Święto Trąbek, Jom Kippur i Sukot — święta bez zamiennika

Święto Trąbek, Jom Kippur i Sukot to jedyne święta z Księgi Kapłańskiej, których kościół nigdy nie przerobił na własne. Pascha stała się Wielkanocą, Szawuot — Pięćdziesiątnicą, a trzy święta siódmego miesiąca nie dostały żadnego odpowiednika: po prostu wypadły z kalendarza. Najlepszym dowodem, że chrześcijanie długo je obchodzili, jest seria kazań, które miały ich od tego odwieść — Jan Chryzostom zaczął je wygłaszać w Antiochii jesienią 386 roku.

Siódmy miesiąc w Kpł 23 i w Nowym Testamencie

Rozdział 23 Księgi Kapłańskiej otwiera się zdaniem, które ustawia całą tę historię:

Przemów do synów Izraela i powiedz im: Uroczyste święta Pana, które będziecie ogłaszać jako święte zgromadzenia. One są moimi uroczystymi świętami.

Kpł 23,2 (UBG)

W siódmym miesiącu Pismo umieszcza trzy z tych świąt. Pierwszego dnia — Trąbienie, hebr. Jom Terua, „upamiętnienie przez trąbienie” (Kpł 23,24). Dziesiątego — Dzień Przebłagania, Jom Kippur (Kpł 23,27). Piętnastego — siedmiodniowe Święto Namiotów, Sukot, z dodatkowym zgromadzeniem ósmego dnia (Kpł 23,34-36). Czym są te dni i jak je obchodzić, objaśniamy osobno: w tekstach o Święcie Trąbienia, o Dniu Pojednania i o Święcie Namiotów. Tutaj interesuje nas co innego: co się z nimi stało w dziejach kościoła.

W Nowym Testamencie jesienne święta są obecne jak stały element kalendarza. Jeszua (Jezus) idzie do Jerozolimy na Święto Namiotów (J 7,2.10), w połowie święta naucza w świątyni (J 7,14), a w jego ostatnim dniu wygłasza wezwanie, do którego wrócimy na końcu. Łukasz, opisując podróż Pawła do Rzymu, określa porę roku zwrotem „bo minął już post” (Dz 27,9) — czyli Dzień Przebłagania był dla autora i jego czytelników naturalnym punktem odniesienia. O tym, jak Paweł mierzył czas świętami z Kpł 23, piszemy w tekście Kalendarz Pawła.

Wiosna przerobiona, jesień porzucona: od Nicei 325

Losy świąt wiosennych są dobrze udokumentowane. Spór o datę Paschy trwał od II wieku, a po soborze w Nicei (325) kościół ostatecznie oderwał swoje święto od 14 Nisan i od rachuby żydowskiej — przebieg tej decyzji, z listem Konstantyna, opisuje artykuł Kto przesunął Paschę?. Pięćdziesiątnica poszła za Wielkanocą automatycznie: liczy się ją od niedzieli wielkanocnej, a nie od snopa kołysanego, więc z biblijnym Szawuot zbiega się tylko przypadkiem (szczegóły w tekście o Zielonych Świątkach). Oba święta zachowały jednak nazwę, liczbę dni albo treść, którą da się rozpoznać.

Z jesienią stało się coś innego. W kalendarzu kościelnym nie ma żadnego święta trąb ani dnia przebłagania, nie ma też tygodnia w szałasach. Pewne jest, że te trzy święta nie zostały ochrzczone, tylko wypadły w całości.

Dla uczciwości trzeba odnotować, jak tłumaczy się to po drugiej stronie. Pascha i Szawuot miały w Nowym Testamencie wydarzenia, które kościół mógł w nie wpisać: śmierć i zmartwychwstanie Jeszui oraz wylanie Ducha w Dz 2. Jesienne święta takiego wydarzenia nie miały — część Ojców odczytywała je jako zapowiedź powrotu Mesjasza, sądu i zamieszkania Boga z ludźmi. Takie odczytania istniały, ale nigdy nie przełożyły się na kalendarz. Można więc dyskutować, dlaczego jesień wypadła. Trudniej dyskutować z tym, co działo się w IV wieku, gdy chrześcijanie wciąż chcieli ją obchodzić.

Antiochia, jesień 386: Chryzostom o Święcie Trąbek, postach i Namiotach

Jan Chryzostom był wówczas prezbiterem w Antiochii, jednym z największych miast wschodniej części cesarstwa, z liczną i zakorzenioną gminą żydowską. Jesienią 386 roku, tuż przed świętami siódmego miesiąca, zaczął cykl mów znanych pod łacińskim tytułem Adversus Iudaeos (gr. Kata Ioudaiōn, Przeciw Żydom). Powód podaje sam na początku pierwszej mowy (Adversus Iudaeos I,1; Patrologia Graeca 48, kol. 844).

