Kościół etiopski nigdy nie zrezygnował z soboty. Etiopski Kościół Ortodoksyjny zachowuje ją od starożytności obok niedzieli — mówi się tam o „dwóch szabatach” — a gdy w XIV i XV wieku próbowano go od niej odciągnąć, mnisi i cesarz sobotę obronili, a synod w Debre Mitmaq w 1450 roku potwierdził ją dla całego kraju. Sobota przetrwała tam poza zasięgiem władzy Rzymu, a gdy w latach 1626–1632 kościół etiopski na krótko podporządkowano papieżowi, stała się jednym z pierwszych celów reform.
Aksum, IV wiek: chrześcijaństwo z Aleksandrii
Chrześcijaństwo etiopskie ma dokładniejszą metrykę niż większość kościołów narodowych. W połowie IV wieku król Aksum, Ezana, przyjął wiarę chrześcijańską; na jego monetach dawny symbol dysku i półksiężyca ustępuje krzyżowi. Historię misji opowiada Rufin z Akwilei pod koniec IV wieku: dwaj chłopcy z Tyru, Frumencjusz i Edezjusz, jedyni ocaleni z napadu na statek, którym płynęli, trafiają na dwór aksumski i zyskują tam wpływy. Frumencjusz jedzie potem do Aleksandrii, a biskup Atanazy wyświęca go na biskupa dla Aksum. Relacja ma rysy opowieści budującej, ale w głównych zarysach uchodzi za wiarygodną.
Jeden szczegół z tamtych lat dobrze zapowiada dalszą historię. Atanazy przytacza w Apologii do Konstancjusza (rozdz. 31) list cesarza Konstancjusza II do władców Aksum, w którym cesarz żąda odesłania Frumencjusza do Aleksandrii, do biskupa popieranego przez dwór. Imperium próbowało więc sięgnąć aż nad Morze Czerwone. Nic nie wskazuje, by mu się to udało.
Od tej pory Etiopia była związana z Aleksandrią, nie z Rzymem ani z Konstantynopolem. Metropolitę, zwanego abuna, przysyłano z Egiptu; aż do XX wieku był nim egipski mnich, a własnego patriarchę kościół etiopski uzyskał dopiero w 1959 roku. Po soborze chalcedońskim (451) Aleksandria i Etiopia znalazły się poza wspólnotą z Rzymem. Dlatego nazwa ortodoksyjny kościół etiopski oznacza tu jeden z kościołów przedchalcedońskich, a nie część prawosławia bizantyjskiego.
Tradycja etiopska lubi wywodzić swój początek od dostojnika królowej Kandaki, którego ochrzcił Filip (Dz 8,27). O tym spotkaniu piszemy w tekście o eunuchu czytającym Izajasza 53, a o samej władczyni w artykule o Kandace — tam też wyjaśniamy, dlaczego „Etiopia” z Dziejów Apostolskich to raczej Kusz w dzisiejszym Sudanie niż Aksum.
Biblia etiopska: szerszy kanon i Księga Jubileuszów
Biblia etiopska, spisana w starym języku liturgicznym gyyz, ma kanon szerszy niż jakikolwiek inny kościół: w tradycyjnym liczeniu 81 ksiąg. Należą do niego między innymi Księga Henocha i Księga Jubileuszów — dwa pisma, które w całości przetrwały tylko w przekładzie etiopskim. Serwis trzyma się kanonu 66 ksiąg; dlaczego Księga Henocha do niego nie należy, choć cytuje ją List Judy, omawiamy w artykule o Księdze Henocha.
Dla tematu szabatu jedna z tych ksiąg ma znaczenie. Księga Jubileuszów kładzie na sobotę wyjątkowy nacisk — opowiada o niej przy stworzeniu (rozdz. 2) i kończy się długim prawem szabatowym (rozdz. 50). Czy jej obecność w kanonie wzmacniała etiopskie przywiązanie do soboty, to hipoteza: źródła tego nie mówią wprost. Prostsze wyjaśnienie podsuwają historycy kościoła z V wieku.
