Odpowiedź na pytanie, skąd nazwa sobota, jest prosta: od hebrajskiego szabat, które dotarło do Europy przez grekę i łacinę. Niedziela znaczy z kolei dosłownie dzień niedziałania, czyli dzień, w którym się nie pracuje. Polszczyzna przechowała więc dwie informacje naraz: który dzień był szabatem i że odpoczynek, właściwy szabatowi, przypięto później do pierwszego dnia tygodnia. Język jest tu świadkiem dawnego porządku — ale świadkiem historycznym, a nie argumentem doktrynalnym.
Tydzień z Pisma, nazwy z astrologii: Rzym w I wieku
Siedmiodniowy tydzień to instytucja biblijna. Wyrasta z opisu stworzenia, w którym siódmy dzień jest dniem odpoczynku Boga (Rdz 2,2-3), i z przykazania, które ten rytm narzuca ludziom (Wj 20,8-11). Świat grecko-rzymski dzielił czas inaczej, a siedmiodniowy cykl przejął dopiero na przełomie er — i to w wersji astrologicznej. Każdy dzień należał w niej do jednej z siedmiu planet-bogów: dies Saturni, Solis, Lunae, Martis, Mercurii, Iovis, Veneris (dzień Saturna, Słońca, Księżyca, Marsa, Merkurego, Jowisza, Wenus).
Pewne jest, że taki tydzień był w Italii w użyciu już w I wieku: świadczą o tym graffiti z Pompejów, sprzed zniszczenia miasta w 79 roku, a na początku III wieku historyk Dion Kasjusz opisywał go już jako zwyczaj powszechny (Historia rzymska 37,18-19). Równocześnie w Rzymie rozpowszechniało się święcenie szabatu. Filozof Seneka, cytowany przez Augustyna (De civitate Dei VI,11), narzekał, że zwyczaje Żydów, z szabatem na czele, przyjęły się już niemal na całym świecie i że „zwyciężeni zwycięzcom narzucili prawa” (victi victoribus leges dederunt). Rzymianin pisał to z niechęcią, ale jego słowa pokazują, jak atrakcyjny był szabat w świecie pogańskim.
Te dwa nurty — biblijny tydzień z szabatem i astrologiczny tydzień planet — splotły się w nazwach dni, którymi do dziś mówi Europa. Każdy język wybrał z nich co innego.
Skąd nazwa sobota: od szabatu przez grekę do Słowian
Hebrajskie szabat znaczy ustanie, odpoczynek (szerzej o tym, co znaczy hebrajskie słowo szabat, piszemy osobno). Greka przejęła je jako sabbaton, łacina jako sabbatum. Stamtąd słowo przeszło do wielu języków Europy. Prasłowiańska forma miała samogłoskę nosową (*sǫbota), co językoznawcy wiążą z ludowym greckim wariantem z dodanym m (sambaton); ten sam wariant tłumaczy niemieckie Samstag i francuskie samedi. Dokładną drogę słowa do Słowian słowniki opisują różnie.
Wynik jest uderzający. Siódmy dzień nazywa się od szabatu:
- po polsku sobota, po rosyjsku subbota,
- po węgiersku szombat, po rumuńsku sâmbătă,
- po włosku sabato, po hiszpańsku i portugalsku sábado,
- po francusku samedi, po niemiecku Samstag,
- po grecku Sabbato.
Pół Europy nazywa więc siódmy dzień szabatem, choć kościoły od wieków nie święcą go jako dnia odpoczynku. Język przechował to, co praktyka odrzuciła. Najbardziej wymowny wyjątek to angielskie Saturday — dzień Saturna, wprost z astrologicznego tygodnia.
W samym Nowym Testamencie greckie sabbaton ma zresztą dwa znaczenia: szabat i tydzień. Faryzeusz z przypowieści mówi: „Poszczę dwa razy w tygodniu” (Łk 18,12) — a w greckim tekście ten tydzień nazywa się szabatem. Dlatego zwrot oddawany jako pierwszy dzień tygodnia bywa tłumaczony także jako pierwszy dzień po szabacie, co omawiamy w tekście o biblijnym zwrocie pierwszego dnia tygodnia.
Dlaczego niedziela się tak nazywa: dzień niedziałania
Polska niedziela pochodzi od prasłowiańskiego *neděľa, utworzonego od zaprzeczenia i czasownika działać, robić. To dzień niedziałania, dzień wolny od pracy. Po rosyjsku to samo słowo, nedelja, pierwotnie też oznaczało dzień wolny, a później przesunęło się na znaczenie tydzień; sam dzień nazywa się po rosyjsku woskriesienje, czyli zmartwychwstanie. Etymologie te podają standardowe słowniki polszczyzny (Aleksander Brückner, Wiesław Boryś).
