Rachel Oakes (później Preston, 1809-1868) była baptystką dnia siódmego, która w 1844 roku w miasteczku Washington w stanie New Hampshire przekonała do soboty część zboru oczekującego na rychły powrót Jeszui (Jezusa). Od niej przekonanie przeszło na kaznodzieję Fredericka Wheelera, a z tego kręgu na Thomasa Preble'a i kapitana Josepha Batesa — i tak, przez wiejską kaplicę, gazetę i broszurę, a nie przez synod czy wydział teologii, sobota weszła do szerokiego ruchu adwentowego XIX-wiecznej Ameryki. To historia idei, a nie żadnej denominacji: o tym, jak przekonanie przechowane przez małą wspólnotę trafiło do ludzi, którzy byli gotowi je usłyszeć.
Od Mill Yard do Newport: skąd baptyści dnia siódmego wzięli się w Ameryce
Żeby zrozumieć rok 1844, trzeba cofnąć się o dwa stulecia. Na chrześcijańskim Zachodzie dniem odpoczynku od dawna była niedziela: rzymskie prawo cywilne nakazało w 321 roku odpoczynek w dzień Słońca, co opisujemy w tekście o ustawie niedzielnej Konstantyna, a synod w Laodycei w IV wieku zakazał chrześcijanom odpoczywać w sobotę pod groźbą wyklęcia (kanon 29). Reformacja XVI wieku odzyskała zasadę samo Pismo, ale dnia odpoczynku nie zmieniła — Luter zostawił niedzielę dla porządku, o czym piszemy w artykule o 95 tezach i niedzieli.
Pojedyncze grupy szły jednak dalej. W Anglii od około 1617 roku sobotę głosił John Traske, za co w 1618 roku Izba Gwiaździsta skazała go na chłostę, pręgierz i wypalenie litery na czole (więcej w tekście o Trasku i sabatarianach angielskich). Około 1650 roku w Londynie zaczął działać zbór Mill Yard pod przewodnictwem lekarza królewskiego Petera Chamberlena, a ród pastorów Stennettów podtrzymywał ten nurt jeszcze w XVIII wieku. Na kontynencie podobne przekonanie wyrastało osobno: wśród sabatarian siedmiogrodzkich i u rosyjskich subotników — z nimi angielskie pasmo zestawia tekst Subotnicy: rosyjski głód szabatu.
Most przez Atlantyk jest dobrze udokumentowany. W 1664 roku Stephen Mumford przypłynął z Londynu do Newport w Rhode Island, a w 1671 roku powstał tam pierwszy amerykański zbór baptystów dnia siódmego. Pewne jest, że z tej linii — a nie z żadnego nowego objawienia — wyszła Rachel Oakes, która w 1844 roku przekazała sobotę adwentystom. Newport i Washington w New Hampshire dzieli ponad sto siedemdziesiąt lat. Przez ten czas przekonanie przechowywały niewielkie zbory baptystów dnia siódmego, mało widoczne na tle wielkich wyznań.
William Miller i Dn 8,14: rachunek, który wskazał rok 1844
Drugi wątek tej historii nie ma z sobotą nic wspólnego. William Miller, farmer i świecki kaznodzieja baptystyczny ze stanu Nowy Jork, od około 1831 roku głosił, że powrót Jeszui jest bliski i da się go policzyć. Punktem wyjścia był jeden werset z Księgi Daniela:
I powiedział do mnie: Aż do dwóch tysięcy trzystu wieczorów i poranków. Wtedy świątynia zostanie oczyszczona.
Dn 8,14 (UBG)
Miller przyjął regułę dzień za rok, zaczął liczenie od dekretu perskiego króla Artakserksesa dla Ezdrasza (Ezd 7,11-13), datowanego w jego rachunku na 457 rok p.n.e., i doszedł do roku 1843. Oczyszczenie świątyni rozumiał jako oczyszczenie ziemi ogniem przy powrocie Mesjasza. Na naszych stronach o tej regule piszemy ostrożnie: Pismo przelicza dni na lata tylko w dwóch miejscach i za każdym razem w konkretnej sprawie, a nie jako ogólny klucz do proroctw — szczegóły w opracowaniu Daniel 8: baran, kozioł i 2300 wieczorów-poranków.