W streszczeniu bliskim tekstu: zbliżają się po kolei święta — Trąbienie, Namioty i posty — a wielu spośród jego słuchaczy chodzi je oglądać, niektórzy świętują razem z Żydami i przyłączają się do ich postu. Kaznodzieja nie opisuje zjawiska marginalnego. Opisuje praktykę na tyle powszechną, że uznał za konieczne wygłosić przeciw niej cały cykl kazań, rozciągnięty na dwa kolejne lata (386-387).

Z tego jednego źródła wynikają trzy rzeczy, wszystkie pewne:

• Pod koniec IV wieku, sześćdziesiąt lat po Nicei, część chrześcijan w jednym z głównych ośrodków Wschodu wciąż obchodziła Trąbienie, Jom Kippur i Sukot.
• Robili to na tyle licznie, że stało się to problemem duszpasterskim pierwszej rangi.
• Kościół odpowiedział nie chrześcijańską wersją tych świąt, lecz perswazją: wierni mieli z nich zrezygnować, a nie przeżywać je inaczej.

Przynajmniej w Antiochii te święta nie wygasły więc z braku zainteresowania. Zostały wyperswadowane.

Co Chryzostom mówi, a czego nie powtarzamy za nim

Te mowy trzeba czytać ostrożnie, bo ich język należy do najostrzejszych w literaturze patrystycznej. Kaznodzieja mówi o Żydach i synagodze słowami, których nie przytaczamy — i które w późniejszych stuleciach wielokrotnie wykorzystywano przeciw Żydom. Część tłumaczy oddaje dziś tytuł jako mowy przeciw chrześcijanom judaizującym, bo adresatami kazań byli chrześcijanie, a nie Żydzi.

Dla historii świąt istotne jest co innego: kogo kaznodzieja chciał zawrócić z synagogi. Chodziło o członków jego własnej wspólnoty, którzy w siódmym miesiącu robili to samo, co Jeszua w J 7 i co zakłada Łukasz w Dz 27,9. Te mowy cytujemy jako świadectwo przeciwko tezie, że chrześcijanie sami, od początku, porzucili kalendarz z Kpł 23. Nie cytujemy ich jako źródła wiedzy o judaizmie ani jako wzoru tonu.

Laodycea: kanony, które domykały kalendarz

Chryzostom nie był pierwszy. Niedługo wcześniej synod w Laodycei (datowany zwykle na około 363-364, choć rozrzut w literaturze jest duży) zakazał w kanonie 29 odpoczynku w sobotę, a w kanonie 37 — świętowania razem z Żydami i heretykami oraz przyjmowania od nich darów świątecznych (gr. heortastika). Kanon 38 dodawał zakaz przyjmowania przaśników od Żydów. Ten zestaw omawiamy w artykule Anatema za sobotę.

Kanon i kazanie dopełniają się nawzajem. Kanony zakazują tego, co ludzie robią; kazanie Chryzostoma pokazuje, że robili to nadal. W obu przypadkach odpowiedzią na przywiązanie wiernych do biblijnego kalendarza był zakaz albo perswazja, a nie alternatywa.

Rzym, V wiek: Leon Wielki i post siódmego miesiąca

Na Zachodzie można wskazać jedno ciekawe echo. W połowie V wieku Leon Wielki, biskup Rzymu, wygłosił serię kazań o wrześniowym poście, nazywanym wprost postem siódmego miesiąca (de ieiunio septimi mensis; Sermones 86-94). Odwoływał się w nich do postów siódmego miesiąca w Starym Testamencie. Prorok Zachariasz wymienia rzeczywiście post siódmego miesiąca obok trzech innych postów (Za 8,19), ale u niego jest to post żałoby z lat wygnania, a nie Dzień Przebłagania (Za 7,5).

Źródła się tu jednak różnią co do wagi tego faktu. Można w tym widzieć literackie echo Jom Kippur w liturgii rzymskiej, ale genetycznie wrześniowe suche dni (łac. quattuor tempora, niem. Quatember) wywodzą się raczej z rzymskich postów agrarnych. Rzetelnie: Leon zna biblijny post siódmego miesiąca i chętnie się na niego powołuje, ale kościół nie zachował ani daty dziesiątego dnia, ani treści Dnia Przebłagania. Pozostała nazwa i pora roku.