Nazwa niedzieli przenosi więc na pierwszy dzień tygodnia tę treść, którą Pismo wiąże z szabatem: ustanie pracy. Słowianie nie nazwali tego dnia od Słońca ani od zmartwychwstania (późniejsza nazwa rosyjska jest wyjątkiem), tylko od tego, co się w nim robi, a raczej czego się nie robi. Biblijna kategoria — dzień, w którym się nie pracuje — przylgnęła tu do innego dnia niż ten, który nosi ją w Piśmie.
Trzeba tu jednak zachować ostrożność. Słowianie przyjmowali chrześcijaństwo w IX i X wieku, kiedy niedzielny odpoczynek był od stuleci prawem kościelnym i państwowym. Nazwa notuje więc praktykę kościoła z tamtej epoki — jest świadectwem tego, co robiono, a nie tego, co nakazuje Pismo. Dla historii to cenne. Dla doktryny rozstrzyga Pismo, nie słownik.
Poniedziałek, wtorek, środa: tydzień policzony od niedzieli
Pozostałe polskie nazwy dni są jeszcze bardziej przejrzyste. Poniedziałek to dzień po niedzieli. Wtorek to dzień drugi, środa — środek tygodnia, czwartek i piątek — dzień czwarty i piąty. Liczebniki liczą tu dni po niedzieli: wtorek jest drugim dniem po niedzieli, czwartek czwartym, piątek piątym.
Punktem odniesienia całej rachuby jest więc niedziela: od niej liczy się kolejne dni, a sobota, nazwana od szabatu, zamyka szereg jako szósty dzień po niedzieli. Jeśli liczyć tak jak Ewangelie, z dniem zmartwychwstania jako pierwszym dniem tygodnia, sobota wypada siódma. Język tego nie dowodzi, ale z tą rachubą się zgadza. Nie zmienia tego fakt, że współczesne kalendarze zaczynają tydzień od poniedziałku — ta konwencja jest dużo młodsza od nazw dni.
Dla porównania greka liczy podobnie, ale włącza do rachuby samą niedzielę: poniedziałek to Deutera (drugi), wtorek Trite (trzeci) i tak dalej. Piątek nazywa się Paraskeuē — przygotowanie, tak jak w Ewangelii Łukasza, gdzie przed szabatem był „dzień przygotowania” (Łk 23,54). Potem przychodzi Sabbato, a niedziela to Kyriakē, Pańska. Obie rachuby, grecka i słowiańska, liczą dni od niedzieli; różnią się tym, czy samą niedzielę liczy się jako pierwszą.
Jest jeszcze jedna rzecz, którą polszczyzna ma wspólną z greką: w polskich nazwach dni nie ma żadnego pogańskiego boga. Pod tym względem polszczyzna różni się od francuskiego czy angielskiego, które zachowały imiona Marsa, Merkurego albo Thora.
Sunday, Sonntag, dimanche: gdzie przetrwał dzień Słońca
Języki germańskie przejęły rzymski tydzień planet, ale podstawiły w nim własnych bogów: od Tiwa pochodzi angielskie Tuesday, od Wodana Wednesday, od Thora Thursday, od Frigg Friday. Pierwszy dzień tygodnia zachował nazwę astrologiczną: Sunday, Sonntag — dzień Słońca.
Tak samo nazywały go urzędowe dokumenty Rzymu. Ustawa Konstantyna z 3 marca 321 roku (Codex Iustinianus 3,12,2) każe sędziom, ludności miast i rzemiosłom odpoczywać „w czcigodny dzień Słońca” (venerabili die solis) — bez słowa o zmartwychwstaniu czy szabacie. Analizę tekstu podajemy w artykule o ustawie niedzielnej Konstantyna. Już około 155 roku Justyn Męczennik, tłumacząc cesarzowi zwyczaje chrześcijan, pisał o zgromadzeniu „w dniu zwanym dniem Słońca” (tē tou Hēliou legomenē hēmera; 1 Apologia 67) — więcej w tekście o Justynie i pierwszej niedzieli.