Gdy minął rok 1843, a potem wiosna 1844, ruch nazwał ten czas okresem zwłoki i pocieszał się słowami Habakuka: „a choćby się odwlekało, oczekuj go” (Ha 2,3). Latem 1844 roku pojawiła się nowa, dokładna data. Na zgromadzeniu w Exeter w New Hampshire Samuel Snow przekonywał, że skoro święta wiosenne spełniły się przy pierwszym przyjściu Mesjasza w swoje dni, to święta jesienne spełnią się przy drugim — a oczyszczenie świątyni z Dn 8,14 wskazuje na Dzień Przebłagania (Kpł 16,16; Kpł 23,27). Według rachuby karaimskiej, którą przyjął Snow, dziesiąty dzień siódmego miesiąca wypadał 22 października 1844 roku. Sam Miller przyjął tę datę dopiero w ostatnich tygodniach przed terminem. Biblijne tło tego święta opisuje nasza strona o Jom Kippur.
Washington, New Hampshire, wiosna 1844: Rachel Oakes i Frederick Wheeler
W tym właśnie czasie — gdy cały ruch żył oczekiwaniem — w niewielkiej miejscowości Washington w New Hampshire spotkały się obie linie. Działał tam niewielki zbór, w którym wielu przyjęło nauczanie Millera, a wśród jego bywalców znalazła się Rachel Oakes — baptystka dnia siódmego, członkini wyznania, które od czasów Newport przechowywało sobotę. Szczegóły jej rozmów z członkami zboru znamy głównie ze wspomnień spisanych po latach, więc nie będziemy ich dramatyzować. Pewne jest to, co z tych rozmów wynikło.
Najważniejszym z przekonanych okazał się Frederick Wheeler, pastor metodystyczny głoszący zarazem rychłe przyjście Jeszui. Wiosną 1844 roku zaczął święcić sobotę i uchodzi za pierwszego kaznodzieję ruchu adwentowego, który to zrobił. Za nim poszła część zboru w Washington. Rachel Oakes nie była kaznodzieją i nie założyła własnej wspólnoty. Jej argument — tak przynajmniej streszczają go późniejsze relacje — był prosty: kto chce być posłuszny Bogu we wszystkich przykazaniach, nie może pominąć czwartego.
Stąd tytułowe kuchenne drzwi. Sobota nie wróciła tu przez uczony spór ani przez decyzję żadnego zgromadzenia, tylko przez zwykłą kobietę, która przyniosła ze sobą przekonanie swojego wyznania, i przez ludzi, którzy byli gotowi czytać Dekalog dosłownie, bo i tak spodziewali się wkrótce stanąć przed jego Autorem.
Sierpień 1844 i 28 lutego 1845: Thomas Preble i artykuł w Hope of Israel
Z Washington przekonanie poszło dalej. W sierpniu 1844 roku sobotę przyjął T. M. Preble, kaznodzieja baptystów wolnej woli związany z ruchem Millera. Był to więc wybór dokonany jeszcze przed 22 października — przez człowieka, który wciąż spodziewał się rychłego powrotu Jeszui, a mimo to uznał, że czwarte przykazanie dotyczy go teraz.
Preble okazał się kluczowy z innego powodu: pisał. Jego artykuł o sobocie ukazał się w adwentowym piśmie Hope of Israel 28 lutego 1845 roku, a potem został wznowiony jako osobny traktat. Rachel Oakes przekonała część zboru w jednym miasteczku; tekst Preble'a mógł przeczytać każdy, kto miał dostęp do adwentowej prasy.
Dla uczciwości trzeba dodać, że według historiografii ruchu sam Preble po kilku latach wrócił do niedzieli. Nie zmienia to biegu tej historii, a nawet ją wyostrza: idea poszła dalej bez swojego pierwszego publicysty, bo nie opierała się na jego autorytecie, tylko na tekście, który przytaczał.
22 października 1844: wielkie rozczarowanie
Wyznaczony dzień minął. Ruch millerycki, który przez kilkanaście lat przyciągał tysiące słuchaczy z wielu wyznań, w praktyce się rozpadł. Historiografia nazywa ten moment wielkim rozczarowaniem (ang. Great Disappointment). Jedni wrócili do swoich dawnych kościołów, inni porzucili wiarę, jeszcze inni szukali nowych dat.
