Ósmy rozdział Dziejów zapisuje rozmowę, w której czytelnik księgi Izajasza pyta o rzecz najprostszą z możliwych: o kogo w tym tekście chodzi. Pytanie pada wprost, a odpowiedź staje się punktem wyjścia całego zwiastowania — Łukasz notuje przy tym, że rozmowa zaczęła się od przyznania, że sam tekst jest niezrozumiały bez przewodnika.
Fragment, który czytał
Uciśniony i gnębiony, ale nie otworzył swoich ust. Jak baranek na rzeź prowadzony i jak owca przed tymi, którzy ją strzygą, zamilkł i nie otworzył swoich ust. Został zabrany z więzienia i z sądu. Kto wypowie jego pokolenie? Został bowiem wyrwany z ziemi żyjących i zraniony za przestępstwo mojego ludu.
Iz 53,7-8
W księdze Izajasza mówi tu ktoś w liczbie mnogiej o kimś trzecim. Sługa milczy, zostaje zabrany, ginie — i pada zdanie o przestępstwie mojego ludu, które wskazuje, że cierpienie ma związek z winą kogoś innego niż on sam.
Scena
Lecz anioł Pana powiedział do Filipa: Wstań i idź na południe, na drogę, która prowadzi z Jerozolimy do Gazy. Jest to droga pustynna. Wstał więc i poszedł. A oto przyjechał do Jerozolimy oddać cześć Bogu Etiopczyk, eunuch, dostojnik królowej etiopskiej Kandaki, który zarządzał jej wszystkimi skarbami; I wracał, a siedząc na swoim wozie, czytał proroka Izajasza.
Dz 8,26-28
Kiedy Filip podbiegł, usłyszał, jak tamten czyta proroka Izajasza, i zapytał: Rozumiesz, co czytasz? A on odpowiedział: Jak mogę rozumieć, jeśli mi nikt nie wyjaśni? I zaprosił Filipa, aby wszedł i przy nim usiadł.
Dz 8,30-31
Odpowiedź podróżnego jest ważniejsza, niż się wydaje. Człowiek, który przebył długą drogę, żeby oddać cześć Bogu, i który wiezie ze sobą zwój, mówi, że sam z tekstu wniosku nie wyciągnie. Nie jest to przyznanie się do ignorancji, tylko opis realnego problemu: fragment nie podaje imienia.
Cytat i jego brzmienie
A czytał ten fragment Pisma: Jak owca na rzeź był prowadzony i jak baranek milczący wobec tego, który go strzyże, tak on nie otworzył swoich ust. W jego poniżeniu pozbawiono go sądu, a któż wypowie jego ród? Jego życie bowiem zostało zabrane z ziemi. I zapytał eunuch Filipa: Proszę cię, o kim to prorok mówi? Sam o sobie czy o kimś innym? Wtedy Filip otworzył swe usta i zaczynając od tego fragmentu Pisma, głosił mu Jezusa.
Dz 8,32-35
Zestawienie z tekstem Izajasza pokazuje kilka różnic. Zamiast zdania o zabraniu z więzienia i z sądu mamy zdanie o poniżeniu, w którym pozbawiono go sądu. Zamiast pytania o pokolenie — pytanie o ród. I rzecz najistotniejsza: w Dziejach nie ma zdania o zranieniu za przestępstwo ludu, czyli akurat tego członu, który u Izajasza tłumaczy powód cierpienia. Cytat urywa się wcześniej.
Brzmienie odpowiada greckiemu przekładowi Izajasza, którym posługiwano się w diasporze i którym Nowy Testament cytuje najczęściej. Warto to powiedzieć wprost, zamiast udawać, że oba teksty brzmią tak samo — bo nie brzmią, choć mówią o tym samym.
Odpowiedź
Filip nie odpowiada wykładem o proroctwie. Zaczyna od tego samego fragmentu i głosi Jeszuę. Efekt widać od razu.
A gdy jechali drogą, przybyli nad jakąś wodę. Wówczas eunuch powiedział: Oto woda; co stoi na przeszkodzie, żebym mógł być ochrzczony? I powiedział Filip: Jeśli wierzysz z całego serca, możesz. A on odpowiedział: Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym. Kazał więc zatrzymać wóz. Obaj, Filip i eunuch, zeszli do wody i ochrzcił go.
Dz 8,36-38
To ten sam sposób postępowania, który Łukasz opisał wcześniej w swojej Ewangelii.
I zaczynając od Mojżesza i wszystkich proroków, wykładał im, co było o nim napisane we wszystkich Pismach.
Łk 24,27
Sposób jest więc powtarzalny: nie wyliczanie zbieżności, lecz przejście przez teksty. Ta sama metoda wraca w mowie o zakresie Pism.
Potem powiedział do nich: To są słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że musi się wypełnić wszystko, co jest o mnie napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach.
Łk 24,44
Jak czytali to dalej
Piotr sięga po ten sam rozdział, opisując zachowanie w cierpieniu.
Który grzechu nie popełnił, a w jego ustach nie znaleziono podstępu; Który, gdy mu złorzeczono, nie odpowiadał złorzeczeniem, gdy cierpiał, nie groził, ale powierzył sprawę temu, który sądzi sprawiedliwie. On nasze grzechy na swoim ciele poniósł na drzewo, abyśmy obumarłszy grzechom, żyli dla sprawiedliwości; przez jego rany zostaliście uzdrowieni.
1 P 2,22-24
Mateusz przywołuje wcześniejszy werset tego samego fragmentu, i to nie przy męce, lecz przy uzdrowieniach.
Aby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza: On nasze słabości wziął na siebie i nosił nasze choroby.
Mt 8,17
To pokazuje, że pierwsi czytelnicy nie traktowali tego rozdziału jako opisu jednej sceny, tylko jako opis całej drogi Sługi. Mateusz sięga po niego przy chorobach, Piotr przy niesprawiedliwym traktowaniu, Filip przy pytaniu o tożsamość. Trzy różne zastosowania jednego tekstu, i żadne z nich nie unieważnia pozostałych.
Warto też zauważyć, gdzie ta scena stoi w samej księdze. Dzieje opowiadają ją tuż po rozproszeniu wspólnoty jerozolimskiej i tuż przed nawróceniem Saula, a jej bohaterem jest cudzoziemiec z odległego kraju, wracający z Jerozolimy. Łukasz umieszcza więc tę lekturę Izajasza 53 w rozmowie z kimś spoza kręgu, do którego orędzie było dotąd kierowane.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, co stało się dalej z tym człowiekiem; Dzieje zamykają scenę i nie wracają do niego. Nie wiemy, ile z rozmowy Łukasz zapisał, a ile streścił — podane jest pytanie i wynik, a nie cała argumentacja Filipa. Nie wiemy, czy zwój, który wiózł, brzmiał dokładnie jak przytoczony cytat, choć różnice wobec tekstu hebrajskiego wskazują na przekład grecki. Sama księga Izajasza nie podaje w tym miejscu imienia Sługi i tego braku nie da się usunąć: identyfikacja, którą podaje Filip, jest świadectwem apostolskim, a nie wnioskiem, który sam tekst proroka wymusza. Uczciwiej jest to powiedzieć niż udawać, że pytanie z wozu było naiwne.
Zobacz też: Księga Izajasza · Piotr · Łukasz — znaczenie imienia · Filip — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia
