Post w piątek — w praktyce wstrzemięźliwość od mięsa — to przepis kościelny, nie biblijny. Według obecnego Kodeksu Prawa Kanonicznego (1983, kan. 1250–1253) obowiązuje katolików od ukończenia 14. roku życia i nie ma górnej granicy wieku; post ścisły, czyli ograniczenie ilości jedzenia, obowiązuje od pełnoletności (18 lat) do rozpoczęcia 60. roku życia i tylko w dwa dni w roku. Sam zwyczaj sięga przełomu I i II wieku, kiedy Didache kazała pościć w środy i piątki, żeby chrześcijanie nie pościli w tych samych dniach co Żydzi — Pismo nie zna ani piątkowego postu, ani zakazu mięsa w wybrany dzień tygodnia.
Do ilu lat obowiązuje post w piątek: Kodeks z 1983 roku
Prawo kościelne odróżnia dwie rzeczy, które w mowie potocznej zlewają się w jedno słowo „post”. Wstrzemięźliwość (abstinentia) to niejedzenie mięsa. Post ścisły (ieiunium) to ograniczenie posiłków — w polskiej praktyce jeden do syta i dwa skromne w ciągu dnia. Kodeks układa to tak:
- kan. 1250 — dniami pokuty w całym Kościele są wszystkie piątki roku i okres Wielkiego Postu;
- kan. 1251 — wstrzemięźliwość od mięsa (albo od innego pokarmu wskazanego przez konferencję biskupów) obowiązuje w każdy piątek, chyba że przypada w nim uroczystość; w Środę Popielcową i w Wielki Piątek obowiązuje wstrzemięźliwość i post ścisły;
- kan. 1252 — wstrzemięźliwość wiąże tych, którzy ukończyli 14 lat (bez górnej granicy wieku), post ścisły — pełnoletnich, czyli od 18 lat, aż do rozpoczęcia 60. roku życia; młodszych duszpasterze i rodzice mają uczyć sensu pokuty;
- kan. 1253 — konferencja biskupów może dokładniej określić sposób zachowania postu i wstrzemięźliwości, a także zastąpić je w całości lub w części innymi formami pokuty, zwłaszcza uczynkami miłosierdzia i pobożności.
Odpowiedź na częste pytanie, czy post w piątek zniesiono, brzmi więc: w Polsce nie. Ostatni kanon pozwala biskupom danego kraju zamienić piątkową wstrzemięźliwość na inną pokutę i niektóre episkopaty z tego skorzystały; polski utrzymuje zakaz mięsa w piątki. Wstrzemięźliwość w Wigilię 24 grudnia jest w Polsce zwyczajem, który biskupi zalecają, ale obecnie nie nakazują. Jak doszło do tego, że dyscypliną pokarmową dysponuje urząd, a nie tekst, pokazuje historia — od jednego zdania z II wieku do kodeksu.
Didache 8: środa i piątek, żeby różnić się od obłudników
Najstarszy znany przepis o tygodniowym poście chrześcijan pochodzi z Didache, krótkiego podręcznika wspólnotowego (o samym tekście i jego odnalezieniu pisze hasło Didache — kodeks jerozolimski) datowanego zwykle na przełom I i II wieku (datowanie i miejsce powstania są sporne). Rozdział 8 mówi: „Wasze posty niech nie wypadają razem z obłudnikami. Poszczą oni bowiem w drugi i piąty dzień tygodnia, wy zaś pośćcie w czwarty dzień i w dzień przygotowania” (tetrada kai paraskeuen; przekład dosłowny).
„Obłudnicy” to tu Żydzi trzymający się zwyczaju postu w poniedziałki i czwartki — tego samego, o którym mówi faryzeusz z przypowieści: „Poszczę dwa razy w tygodniu” (Łk 18,12). Didache nie znosi więc postu dwa razy w tygodniu ani nie podaje dla niego podstawy z Pisma. Przesuwa tylko dni — po to, żeby chrześcijanin nie pościł w tym samym dniu co Żyd. Środa i piątek nie zostały wybrane z powodu nakazu, lecz z potrzeby odróżnienia.
