Marcin Luter (1483–1546) rozpoczął reformację 95 tezami przeciw odpustom z 31 października 1517 roku, odzyskał dla Zachodu zasadę samo Pismo i dał Niemcom Biblię w ich języku — ale dnia, który nakazuje czwarte przykazanie Dekalogu, nie ruszył. Niedzielę zostawił dla porządku, a w 1530 roku jego obóz sam zanotował, jak strona rzymska chlubiła się zmianą szabatu jako dowodem władzy kościoła. Ten tekst pokazuje oba fakty obok siebie: wielką odwagę wobec Rzymu i miejsce, w którym ta odwaga się zatrzymała.
31 października 1517: 95 tez Lutra
Luter był augustianinem, doktorem teologii i profesorem w Wittenberdze, gdy w Niemczech ruszyła kampania odpustowa prowadzona m.in. przez dominikanina Jana Tetzla. 31 października 1517 roku ogłosił 95 tez — łacińską Dysputę dla wyjaśnienia mocy odpustów (Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum). Nie był to jeszcze program zerwania z Rzymem, tylko zaproszenie do akademickiego sporu. Kilka zdań z tego tekstu wyznaczyło jednak kierunek na całe stulecie:
- Teza 1: „Gdy Pan i Mistrz nasz Jezus Chrystus mówi: «Pokutujcie», chce, aby całe życie wierzących było pokutą”.
- Teza 27: „Ludzkie nauki głoszą ci, którzy mówią, że gdy tylko moneta zabrzęczy w skrzyni, dusza wylatuje z czyśćca”.
- Teza 62: „Prawdziwym skarbem kościoła jest najświętsza ewangelia chwały i łaski Bożej”.
Tło tych zdań — od skarbca zasług po cennik z kampanii Tetzla — opisujemy w krótkiej historii odpustów. Tu wystarczy zauważyć, że teza 27 nazywa praktykę odpustową wprost: ludzkie nauki. Ten sam miernik — co jest słowem Boga, a co ludzkim dodatkiem — Luter przyłoży później do mszy, czyśćca i kultu świętych. Przy jednym przykazaniu go nie przyłoży.
1520–1521: wystąpienie Marcina Lutra w Wormacji
Spór rozwijał się szybko. W czerwcu 1520 roku papież Leon X bullą Exsurge Domine zagroził Lutrowi ekskomuniką, a Luter w grudniu publicznie spalił ten dokument w Wittenberdze. W styczniu 1521 roku ekskomunika stała się faktem. W kwietniu tego roku Luter stanął przed cesarzem Karolem V na sejmie w Wormacji i odmówił odwołania swoich pism, dopóki nie zostanie przekonany świadectwem Pisma albo jasnym rozumowaniem. Edykt wormacki ogłosił go banitą.
To wystąpienie Marcina Lutra jest najczęściej cytowanym momentem reformacji i słusznie: człowiek wobec cesarza i papieża odwołuje się do sumienia związanego słowem Bożym. Zasada sola scriptura zostaje tu wypowiedziana nie w traktacie, lecz w sali obrad, z ryzykiem dla życia. Elektor saski Fryderyk Mądry ukrył go potem na zamku Wartburg.
1522 i 1534: Biblia po niemiecku
Na Wartburgu, zimą 1521/1522 roku, Luter przełożył z greki Nowy Testament. Wydano go w Wittenberdze we wrześniu 1522 roku — stąd nazwa Septembertestament. Całą Biblię niemiecką, przekładaną wspólnie z gronem współpracowników, wydrukował w 1534 roku Hans Lufft w Wittenberdze.
Trudno przecenić skutek. Kościół zachodni od XIII wieku ograniczał czytanie Pisma w językach ludowych — najpierw prawem lokalnym, a po reformacji, od 1564 roku, prawem powszechnym Indeksu — co opisujemy w tekście o synodach z Tuluzy i Tarragony. Tymczasem w ślad za Lutrem poszły przekłady w całej Europie, także w Polsce: Biblia brzeska (1563), nieświeska Szymona Budnego (1572) i gdańska (1632), której dzisiejsza rewizja, Uwspółcześniona Biblia Gdańska, jest przekładem używanym w tym serwisie.
Marcin Luter i trzecie przykazanie: Duży katechizm z 1529 roku
Najpierw rzecz techniczna. Luter zachował łacińską, augustyńską numerację Dekalogu, w której zakaz wizerunków nie jest osobnym przykazaniem — o tym, skąd się wzięła, piszemy w tekście o przykazaniu, które zniknęło z katechizmu. W jego katechizmach przykazanie o dniu odpoczynku jest więc trzecie, a nie czwarte.
W Dużym katechizmie (1529), § 82, Luter pisze o nim tak: „Przykazanie to zatem, w jego dosłownym (zewnętrznym) sensie, nas chrześcijan nie dotyczy; jest bowiem rzeczą całkowicie zewnętrzną, jak inne ustawy Starego Testamentu”. Kilka paragrafów dalej (§ 84–85) uzasadnia niedzielę wyłącznie porządkiem: żaden dzień nie jest sam w sobie lepszy od innego, ale skoro od dawna wyznaczona jest niedziela, należy przy niej pozostać, by nie wprowadzać zamieszania nowinkami.