Szabat obok niedzieli: wschodni wzór, który przetrwał
Około 440 roku Sokrates Scholastyk (Historia kościelna V,22) i Sozomen (Historia kościelna VII,19) odnotowują, że niemal wszystkie kościoły świata zbierają się na nabożeństwo w sobotę, a wyjątkiem są Rzym i Aleksandria. Te świadectwa omawiamy w tekście Sobota, która nie chciała umrzeć. Ich wymowa dla Etiopii jest paradoksalna: kościół-matka w Aleksandrii wcześnie zarzucił sobotnie nabożeństwo, a jego afrykańska córka sobotę zachowała.
W tym samym czasie na terenie imperium sobota była coraz mocniej spychana. Synod w Laodycei (kan. 29, ok. 363/364) kazał chrześcijanom pracować w szabat — opisujemy to w artykule Anatema za sobotę. Około 600 roku Grzegorz I gromi w liście (Registrum XIII,1) ludzi, którzy w samym Rzymie „głoszą, że w dzień szabatu należy powstrzymać się od pracy”, i nazywa ich głosicielami Antychrysta. Ten list jest zresztą dowodem, że jeszcze wtedy w Rzymie byli chrześcijanie zachowujący sobotę — inaczej nie byłoby kogo gromić. Etiopia leżała poza zasięgiem praw cesarskich i władzy papieży. Sobota trwała obok niedzieli, tak jak trwała w większej części Wschodu w IV i V wieku.
Ewostatewos (ok. 1273–1352): mnich, który wybrał wygnanie
Spór przyszedł w średniowieczu i, co trzeba mieć w pamięci, nie z Rzymu, lecz z Egiptu i z części miejscowej hierarchii. Mnich Ewostatewos (w źródłach także Eustatios, ok. 1273–1352) nauczał, że należy święcić oba dni: sobotę i niedzielę. Napotkał sprzeciw hierarchii. Nie ustąpił. Opuścił kraj i zmarł na wygnaniu w Armenii.
Jego uczniowie, nazywani ewostatianami, zakładali własne wspólnoty mnisze w północnej Etiopii i utrzymywali w nich sobotę mimo ekskomunik i nacisków, które trwały blisko sto lat. To jest sedno tej historii: szabat nie był w Etiopii pomysłem sekty, lecz obyczajem, którego mnisi nie chcieli oddać, gdy hierarchia chciała go ograniczyć. Ruch ewostatiański przetrwał na tyle długo, że sprawę trzeba było rozstrzygnąć na najwyższym szczeblu.
Zara Yaqob i synod w Debre Mitmaq (1450)
Rozstrzygnął ją cesarz Zara Yaqob (panował 1434–1468). Bronił szabatu w napisanym przez siebie dziele Mets'hafe Berhan, czyli „Księga Światłości”. Na synodzie w Debre Mitmaq w 1450 roku (rok bywa podawany jako 1449 albo 1450) kościół etiopski oficjalnie uznał zachowywanie soboty i niedzieli w całym kraju. Egipscy metropolici, Mikael i Gabriel, ustąpili. Podstawowym opracowaniem tych wydarzeń jest praca Taddesse Tamrata Church and State in Ethiopia 1270–1527 (Oxford 1972).
Uczciwość wymaga kontrapunktu. Zara Yaqob nie był bohaterem zasady „samo Pismo”. Ten sam cesarz z wielką gorliwością rozwijał w kościele cześć Marii, matki Jeszui (Jezusa), i surowo karał tych, którzy odmawiali jej oddawania. Sobota zwyciężyła w 1450 roku nie dlatego, że ktoś wrócił do tekstu Wj 20, lecz dlatego, że stanęła za nią władza cesarska, przekonana o starożytności tego obyczaju. To ważne dla wniosku na końcu: o losie szabatu decydowała władza, w obie strony.
1626–1632: patriarcha z Rzymu i atak na sobotę
Duchowni łacińscy pojawili się w Etiopii na dłużej dopiero w XVI wieku, razem z Portugalczykami. Cesarzowi Galawdewosowi (panował 1540–1559) przypisuje się wyznanie wiary, zwykle datowane na 1555 rok, które broni przed krytyką Portugalczyków etiopskich zwyczajów, w tym soboty — z zastrzeżeniem, że Etiopczycy nie święcą jej na sposób żydowski. Na początku XVII wieku jezuitom udało się to, czego nie zdołał Konstancjusz: cesarz Susenyos przyjął katolicyzm, a z Rzymu przybył łaciński patriarcha Afonso Mendes. W 1626 roku kościół etiopski formalnie podporządkowano papieżowi.
