przez stulecia, a na Wschodzie jeszcze w 692 roku. Rzetelnie: odczyt „wolno jeść wszystko” dojrzewał stopniowo, w polemice z judaizmem, a formalne uchylenie przyniósł dekret z 1442 roku.
„Wizja dotyczy tylko ludzi, więc jedzenie nie ma w niej żadnego znaczenia.” To przesada w drugą stronę. Obraz wziął się stąd, że dla Piotra przepisy pokarmowe były realne i wiążące — inaczej jego odmowa nie miałaby sensu. Rzetelnie: jedzenie jest w wizji środkiem, człowiek celem.
Co na to Pismo
Rozróżnienie, którego Piotr pilnował na dachu w Joppie, Tora podaje jako prawo, nie jako obyczaj:
To jest prawo dotyczące zwierząt, ptactwa i wszelkich żywych istot poruszających się w wodach, a także wszelkich istot pełzających po ziemi; Dla rozróżnienia między nieczystym a czystym, między zwierzętami, które można jeść, a których jeść nie wolno.
Kpł 11,46-47 (UBG)
Dekret apostolski, wydany po mowie Piotra, pokazuje, że kwestia pokarmów nie została w kościele zamknięta wizją:
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne. Wstrzymujcie się od ofiar składanych bożkom, od krwi, od tego, co uduszone, i od nierządu. Dobrze uczynicie, jeśli będziecie się tego wystrzegać. Bywajcie zdrowi.
Dz 15,28-29 (UBG)
A zasada, którą Piotr wyniósł z całego zdarzenia, dotyczy ludzi i obowiązuje bez zastrzeżeń:
Wtedy Piotr otworzył usta i powiedział: Prawdziwie dostrzegam, że Bóg nie ma względu na osoby; Ale w każdym narodzie miły jest mu ten, kto się go boi i czyni to, co sprawiedliwe.
Dz 10,34-35 (UBG)
Nie piszemy tego przeciw komukolwiek, kto zasiada do stołu inaczej niż my. Pokazujemy, jak jedno widzenie, objaśnione przez tego, kto je otrzymał, zaczęło po wiekach znaczyć coś, czego on sam nie powiedział. O tym, co Pismo mówi o pokarmach, piszemy w dziale prawo dietetyczne.