Dopiero późniejsza tradycja dopisała uzasadnienie: środa miała upamiętniać zdradę Judasza, piątek — ukrzyżowanie. Trzeba przy tym pamiętać, że Ewangelie nie podają nazwy dnia tygodnia, w którym umarł Jeszua (Jezus); mówią o dniu przygotowania przed szabatem (Mk 15,42). Spór o to, który to był dzień, opisuje tekst w jaki dzień umarł Jeszua. Piątkowy post opiera się więc na tradycji o dniu śmierci, nie na nakazie, by ten dzień uczcić postem.
Tertulian, ok. 210: szabat nie jest dniem postu
Około 200 roku w Afryce Północnej środowe i piątkowe posty są już utrwalone. Tertulian nazywa je stationes, czyli wartami, i opisuje jako posty trwające do dziewiątej godziny dnia (De ieiunio 10, ok. 210). Ten sam autor podaje dwie granice, które w jego czasach jeszcze obowiązywały. W dzień Pański nie wolno pościć ani klękać (De oratione 23). A szabat jest dniem, w którym nie pości się nigdy, z wyjątkiem jednej soboty przed Paschą (De ieiunio 14).
Tertulian pisze to już jako montanista, w polemice z katolikami, którym zarzuca, że czasem rozciągają post także na sobotę. Ten zarzut jest cenny właśnie dlatego, że pochodzi z wnętrza sporu: około 210 roku szabat jako dzień radości był wciąż normą, a sobotni post — kontrowersyjną nowinką.
Wiktoryn z Petawium i Elwira: post sobotni przeciw szabatowi
Rzym i część Zachodu poszły dalej i uczyniły z soboty stały dzień postu. Motyw tej zmiany został zapisany wprost. Wiktoryn, biskup Petawium (dzisiejszy Ptuj w Słowenii), pisze w traktacie De fabrica mundi 5 (ok. 280–300), że w sobotę należy pościć, „abyśmy nie wydawali się zachowywać szabatu z Żydami” (ne quid cum Iudaeis sabbatum observare videamur). To ten sam mechanizm co w Didache, tyle że wymierzony już w siódmy dzień: dzień, który Pismo każe nazywać rozkoszą, staje się dniem umartwienia.
Synod w Elwirze w Hiszpanii (ok. 305, kanon 26) nakazuje w każdą sobotę post przedłużony (superpositio). Pod koniec IV wieku Augustyn w Liście 36 do Kasulana (ok. 396) poświadcza, że post sobotni jest osobliwością Rzymu i części Zachodu, nieznaną Wschodowi. Przytacza też radę, jaką Ambroży z Mediolanu dał jego matce: w Rzymie pościć w sobotę, w Mediolanie nie — stąd powiedzenie o tym, by w Rzymie postępować jak Rzymianie. Spór o post sobotni wróci jeszcze w XI wieku jako jeden z zarzutów w konflikcie, który zakończył się rozłamem Wschodu i Zachodu w 1054 roku.
Dla porównania tekst, przeciw któremu ta praktyka była skierowana: „jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym” (Iz 58,13). Ten sam rozdział Izajasza mówi też, jakiego postu chce Bóg — omawia go tekst o poście, którego Jahwe chce. Szerzej o tym, jak szabat wypierano z kalendarza, piszemy w tekście o anatemie za szabat z Laodycei i w dziale o szabacie.
Od zwyczaju do prawa: mięso, ryby i kary
W średniowieczu piątkowa wstrzemięźliwość stała się prawem powszechnym Kościoła zachodniego, a Wielki Post — postem jakościowym: bez mięsa, jaj i nabiału. Stąd wziął się karnawał i ostatki, czyli ostatnie dni przed okresem, w którym tych pokarmów nie wolno było jeść. Kategoria mięsa była przy tym kategorią prawną, nie biologiczną: obejmowała zwierzęta lądowe i ptaki, ale nie ryby. Dlatego piątek stał się w Europie dniem ryby.