To zdanie zasługuje na uwagę. Luter nie twierdzi, że niedzielę ustanowił Bóg albo apostołowie. Nie podaje wersetu. Mówi: tak jest od dawna, więc niech zostanie. Ten sam człowiek, który w Wormacji odmówił ustąpienia bez świadectwa Pisma, w sprawie dnia odpoczynku poprzestaje na argumencie ze zwyczaju. Uczciwie trzeba dodać, że Luter nie przedstawia niedzieli jako nakazu Bożego — sam nazywa ją ludzkim porządkiem. Ale tezę, że przykazanie o dniu siódmym „nas chrześcijan nie dotyczy”, też formułuje bez wersetu, który by to mówił.
1530: Wyznanie augsburskie, artykuł 28 — zdanie, które streszcza spór
Rok później luteranie przedstawili cesarzowi na sejmie w Augsburgu swoje wyznanie wiary, zredagowane przez Filipa Melanchtona. Artykuł 28, „O władzy kościelnej”, zawiera zdanie, które literatura o historii niedzieli przytacza chyba najczęściej. Melanchton referuje w nim argumentację strony rzymskiej:
„Powołują się na szabat, który zamieniono na dzień Pański — jak się zdaje, wbrew Dekalogowi; żadnym przykładem nie chełpią się bardziej niż zmianą szabatu. Wielka, powiadają, jest władza kościoła, skoro udzielił dyspensy od jednego z Dziesięciu Przykazań!” (łac. Citant exemplum sabbati mutati in diem dominicum contra decalogum, ut videtur).
Tu obowiązuje ostrzeżenie, bez którego cytat staje się nadużyciem: to nie jest wyznanie luteran o sobie. Melanchton przytacza argument przeciwników po to, by go odeprzeć. Luterańska odpowiedź pada w tym samym artykule: to Pismo zniosło szabat jako ceremonię, a niedzielę wyznaczono dla porządku i jako przykład chrześcijańskiej wolności; „błądzą wielce ci, którzy sądzą, że ustanowienie niedzieli w miejsce szabatu mocą autorytetu kościoła było konieczne”. Pełne omówienie tego artykułu i jego miejsca w bilansie reformacji zawiera nasz tekst Niedokończona reformacja.
Dlaczego to jedno zdanie streszcza cały spór? Bo stoją w nim naprzeciw siebie dwie odpowiedzi na pytanie, kto zmienił dzień — i obie zgadzają się co do faktów:
- Strona rzymska: kościół zmienił szabat na niedzielę i właśnie to dowodzi jego władzy nad przykazaniami. Tę linię powtórzy w 1562 roku na soborze trydenckim arcybiskup Reggio, o czym piszemy w tekście o mowie de Fosso, a potem katechizmy, które zebraliśmy w artykule pięć kościelnych przyznań o niedzieli.
- Strona luterańska: kościół niczego nie musiał zmieniać, bo Pismo samo zniosło szabat; niedziela jest kwestią porządku.
Obie strony zakładają, że szabatem Dekalogu jest dzień siódmy, i żadna nie twierdzi, że niedzielę nakazał Bóg. Różnią się tylko tym, kto ma zasługę: kościół, który zmienił, czy Pismo, które rzekomo zniosło. Teza luterańska jest jednak twierdzeniem teologicznym. W tym samym artykule Melanchton powołuje się wprawdzie na Kol 2,16, gdzie Paweł pisze, by nikt nie osądzał wierzących z powodu święta, nowiu czy szabatów — ale werset ten nie mówi, że przykazanie zniesiono, co pokazujemy w analizie Kolosan 2,16-17. Wyłom zostaje niezaklejony z obu stron.
1538: Wider die Sabbather — Luter wobec tych, którzy poszli dalej
Byli w obozie reformacji ludzie, którzy zastosowali zasadę Lutra konsekwentniej niż on. Na przełomie 1527 i 1528 roku w Nikolsburgu na Morawach anabaptyści Oswald Glaidt i Andreas Fischer doszli do wniosku, że reformacja musi przywrócić także szabat; działali m.in. na Śląsku. Glaidt napisał około 1530 roku traktat Vom Sabbat, który zaginął i znamy go z polemik.
Luter odpowiedział w 1538 roku pismem Wider die Sabbather (Przeciw sabatystom). Los obu sabatariańskich anabaptystów był tragiczny: Fischer został stracony około 1540 roku, Glaidta utopiono nocą w Dunaju w Wiedniu w 1546 roku. Anabaptyści, także sabatariańscy, ginęli z rąk zarówno katolickich, jak i protestanckich władz — o przemocy, którą stosowali wobec inaczej wierzących także reformatorzy, piszemy w tekście o Feliksie Manzu i Michale Servecie.