Część zawiedzionych doszła do wniosku, że pomylono nie rachunek, lecz wydarzenie: Dn 8,14 miał mówić nie o powrocie Jeszui na ziemię, ale o Jego służbie w niebiańskiej świątyni. Ta grupa czytała Apokalipsę, w której otwiera się „świątynia Boga w niebie” i ukazuje się w niej „arka jego przymierza” (Ap 11,19) — arka, w której według Pisma leżały tablice Dekalogu (Pwt 10,5). W takim odczytaniu pytanie o czwarte przykazanie stawało się pytaniem pierwszorzędnym. Nie oceniamy tu tej interpretacji; odnotowujemy tylko, że to w tym środowisku sobota znalazła najżyźniejszy grunt.
Trzeba też powiedzieć wprost, czego daty nie dowodzą. Wheeler przyjął sobotę wiosną, Preble w sierpniu — obaj przed rozczarowaniem. Argument za sobotą nie wynikał z rachunku Millera i nie upadł razem z nim. Jedno było próbą odczytania liczby z proroctwa; drugie — czytaniem przykazania, które nie wymaga żadnych obliczeń.
1845-1846: Joseph Bates i traktat o wiecznym znaku
Traktat Preble'a dotarł do Josepha Batesa (1792-1872), emerytowanego kapitana statków z Fairhaven w Massachusetts i jednego z aktywnych głosicieli ruchu Millera. Bates przyjął sobotę i w 1846 roku wydał własny traktat The Seventh Day Sabbath, a Perpetual Sign — Szabat dnia siódmego, znak wieczysty. Tytuł nawiązuje wprost do języka Księgi Wyjścia, gdzie szabat jest „wiecznym znakiem między mną a synami Izraela” (Wj 31,17).
Bates nie był teologiem z wykształcenia, tylko uważnym czytelnikiem Pisma i wędrownym kaznodzieją. Według historiografii ruchu jego traktat przeczytali jeszcze w 1846 roku James i Ellen White, wokół których skupiła się potem największa wspólnota sobotnich adwentystów. Kościół Adwentystów Dnia Siódmego zorganizowano formalnie w 1863 roku. Kolejność jest ważna: sobota trafiła do tego kręgu z zewnątrz, drukiem, w łańcuchu, który zaczął się od baptystki dnia siódmego z Washington.
Dwa pnie z jednego korzenia: Michigan 1858 i 1863
Że chodzi o historię idei, a nie jednej organizacji, najlepiej widać w tym, co stało się dalej. Od 1858 roku w Michigan działał niezależnie Gilbert Cranmer z grupą sobotnich adwentystów, którzy nie uznawali wizji Ellen White. 10 sierpnia 1863 roku w Hartford w Michigan ukazał się pierwszy numer ich pisma — o tym samym tytule, co gazeta, w której pisał Preble: The Hope of Israel. Z tej linii wyrósł Kościół Boży (Dnia Siódmego), którego konferencję generalną zorganizowano w 1884 roku, a z niego wiele wspólnot zachowujących sobotę i święta biblijne. W latach 30. XX wieku w tym środowisku zaczął się ruch przywracania hebrajskiego imienia Boga, Jahwe (PAN) — o samym imieniu piszemy osobno na stronie imię Boga Jahwe.
Ta sama sobota szła więc różnymi drogami w rękach ludzi, którzy w wielu innych sprawach się nie zgadzali. Wspólne było jedno: przekonanie, że czwarte przykazanie Dekalogu nie zostało przez Pismo odwołane.
