Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, podpisana 31 października 1999 roku w Augsburgu przez Kościół rzymskokatolicki i Światową Federację Luterańską, stwierdza, że nauka luterańska w niej przedstawiona nie podpada pod potępienia soboru trydenckiego z 1547 roku. Kanonów Trydentu nie odwołano — zmieniła się ocena, czy trafiają w tych, przeciw którym je napisano. Co to znaczy, a czego nie znaczy, widać dopiero wtedy, gdy oba teksty położy się obok siebie.
1517–1530: skąd w ogóle spór o „samą wiarę”
Spór zaczął się od odpustów, ale szybko zszedł do fundamentu: na jakiej podstawie Bóg uznaje grzesznika za sprawiedliwego. Marcin Luter odpowiadał Pawłem — „Sprawiedliwy będzie żył z wiary” (Rz 1,17) — i Listem do Rzymian 3,28. Tłumacząc ten werset na niemiecki, dodał słowo allein (tylko) i bronił go w Liście o tłumaczeniu (Sendbrief vom Dolmetschen, 1530) jako oddającego sens zdania. Uczciwie trzeba powiedzieć, że w greckim tekście Rz 3,28 tego słowa nie ma: Paweł pisze, że człowiek zostaje usprawiedliwiony „przez wiarę, bez uczynków prawa”. Formuła sola fide jest więc wnioskiem z Pawła, nie cytatem. O drodze Lutra od 95 tez do Wormacji pisze tekst o Lutrze i 95 tezach.
Ten szczegół ma znaczenie dla całej historii. Obie strony sporu cytowały Pismo i obie miały w ręku teksty, które trzeba było z sobą pogodzić. Jedyne miejsce Nowego Testamentu, w którym pada zwrot „tylko z wiary”, to Jk 2,24 — i pada tam w przeczeniu.
13 stycznia 1547: co naprawdę mówi dekret o usprawiedliwieniu
Sobór trydencki odpowiedział na sesji VI dekretem złożonym z szesnastu rozdziałów wykładu i 33 kanonów z klątwą. Kanony są znane — omawia je tekst o soborze trydenckim i mowie arcybiskupa Reggio. Rzadziej czyta się rozdziały, a to one pokazują, czego sobór bronił, a nie tylko co potępiał. Sformułowania dekretu i deklaracji podajemy w tym tekście w przekładzie roboczym — z łaciny i z oficjalnego tekstu angielskiego deklaracji — a nie według oficjalnego wydania polskiego.
- Rozdział 7. Usprawiedliwienie to nie samo odpuszczenie grzechów, lecz także uświęcenie i odnowienie wewnętrznego człowieka (non est sola peccatorum remissio, sed et sanctificatio et renovatio interioris hominis). Przyczyną narzędną jest chrzest, nazwany „sakramentem wiary”.
- Rozdział 8. Wiara jest „początkiem zbawienia człowieka, fundamentem i korzeniem wszelkiego usprawiedliwienia” (humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis), a usprawiedliwienie jest darmowe, bo nic z tego, co je poprzedza — ani wiara, ani uczynki — nie zasługuje na samą łaskę usprawiedliwienia.
- Rozdział 9. Przestroga przed „próżną ufnością” heretyków (inanis fiducia): nikt nie może wiedzieć z pewnością wiary, która wyklucza pomyłkę, że otrzymał łaskę Bożą.
- Rozdział 10. Usprawiedliwienie raz otrzymane rośnie przez zachowywanie przykazań i dobre uczynki — tu sobór cytuje Jk 2,24.
- Rozdział 16. Życie wieczne jest zarazem łaską obiecaną w Chrystusie i nagrodą (merces) za dobre uczynki.
To ważne dla uczciwości: Trydent nie uczył, że człowiek zapracowuje na zbawienie od zera. Spór dotyczył czego innego — czy usprawiedliwienie jest Bożym orzeczeniem o grzeszniku (przypisaniem mu sprawiedliwości Jeszui, czyli Jezusa), czy wewnętrzną przemianą, która może wzrastać i którą można utracić; czy wierzący może mieć pewność; i czy dobre uczynki są owocem, czy także przyczyną wzrostu usprawiedliwienia.
Pięć kanonów obok deklaracji z 1999 roku
Najczęściej cytuje się kanon 9 w skrócie: klątwa na tego, kto twierdzi, że bezbożny zostaje usprawiedliwiony samą wiarą (sola fide impium iustificari). Pełne brzmienie zawiera jednak zastrzeżenie: klątwa dotyczy tego, kto rozumie to tak, iż nie wymaga się niczego innego, co współdziałałoby w uzyskaniu łaski usprawiedliwienia, i że człowiek nie musi być w żaden sposób przygotowany poruszeniem własnej woli (ita ut intelligat, nihil aliud requiri). To zastrzeżenie jest kluczem do późniejszej deklaracji: można twierdzić, że luteranie nie uczą dokładnie tego, co potępiono.