Przepisy postne egzekwowało także prawo świeckie. Najbardziej znany polski przykład podaje kronikarz Thietmar z Merseburga (Kronika VIII,2, ok. 1018): za Bolesława Chrobrego temu, kto jadł mięso po Siedemdziesiątnicy, czyli w okresie przed Wielkanocą, wybijano zęby. Thietmar był wobec Bolesława nieprzychylny i lubił drastyczne szczegóły, więc relację traktuje się ostrożnie — ale nie ma powodu sądzić, że ją zmyślił. Karanie za łamanie postu nie było polską osobliwością.
Jedna rzecz tłumaczy trwałość tych przepisów: w żadnym momencie nie twierdzono, że mięso w piątek jest nieczyste. Wstrzemięźliwość była ofiarą i karnością, a nie rozróżnieniem pokarmów. Mimo to jej świadome lekceważenie traktowano jako ciężki grzech — kościelny przepis miał więc moc, jakiej Kościół w tym samym czasie odmówił przepisom Tory.
1442 i 1966: Boże rozróżnienie uchylone, kościelne zachowane
Z prawem pokarmowym z Kpł 11 i Pwt 14 stało się coś odwrotnego. Najpierw na Zachodzie stopniowo porzucono nawet minimum z Dz 15,29. Jeszcze ok. 197 roku Tertulian chwalił się, że chrześcijanie nie jedzą krwi (Apologeticum 9,13), a w Lyonie w 177 roku męczennica Biblis pytała, jak mieliby jeść dzieci ci, którym nie wolno spożywać nawet krwi zwierząt (Euzebiusz, Historia kościelna V,1,26). Na Wschodzie Sobór in Trullo (692, kan. 67) wciąż karał za jedzenie krwi; na Zachodzie Augustyn uznał ten nakaz apostołów za czasowy (Contra Faustum 32,13).
Formalny akt przyszedł 4 lutego 1442 roku. Bulla unijna soboru florenckiego Cantate Domino (Denzinger 1348–1349) orzekła, że rozróżnienia pokarmów ustały wraz z przyjściem Chrystusa, a zakaz krwi i tego, co uduszone, „odpowiadał tamtemu czasowi”. Ten dokument i jego wywód szczegółowo omawia tekst o trzech słowach z Mk 7,19, gdzie zestawiamy też oba systemy w tabeli. Tutaj wystarczy wynik: zakaz wieprzowiny uchylono dekretem, zakaz mięsa w piątek został.
Ostatnia zmiana przyszła w XX wieku. Konstytucja Paenitemini Pawła VI (17 lutego 1966) pozwoliła konferencjom biskupów zastępować post i wstrzemięźliwość innymi formami pokuty; ten sam przepis przejął Kodeks z 1983 roku (kan. 1253). Zakres obowiązku może się więc różnić między krajami — i to jest najczystszy dowód, czyim prawem jest ten przepis. Prawa z Kpł 11 nie da się zawiesić decyzją episkopatu; prawo piątkowe — tak. Czym jest biblijne rozróżnienie pokarmów, opisuje tekst o czystych i nieczystych pokarmach w Biblii, a stanowisko serwisu streszcza dział o prawie dietetycznym.
Czego nie powtarzamy
Piątek bez mięsa to przechrzczony kult bogini Wenus albo Frigg, której składano ryby. To skojarzenie oparte na nazwach dni tygodnia, bez łańcucha źródeł. Co można powiedzieć rzetelnie: piątkowy post ma udokumentowany chrześcijański początek w Didache 8, a jego motywem było odróżnienie się od Żydów, nie cześć bogini.
Post w piątek wymyślono, żeby pomóc rybakom. Kolejność jest odwrotna: post jest starszy o wiele stuleci od jakiejkolwiek polityki rybnej. Rzetelnie: argument gospodarczy pojawił się później i w innym miejscu — w elżbietańskiej, już protestanckiej Anglii państwo ustawowo utrzymywało dni rybne m.in. dla wsparcia rybołówstwa i floty. To wtórne użycie starszej praktyki.
Post w piątek zniesiono po Soborze Watykańskim II. Nie zniesiono. Rzetelnie: od 1966 roku konferencje biskupów mogą zastąpić piątkową wstrzemięźliwość inną pokutą i część z nich to zrobiła; w Polsce zakaz mięsa w piątki obowiązuje.