Jednym z pierwszych celów reform był właśnie szabat. Skończyło się buntem i wojną domową. W 1632 roku Susenyos przywrócił dawną wiarę i ustąpił z tronu na rzecz syna, Fasilidesa, który wygnał jezuitów. Sobota wróciła razem z resztą tradycji. Epizod trwał sześć lat i działa jak doświadczenie kontrolne: gdy administracja Rzymu dotarła do kraju, w którym szabat trwał nieprzerwanie, zabrała się za szabat; gdy odeszła, szabat wrócił.
Kościół etiopski dziś: dwa szabaty
Do dziś kościół etiopski wyróżnia „dwa szabaty”: sobotę i niedzielę. Wierni powstrzymują się też od wieprzowiny — zwyczaj, który przetrwał bez potrzeby odkrywania go na nowo. Dla czytelnika z Europy, przyzwyczajonego do myśli, że sobota to sprawa żydowska albo nowożytnych grup protestanckich, to korekta perspektywy: jeden z najstarszych kościołów świata, ochrzczony w IV wieku, nie widział sprzeczności między wiarą w Jeszuę a siódmym dniem.
Europa musiała szabat odkrywać od nowa — przez lombardzkich Passaginów w XII–XIII wieku (o nich, a także o tym, dlaczego nie zaliczamy do tej listy waldensów, piszemy w tekście Nić wierności), przez sabatarian z Siedmiogrodu, przez angielskich sabatarian XVII wieku (John Traske) i wreszcie przez Rachel Oakes w 1844 roku. Etiopia nie musiała. Czym sobota jest według Pisma, zebraliśmy na stronie o sabacie.
Wniosek: szabat gasł tam, dokąd sięgała administracja
Zestawienie dat układa się w prosty wzór. W cesarstwie: ustawa Konstantyna z 321 roku (czcigodny dzień Słońca), Laodycea około 363/364, Rzym około 600. Poza cesarstwem, w Etiopii: sobota trwa obok niedzieli od starożytności, spór z XIV–XV wieku kończy się jej potwierdzeniem, a odgórna próba jej zniesienia przychodzi dopiero w 1626 roku, gdy łaciński patriarcha osiada na etiopskim dworze.
Nie trzeba do tego spisku. Wystarczy obserwacja, że ujednolicanie praktyki postępowało razem z zasięgiem władzy kościelnej i państwowej. Z dwiema uczciwymi poprawkami. Po pierwsze, w Etiopii przeciwnikami soboty byli także biskupi z Aleksandrii, a nie tylko Rzym. Po drugie, Etiopia nie zachowała soboty dlatego, że czytała Pismo lepiej niż Europa — przyjęła też wiele zwyczajów, których Pismo nie zna. Zachowała ją, bo była daleko, była konserwatywna i miała mnichów gotowych na wygnanie. Ale to wystarcza, by obalić twierdzenie, że szabat „wygasł sam”. Nie wygasł. Gasł tam, gdzie go wygaszano.
| Rok | Wydarzenie | Źródło lub opracowanie |
|---|---|---|
| poł. IV w. | Ezana przyjmuje chrześcijaństwo; Frumencjusz biskupem Aksum | Rufin z Akwilei; Atanazy, Apologia do Konstancjusza 31 |
| ok. 440 | Prawie wszystkie kościoły zbierają się w sobotę, oprócz Rzymu i Aleksandrii | Sokrates V,22; Sozomen VII,19 |
| ok. 1273–1352 | Ewostatewos naucza święcenia obu dni; wygnanie i śmierć w Armenii | żywoty etiopskie; Taddesse Tamrat |
| 1450 | Synod w Debre Mitmaq potwierdza sobotę i niedzielę | Taddesse Tamrat 1972 |
| 1626–1632 | Podporządkowanie Rzymowi, atak na szabat, bunt, powrót dawnej wiary | historiografia epizodu jezuickiego |
| 1959 | Pierwszy patriarcha etiopski, koniec zależności od Egiptu | dzieje kościoła etiopskiego |
Czego nie powtarzamy
„Etiopczycy święcili sobotę zamiast niedzieli.” Nie. Kościół etiopski zachowuje oba dni. Rzetelnie: Etiopia przechowała dawny wschodni wzór soboty obok niedzieli, a synod w 1450 roku potwierdził właśnie oba dni.