Uczciwość wymaga dodać jeszcze jeden cień. Pięć lat po traktacie przeciw sabatystom Luter napisał pismo O Żydach i ich kłamstwach (1543), pełne wrogości wobec narodu, od którego chrześcijanie otrzymali Pisma. Wielkość Lutra w sprawie łaski nie unieważnia tych tekstów, a te teksty nie unieważniają jego zasług. Obie rzeczy są prawdą.
Czego reformacja nie ruszyła
Niedziela nie była jedynym takim miejscem. Reformatorzy zachowali też chrzest niemowląt, kościelny kalendarz świąt z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą (ani szabat, ani święta z Kpł 23 nie wróciły do żadnego głównego nurtu reformacji) oraz związek kościoła z władzą, usankcjonowany w 1555 roku zasadą cuius regio, eius religio: o wyznaniu poddanych decyduje władca. Bilans pięciu spraw odzyskanych i pięciu nieruszonych przedstawiamy w tekście „Niedokończona reformacja”, wspomnianym przy artykule 28, a wcześniejsze ruchy, które szły w tę stronę przed Lutrem, opisujemy w artykule Nić wierności: waldensi, lollardowie, husyci.
Czego nie powtarzamy
„Wyznanie augsburskie przyznaje, że luteranie zmienili szabat.” To mit. Rzetelnie: artykuł 28 cytuje argument strony rzymskiej, by mu odpowiedzieć. Jest cennym świadectwem, że Rzym w 1530 roku chlubił się zmianą szabatu, ale nie jest wyznaniem luteran o sobie.
„Luter potajemnie święcił sobotę.” To mit. Przeczy mu Duży katechizm i traktat Wider die Sabbather z 1538 roku. Rzetelnie: Luter pozostaje świadkiem zasady sola scriptura, nie soboty.
„Luter przybił tezy młotkiem do drzwi kościoła zamkowego.” Źródła się różnią. Pewne jest, że 31 października 1517 roku Luter wysłał tezy w liście do arcybiskupa Albrechta z Moguncji. Scenę z drzwiami opisują dopiero późniejsze świadectwa, przede wszystkim Melanchton po śmierci Lutra, i historycy spierają się, czy do niej doszło. Rzetelnie: data i treść tez są pewne, młotek — niekoniecznie.
„W Wormacji Luter powiedział: Tu stoję, nie mogę inaczej.” Słowa te pojawiają się w drukach z epoki, ale nie w relacjach naocznych świadków, i bywają uważane za późniejsze uzupełnienie. Rzetelnie: pewna jest odmowa odwołania pism bez przekonania z Pisma lub rozumu.
Co na to Pismo
Najpierw to, co Luter odzyskał i co pozostaje jego trwałą zasługą. Werset, który go przemienił, mówi o sprawiedliwości z wiary, nie z kupowanych zasług:
W niej bowiem objawia się sprawiedliwość Boga z wiary w wiarę, jak jest napisane: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.
Rz 1,17 (UBG)
Ale ta sama zasada, która kazała Lutrowi nazwać odpusty ludzkimi naukami, sięga też dalej. Siódmy dzień nie jest w Piśmie ustawą Izraela dodaną na Synaju, lecz błogosławieństwem z tygodnia stworzenia:
W siódmym dniu Bóg ukończył swe dzieło, które uczynił; i odpoczął siódmego dnia od wszelkiego swego dzieła, które stworzył. I Bóg błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go, bo w nim odpoczął od wszelkiego swego dzieła, które Bóg stworzył i uczynił.
Rdz 2,2-3 (UBG)
Jeszua (Jezus) nie zniósł tego dnia, tylko upomniał się o jego sens — i nazwał siebie jego Panem:
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28 (UBG)
Kobiety z Galilei, które przygotowały wonności dla Jego ciała, w szabat „odpoczywały zgodnie z przykazaniem” (Łk 23,56) — już po krzyżu. A Jeszua przestrzegał przed tym, co Luter tak trafnie rozpoznał przy odpustach: przed nauczaniem „nauk, które są nakazami ludzkimi” (Mk 7,7) — a ludzkim porządkiem, jak przyznał sam Luter, jest właśnie niedziela. Więcej o dniu siódmym w dziale szabat.
Nie piszemy tego, by umniejszać Lutra. Jego odwaga w Wormacji i jego Biblia otworzyły drogę milionom czytelników Pisma w ich własnym języku, także czytelnikom tego serwisu. Reformacja nie była jednak punktem dojścia. Prorok Izajasz nazywa wiernego „naprawcą wyłomów i odnowicielem ścieżek” (Iz 58,12) i zaraz potem łączy to z dniem, który Luter zostawił dla porządku:
Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego; Wtedy będziesz rozkoszował się Panem, a wprowadzę cię na wysokie miejsca ziemi i nakarmię cię dziedzictwem Jakuba, twego ojca. Tak bowiem powiedziały usta Pana.
Iz 58,13-14 (UBG)