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| ok. 1617-1618 | John Traske naucza soboty w Londynie; wyrok Izby Gwiaździstej |
| ok. 1650 | Zbór Mill Yard w Londynie (Peter Chamberlen) |
| 1664 / 1671 | Stephen Mumford w Newport; pierwszy amerykański zbór baptystów dnia siódmego |
| ok. 1831 | William Miller zaczyna publicznie głosić rachunek z Dn 8,14 |
| wiosna 1844 | Rachel Oakes w Washington (NH); Frederick Wheeler zaczyna święcić sobotę |
| sierpień 1844 | T. M. Preble przyjmuje sobotę |
| 22 października 1844 | Wielkie rozczarowanie |
| 28 lutego 1845 | Artykuł Preble'a w Hope of Israel, potem traktat |
| 1846 | Joseph Bates: The Seventh Day Sabbath, a Perpetual Sign |
| 1858 / 1863 | Gilbert Cranmer w Michigan; The Hope of Israel (10 VIII 1863) |
| 1863 | Formalne zorganizowanie Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego |
Czego nie powtarzamy
„Sobotę wymyślili adwentyści w XIX wieku.” Nie wymyślili — przejęli. W Ameryce baptyści dnia siódmego mieli zbór od 1671 roku, w Anglii od około 1650, a sobotę zachowywali też chrześcijanie w miejscach, o których żaden milleryta nie słyszał, choćby w Etiopii (zob. Kościół etiopski i szabat). Rzetelnie można powiedzieć: w 1844 roku sobota przeszła ze starszej, małej tradycji do nowego, dużego ruchu.
„Sobota to pomysł Ellen White.” Według historiografii ruchu sobota dotarła do jej kręgu przez traktat Batesa z 1846 roku, a do Batesa — przez Preble'a, Wheelera i Rachel Oakes. Linia Cranmera zachowała sobotę, choć wizje Ellen White odrzucała. Rzetelnie: sobota w tym środowisku była wcześniejsza niż jakakolwiek wizja i niezależna od niej.
„Skoro rok 1844 okazał się pomyłką, sobota też jest pomyłką.” To dwie osobne sprawy. Data wynikała z interpretacji liczby z Dn 8,14 i reguły dzień za rok; sobota wynika z czwartego przykazania (Wj 20,8-11). Wheeler i Preble przyjęli ją przed 22 października. Rzetelnie: każdą z tych tez trzeba ocenić na podstawie Pisma osobno.
„W noc 22 października milleryści czekali na dachach w białych szatach wniebowstąpienia.” Takie opowieści krążyły głównie w ówczesnej prasie prześmiewczej, a historycy ruchu oceniają, że brak na nie wiarygodnych relacji naocznych. Rzetelnie: pewne jest rozczarowanie i rozpad ruchu, opowieść o szatach to raczej legenda tamtej epoki niż fakt.
„Rachel Oakes założyła Kościół Adwentystów Dnia Siódmego.” Niczego nie zakładała. Była baptystką dnia siódmego, która podzieliła się przekonaniem; formalną organizację utworzono prawie dwadzieścia lat później. Rzetelnie: była ogniwem w łańcuchu przekazu, nie założycielką.
Co na to Pismo
Bates nazwał szabat znakiem wieczystym, bo tak nazywa go Księga Wyjścia — bez daty ważności:
Dlatego synowie Izraela będą przestrzegać szabatu, zachowując szabat przez wszystkie pokolenia jako wieczną ustawę. Jest on wiecznym znakiem między mną a synami Izraela, bo w sześć dni Pan uczynił niebo i ziemię, a siódmego dnia przestał i odpoczął.
Wj 31,16-17 (UBG)
Rachel Oakes nie wnosiła do ruchu adwentowego niczego nowego. Przypominała zwyczaj, który ewangelista przypisuje samemu Jeszui:
Przyszedł też do Nazaretu, gdzie się wychował. Według swego zwyczaju wszedł w dzień szabatu do synagogi i wstał, aby czytać.
Łk 4,16 (UBG)
A rok 1844 uczy pokory w drugą stronę. Ci sami ludzie, którzy usłyszeli przykazanie, wcześniej uwierzyli w datę, której Pismo nie podaje:
Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko sam mój Ojciec.
Mt 24,36 (UBG)
Historia z Washington jest więc podwójnie pouczająca. Liczba z proroctwa, odczytana pewniej, niż pozwala tekst, zawiodła tysiące ludzi. Przykazanie, odczytane tak, jak brzmi, przetrwało rozczarowanie i poszło dalej — bo nie trzeba było go wyliczać, wystarczyło je przeczytać. Więcej o samym dniu odpoczynku piszemy na stronie o sabacie, a o kościelnych świadectwach w tej sprawie w zestawieniu pięciu przyznań o niedzieli.