„Kościół etiopski założył eunuch z Dziejów Apostolskich.” To tradycja, nie dokument. Rzetelnie: chrystianizację Aksum poświadczają źródła IV wieku (Ezana, Frumencjusz), a „Etiopia” z Dz 8 to najpewniej Kusz.
„Etiopia zachowała szabat, bo przechowuje Arkę Przymierza.” Opowieść o Arce w Aksum pochodzi z eposu Kebra Nagast spisanego w XIV wieku — to legenda późna. Rzetelnie: ciągłość szabatu dokumentują Ewostatewos, Debre Mitmaq i epizod jezuicki, nie przedmioty kultu.
„Kościół etiopski to kościół wierny samemu Pismu.” Nie. Ma szerszy kanon, rozbudowaną cześć Marii i świętych, własne bogate tradycje. Rzetelnie: zachował sobotę, ale nie dlatego, że odrzucił tradycję — raczej dlatego, że jego tradycja była starsza od reform, które sobotę gdzie indziej usunęły.
„W Debre Mitmaq przywrócono szabat.” Nie przywrócono, bo nie zginął. Rzetelnie: synod rozstrzygnął spór wewnątrz kościoła etiopskiego i z egipskimi biskupami, potwierdzając istniejący obyczaj.
Co na to Pismo
Etiopski dostojnik z Dz 8 czytał w drodze do domu proroka Izajasza. Kilka rozdziałów dalej ta sama księga mówi o eunuchach i cudzoziemcach, którzy trzymają się szabatu — szerzej w tekście Izajasz 56: sabat dla cudzoziemców i eunuchów:
Niech więc nie mówi cudzoziemiec, który przyłączył się do Pana: Pan na pewno odłączył mnie od swego ludu. Niech też eunuch nie mówi: Oto jestem suchym drzewem. Tak bowiem mówi Pan o eunuchach, którzy przestrzegają moich szabatów i wybierają to, co mi się podoba, i trzymają się mojego przymierza: Dam im miejsce w swoim domu i w swoich murach oraz imię lepsze od synów i córek; dam im imię wieczne, które nie będzie zgładzone. A cudzoziemców, którzy przyłączyli się do Pana, aby mu służyć, miłować imię Pana i być jego sługami, wszystkich przestrzegających szabatu, by go nie bezcześcić, i trzymających się mojego przymierza; Tych przyprowadzę na swoją świętą górę i rozraduję ich w swoim domu modlitwy. Ich całopalenia i ofiary będą przyjęte na moim ołtarzu, bo mój dom będzie nazywany domem modlitwy dla wszystkich narodów.
Iz 56,3-7 (UBG)
Przykazanie, o które toczył się spór od Laodycei po Debre Mitmaq, nie zostało nigdy w Piśmie odwołane:
Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracować i wykonywać wszystkie swoje prace; Ale siódmy dzień jest szabatem Pana, twego Boga. W tym dniu nie będziesz wykonywał żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani twoje bydło, ani twój gość, który jest w obrębie twoich bram. Pan bowiem przez sześć dni stworzył niebo i ziemię, morze i wszystko, co jest w nich, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan błogosławił dzień szabatu i uświęcił go.
Wj 20,8-11 (UBG)
Jeszua nie nazwał szabatu ciężarem, który trzeba zdjąć, lecz darem:
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28 (UBG)
Nie idealizujemy kościoła etiopskiego i nie odbieramy mu jego drogi. Pokazujemy tylko, że jeden z najstarszych kościołów świata od starożytności święci siódmy dzień — i że gdy go od tego odwodzono, robili to ludzie, nie Pismo.