Kto i kiedy wracał do jesiennych świąt

Najstarszy biblijny precedens takiego powrotu zapisano w Księdze Nehemiasza: po powrocie z niewoli przywódcy ludu „znaleźli przepis w Prawie” o mieszkaniu w szałasach i cała wspólnota obchodziła Sukot tak, jak nie robiono od czasów Jozuego (Ne 8,14-17). Święto nie wróciło przez decyzję autorytetu, lecz przez czytanie tekstu.

W dziejach kościoła podobne powroty miały ten sam mechanizm. Pod koniec XVI wieku sabatarianie siedmiogrodzcy obchodzili Paschę, Przaśniki i Święto Namiotów według Kpł 23, a nie według roku liturgicznego. W XIX wieku Dzień Przebłagania nieoczekiwanie wrócił do debaty w Ameryce: w ruchu Williama Millera wyliczono datę powrotu Jeszui na dziesiąty dzień siódmego miesiąca, czyli na Dzień Przebłagania 1844 roku, co opisujemy w tekście o Rachel Oakes i roku 1844. Z tamtego środowiska wyrosły później wspólnoty, które zachowują sobotę i święta biblijne. W ostatnich dekadach także część ewangelikalnych zborów zaczęła obchodzić Paschę i Święto Namiotów — to zjawisko opisywane w prasie religijnej, choć trudne do zmierzenia liczbami.

Żaden z tych ruchów nie odtworzył świąt na podstawie tradycji kościelnej. Odtworzył je z Pisma, bo tradycja kościelna nie miała tu czego przechować.

Czego nie powtarzamy

„Kościół zakazał świąt jesiennych jednym dekretem.” Takiego dekretu nie ma i nie trzeba go szukać. Rzetelnie: święta wypadły bez zamiennika, a nacisk szedł przez kanony (Laodycea) i kazania (Chryzostom) — w procesie rozciągniętym na IV wiek.

„Święta jesienne zanikły same, bo chrześcijanie ich nie chcieli.” Chryzostom w 386 roku dowodzi czegoś przeciwnego. Rzetelnie: jeszcze pod koniec IV wieku wierni chodzili na te święta tak licznie, że trzeba było ich od tego odwodzić całym cyklem mów.

„Dożynki to przerobione Sukot.” Nie ma dowodu takiej genealogii; święta plonów mają w Europie własny, rolniczy rodowód. Rzetelnie: dożynki i Sukot to paralela — dziękczynienie za zbiory jesienią — a nie przekształcenie jednego w drugie.

„Suche dni września to chrześcijański Jom Kippur.” To przesada. Rzetelnie: Leon Wielki nazywał wrześniowy post postem siódmego miesiąca i powoływał się na Stary Testament, ale data dziesiątego dnia i treść Dnia Przebłagania nie przetrwały; pochodzenie tego postu jest sporne.

„Chryzostom to dowód, że kościół od początku był wrogi świętom biblijnym.” Mowy z 386 roku dowodzą raczej, że wierni — także trzy stulecia po apostołach — byli do tych świąt przywiązani. Rzetelnie: wrogość wyrażała część hierarchii, a jej ostre słowa są osobnym, smutnym rozdziałem dziejów, którego nie warto powielać.

Co na to Pismo

Ostatni dzień Święta Namiotów był w Ewangelii Jana miejscem jednego z najważniejszych wezwań Jeszui:

A w ostatnim, wielkim dniu tego święta, Jezus stanął i wołał: Jeśli ktoś pragnie, niech przyjdzie do mnie i pije. Kto wierzy we mnie, jak mówi Pismo, rzeki wody żywej popłyną z jego wnętrza.

J 7,37-38 (UBG)

Zachariasz widzi Sukot nie jako pamiątkę po przeszłości, lecz jako święto przyszłości, obchodzone przez narody — szerzej w tekście Zachariasz 14,16-19:

Wszyscy pozostali spośród wszystkich narodów, które wyruszyły przeciwko Jerozolimie, będą przychodzić od roku do roku, by oddawać pokłon Królowi, Panu zastępów, i obchodzić Święto Namiotów;

Za 14,16 (UBG)

Kościół IV wieku uznał jesienne święta za żydowskie i odwiódł od nich swoich wiernych. Księga Kapłańska nazywa je świętami Jahwe (PAN) — „moimi uroczystymi świętami” — a prorok widzi Święto Namiotów obchodzone przez narody. Między tymi dwoma ocenami rozstrzyga tekst — tak jak w czasach Nehemiasza, gdy przeczytano Prawo i znowu zbudowano szałasy.