Jeszua pościł w piątki i tego uczył. Ewangelie nic takiego nie mówią. Rzetelnie: uczniowie nie pościli, dopóki był z nimi (Mt 9,15); Pismo zna post dobrowolny i jeden post nakazany — w Dzień Przebłagania.
1 Tm 4,3 to biblijny zakaz piątkowego postu. To nadużycie w drugą stronę. Rzetelnie: Paweł pisze o nauczycielach, którzy całkowicie zakazywali małżeństwa i części pokarmów, a nie o kościelnym kalendarzu, którego wtedy nie było. Z piątkowym przepisem łączy ten tekst zasada — nie wolno wiązać sumienia zakazem pokarmu, którego Bóg nie zakazał — a nie dosłowny adres.
Co na to Pismo
Tora zna jeden post nakazany, związany z jednym dniem w roku, a nie z dniem tygodnia — o samym słowie pisze hasło post (com) w Biblii, a o święcie dział Jom Kippur:
Lecz dziesiątego dnia tego siódmego miesiąca będzie Dzień Przebłagania. Będzie to dla was święte zgromadzenie; będziecie trapić swoje dusze i składać Panu ofiarę spalaną.
Kpł 23,27 (UBG)
Prorocy oceniali post nie po kalendarzu i jadłospisie, lecz po tym, co robi z człowiekiem i z jego bliźnimi:
Czy to jest ten post, który wybrałem, dzień, w którym człowiek trapi swoją duszę, żeby zwiesić swoją głowę jak sitowie i słać sobie posłanie z wora i popiołu? Czyż to nazwiesz postem i dniem przyjemnym dla Pana? Czy nie to jest tym postem, który wybrałem: rozerwać więzy niegodziwości, rozwiązać ciężkie brzemiona, puścić wolno uciśnionych i połamać wszelkie jarzmo; Dzielić swój chleb z głodnym i ubogich wygnańców wprowadzić do swego domu, a widząc nagiego, przyodziać go i nie ukrywać się przed nikim, kto jest twoim ciałem?
Iz 58,5-7 (UBG)
Jeszua nie zakazał postu — zakładał, że uczniowie będą pościć — ale wymagał, by był sprawą między człowiekiem a Ojcem, a nie publicznym znakiem przynależności:
A gdy pościcie, nie miejcie twarzy smutnej jak obłudnicy; szpecą bowiem swoje twarze, aby ludzie widzieli, że poszczą. Zaprawdę powiadam wam: Odbierają swoją nagrodę. Ale ty, gdy pościsz, namaść sobie głowę i umyj twarz; Aby nie ludzie widzieli, że pościsz, lecz twój Ojciec, który jest w ukryciu; a twój Ojciec, który widzi w ukryciu, odda ci jawnie.
Mt 6,16-18 (UBG)
I wreszcie tekst, który trzeba czytać ostrożnie, bo łatwo go użyć przeciw komukolwiek. Paweł mówi o ludziach nakładających zakazy pokarmowe, których Bóg nie nałożył, i przypomina, że pokarm „uświęcone bowiem zostaje przez słowo Boże i modlitwę”:
Zabraniając wstępować w związki małżeńskie, nakazując powstrzymywać się od pokarmów, które Bóg stworzył, aby je przyjmowali z dziękczynieniem wierzący i ci, którzy poznali prawdę. Wszelkie bowiem stworzenie Boże jest dobre i nie należy odrzucać niczego, co się przyjmuje z dziękczynieniem. Uświęcone bowiem zostaje przez słowo Boże i modlitwę.
1 Tm 4,3-5 (UBG)
Słowo Boże, o którym mówi Paweł, to dla Tymoteusza Pisma Izraela, a te wskazują, co jest pokarmem, w Kpł 11 — tak czytamy ten werset, choć jego wykładnia jest sporna. Historia piątkowego postu pokazuje odwrócenie tej zasady: rozróżnienie z Pisma uznano za przeminione, a rozróżnienie wprowadzone dla odróżnienia się od Żydów — za obowiązujące. Nie kpimy z nikogo, kto w piątek je rybę z pobożności; dobrowolny post jest biblijny. Pokazujemy tylko, skąd przepis się wziął i kto go ustanowił.