Sama deklaracja nie przypisuje kanonów do swoich podrozdziałów — poniższe zestawienie łączy je według tematu. Tylko w dwóch miejscach dołączone do niej zestawienie źródeł mówi o kanonach wprost: przy podrozdziale 4.7 omawia kanon 24, a przy podrozdziale 4.1 przytacza ocenę Papieskiej Rady do spraw Popierania Jedności Chrześcijan z 1992 roku, że kanony 4, 5, 6 i 9 nadal oznaczałyby istotną różnicę, gdyby nauka luterańska wykluczała udział woli człowieka w przyjęciu łaski.
| Kanon (1547) | Co potępia | Ten sam temat w deklaracji (1999) |
|---|---|---|
| 9 | usprawiedliwienie samą wiarą, rozumiane jako brak jakiegokolwiek współdziałania | rozdz. 4.1 i 4.3 (par. 19–21, 25–27) |
| 11 | usprawiedliwienie przez samo przypisanie sprawiedliwości Chrystusa albo samo odpuszczenie grzechów | rozdz. 4.2 (par. 22–24) |
| 12 | wiarę usprawiedliwiającą jako samą ufność w miłosierdzie Boże | rozdz. 4.3 i 4.6 (par. 25–27, 34–36) |
| 24 | dobre uczynki jako „jedynie owoce i znaki” usprawiedliwienia | rozdz. 4.7 (par. 37–39); kanon omówiony w źródłach do 4.7 |
| 30 | odrzucenie kary doczesnej do odpokutowania „tu albo w czyśćcu” | brak — deklaracja nie wspomina czyśćca ani odpustów |
Ostatni wiersz tabeli mówi sporo. Kanon 30 wiąże naukę o usprawiedliwieniu z czyśćcem i odpustami — czyli z tym, od czego w 1517 roku wszystko się zaczęło. Deklaracja z 1999 roku tego wątku nie podejmuje.
31 października 1999, Augsburg: Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu
Data i miejsce były wybrane świadomie: 31 października to rocznica 95 tez, a w Augsburgu w 1530 roku luteranie przedstawili cesarzowi swoje wyznanie wiary. Dokument powstał po kilkudziesięciu latach dialogu i nie przeszedł gładko. Po pierwszej, krytycznej odpowiedzi strony katolickiej (1998) dopisano Oficjalne wspólne stwierdzenie z aneksem i dopiero w tym pakiecie deklarację podpisano.
Jej rdzeń stanowi wspólne wyznanie z paragrafu 15: „jedynie z łaski, w wierze w zbawcze dzieło Chrystusa, a nie z powodu jakiejkolwiek naszej zasługi, zostajemy przyjęci przez Boga”. Dalej dokument stosuje metodę, którą można streścić jako zgodę w prawdach podstawowych przy różnych akcentach. W kolejnych podrozdziałach najpierw pada zdanie wspólne, potem osobno opis rozumienia luterańskiego i katolickiego. Paragraf 26 mówi, że według luteranów Bóg usprawiedliwia grzeszników w samej wierze (sola fide); paragraf 27 — że także rozumienie katolickie widzi w wierze rzecz podstawową dla usprawiedliwienia, ale łączy ją z odnowieniem życia przez łaskę udzielaną w chrzcie. Paragraf 38 wyjaśnia, że katolicy, mówiąc o zasłudze, chcą podkreślić odpowiedzialność człowieka, a nie zaprzeczyć darmowości łaski.
Najdalej idzie aneks do wspólnego stwierdzenia. Pada w nim formuła, którą w XVI wieku obłożono klątwą: człowiek zostaje usprawiedliwiony samą wiarą, „bez uczynków” — z odwołaniem do Rz 3,28. Tym razem podpisała ją także strona katolicka, w określonym, wyjaśnionym w aneksie znaczeniu.
Paragrafy 41 i 42: „nie dotyczą”, ale zostają
Najczęściej cytowane zdanie dokumentu brzmi w przekładzie roboczym: „Nauka kościołów luterańskich przedstawiona w tej Deklaracji nie podpada pod potępienia Soboru Trydenckiego; potępienia zawarte w księgach wyznaniowych luteranizmu nie dotyczą nauki Kościoła rzymskokatolickiego przedstawionej w tej Deklaracji” (par. 41). Każde słowo jest tu ważone. Nie ma mowy o odwołaniu kanonów, lecz o tym, że nie stosują się one do nauki w takiej postaci, w jakiej przedstawia ją deklaracja.
Paragraf 42 dopowiada to, czego zwykle się nie cytuje: powaga dawnych potępień nie zostaje przez to umniejszona, a pozostają one dla obu stron zbawiennymi ostrzeżeniami (ang. salutary warnings), na które trzeba uważać w nauczaniu i praktyce. Paragraf 43 przyznaje, że zostają pytania różnej wagi, wymagające dalszych wyjaśnień. A już paragraf 5 zastrzega, że dokument nie obejmuje wszystkiego, czego każdy z kościołów naucza o usprawiedliwieniu.
Do deklaracji przystąpili później metodyści (2006), a w 2017 roku anglikanie i reformowani. Rok wcześniej, w 2016, w Lund odbyło się wspólne luterańsko-katolickie upamiętnienie 500-lecia reformacji, przygotowane dokumentem Od konfliktu do komunii (2013).
Czego deklaracja nie zmieniła — pytania zamiast spisku
Łatwo o dwie skrajne lektury: „reformacja się skończyła” albo „luteranie skapitulowali”. Żadna nie wynika z tekstu. Rzetelniej postawić pytania, które dokument sam zostawia otwarte:
- Czy klątwy przestały obowiązywać, czy tylko przestały być stosowane do tej konkretnej wersji nauki? Kanony sesji VI pozostają częścią nauczania soboru; deklaracja nazywa je ostrzeżeniami, nie błędem.
- Kto się zmienił — luteranie, katolicy, czy język? Sama metoda zakłada, że w XVI wieku obie strony często mówiły o różnych rzeczach tymi samymi słowami. To możliwe. Ale wtedy część klątw trafiała w karykaturę przeciwnika.
- Co z czyśćcem i odpustami? Kanon 30 nie był przedmiotem uzgodnień, a praktyka odpustów trwa — o jej historii pisze tekst o cenniku nieba.
- Co z autorytetem? Sesja IV z 1546 roku, która postawiła tradycję obok Pisma „z równym uczuciem pobożności”, nie była przedmiotem deklaracji, a paragraf 43 wymienia relację słowa Bożego do nauki kościoła wśród spraw wciąż wymagających wyjaśnienia. Spór o to, kto rozstrzyga, co znaczy Pismo, pozostał tam, gdzie był — bilans tej sprawy przedstawia tekst o niedokończonej reformacji.
Nie trzeba tu żadnej tezy spiskowej. Wystarczy przeczytać oba teksty dokładnie: w 1547 roku powiedziano „niech będzie wyklęty”, w 1999 — „nie dotyczy tej nauki, ale pozostaje ostrzeżeniem”. Napięcie między tymi zdaniami czytelnik zobaczy sam.
Czego nie powtarzamy
„W 1999 roku Kościół katolicki odwołał Trydent.” Nie odwołał. Deklaracja stwierdza, że potępienia nie dotyczą nauki w niej przedstawionej, i wprost nazywa je zbawiennymi ostrzeżeniami (par. 41–42).
„Luteranie wrócili do Rzymu.” Deklaracja dotyczy jednego tematu — usprawiedliwienia. Nie usuwa różnic w nauce o kościele, urzędzie, sakramentach i władzy, a sama przyznaje, że pytania pozostają (par. 43).
„Trydent uczył zbawienia z uczynków.” To uproszczenie. Rozdział 8 dekretu mówi, że nic, co poprzedza usprawiedliwienie, nie zasługuje na nie. Spór dotyczył natury usprawiedliwienia, pewności zbawienia, zasługi i roli sakramentów — i jest wystarczająco poważny bez przerysowania.
„Słowa «samą wiarą» stoją w Rz 3,28.” Nie stoją. Paweł pisze o usprawiedliwieniu „przez wiarę, bez uczynków prawa”; słowo tylko dodał w przekładzie Luter. Sens jego wniosku można bronić z Pawła (Rz 4,4-5; Ga 2,16), ale trzeba odróżniać tekst od wniosku.
„Deklaracja zniosła wszystkie różnice w sprawie usprawiedliwienia.” Sama mówi o zgodzie w prawdach podstawowych, przy różnych akcentach opisanych w osobnych akapitach dla obu stron.
Co na to Pismo
Pierwsze słowo w tej sprawie należy do Pawła:
Tak więc twierdzimy, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, bez uczynków prawa.
Rz 3,28 (UBG)
Zaraz potem apostoł zastrzega, że wiara nie unieważnia prawa: „Przeciwnie, utwierdzamy prawo” (Rz 3,31) — dlatego serwis pisze o łasce i przykazaniach razem, w dziale łaska i prawo. Ten sam porządek widać w Liście do Efezjan: zbawienie jest darem, a dobre uczynki jego celem, nie podstawą.
Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.
Ef 2,8-10 (UBG)
Uczciwość wymaga postawienia obok tego zdania Jakuba — tego samego, które Trydent zacytował w rozdziale 10:
Widzicie więc, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie tylko z wiary.
Jk 2,24 (UBG)
Paweł i Jakub nie odpowiadają na to samo pytanie. Paweł pyta, na jakiej podstawie Bóg przyjmuje grzesznika; Jakub — po czym poznać wiarę, która żyje, bo wiara bez uczynków „martwa jest sama w sobie” (Jk 2,17). Obaj powołują się przy tym na Abrahama, co omawia tekst o tym, kiedy Abraham został usprawiedliwiony, a najważniejsze miejsca zebrano w zestawieniu wersetów o usprawiedliwieniu. Różnica między 1547 a 1999 rokiem nie polega na tym, że ktoś nagle odkrył nowy werset. Polega na tym, że po czterystu pięćdziesięciu latach obie strony przeczytały te same wersety uważniej.