Języki romańskie poszły inną drogą. Zachowały rzymskich bogów w dniach powszednich (francuskie mardi od Marsa, mercredi od Merkurego, jeudi od Jowisza, vendredi od Wenus), ale niedzielę przemianowały na dies dominica, dzień Pański: stąd dimanche, domenica, domingo, rumuńskie duminică. Sobota pozostała w nich szabatem. Greckie określenie kyriakē hēmera, w przekładzie „w dniu Pańskim”, występuje w Piśmie raz (Ap 1,10), a to, że oznacza niedzielę, jest późniejszym utożsamieniem — o tym, jak wcześnie i na jakiej podstawie, piszemy w tekście o Ignacym Antiocheńskim i dniu Pańskim.
Marcin z Bragi i Islandia: ci, którzy nie chcieli bogów w kalendarzu
Nazwy dni nie zawsze zostawiano w spokoju. Około 572 roku biskup Marcin z Bragi w pouczeniu De correctione rusticorum (O poprawie wieśniaków) potępiał nazywanie dni imionami bogów. Z tym wiąże się dzisiejsze portugalskie nazewnictwo: segunda-feira, terça-feira i dalej aż do sexta-feira — dni liczone, a obok nich sábado i domingo. W Islandii na początku XII wieku biskup Jón Ögmundsson usunął z nazw dni imiona pogańskich bogów, m.in. Odyna i Thora; wtorek nazywa się tam odtąd þriðjudagur, trzeci dzień, a czwartek fimmtudagur, piąty dzień — liczone, jak w grece, z niedzielą jako pierwszym.
Ci reformatorzy walczyli z pogańskimi bogami w nazwach, a nie z porządkiem tygodnia: w Portugalii siódmy dzień został sábado, a pierwszy — domingo, dniem Pańskim. Poprawiano nazwy, szabatu nikt nie przywracał.
| Język | Sobota | Skąd nazwa | Niedziela | Skąd nazwa |
|---|---|---|---|---|
| polski | sobota | szabat | niedziela | dzień niedziałania |
| rosyjski | subbota | szabat | woskriesienje | zmartwychwstanie |
| grecki | Sabbato | szabat | Kyriakē | dzień Pański |
| włoski / hiszpański | sabato / sábado | szabat | domenica / domingo | dzień Pański |
| francuski | samedi | szabat | dimanche | dzień Pański |
| niemiecki | Samstag | szabat | Sonntag | dzień Słońca |
| angielski | Saturday | dzień Saturna | Sunday | dzień Słońca |
Czego nie powtarzamy
„Nazwa niedzieli dowodzi, że to niedziela jest dniem odpoczynku z woli Boga.” Nazwa dowodzi tylko tego, jak dzień traktowano, gdy nazwy się kształtowały. Rzetelnie: niedziela świadczy o kościelnej praktyce odpoczynku w pierwszym dniu tygodnia; Pismo wiąże odpoczynek z dniem siódmym (Wj 20,10).
„Skoro sobota nazywa się od szabatu, Słowianie święcili szabat.” Nazwa przyszła razem z chrześcijańską rachubą tygodnia, w której szabat nie był już dniem odpoczynku. Rzetelnie: słowo przechowuje pochodzenie dnia, a nie praktykę dawnych Słowian.
„Tydzień zaczyna się w poniedziałek, więc niedziela to siódmy dzień i to ona jest szabatem.” Kalendarze od poniedziałku to konwencja nowożytna. Rzetelnie: polskie nazwy liczą dni od niedzieli, a Ewangelie nazywają dzień zmartwychwstania pierwszym dniem tygodnia, po szabacie (Mt 28,1).
„Nazwa Sunday dowodzi, że chrześcijanie czcili Słońce.” Chrześcijanie II-IV wieku nie czcili boga Słońca. Przejęli jednak dzień i chętnie korzystali z symboliki słońca, sięgając po słowa Malachiasza: „wzejdzie Słońce sprawiedliwości” (Ml 4,2) — a w połowie V wieku Leon Wielki musiał upominać wiernych, którzy kłaniali się słońcu (Sermo 27). Rzetelnie: to nie kult Słońca, lecz dopasowanie się do rytmu i estetyki pogańskiego otoczenia kosztem przykazania.
„Konstantyn przeniósł szabat na niedzielę na soborze w Nicei.” Sobór w Nicei (325) zajmował się datą Paschy, nie dniem tygodnia. Rzetelnie: ustawa z 321 roku była cywilna i mówiła o dniu Słońca, a odejście od szabatu było procesem II-IV wieku, przypieczętowanym m.in. przez synod w Laodycei; kościelne źródła same zresztą mówią o tej zmianie otwarcie, co zbiera tekst Pięć kościelnych przyznań o niedzieli.
Co na to Pismo
Siódmy dzień ma w Piśmie nazwę i powód od pierwszego rozdziału:
W siódmym dniu Bóg ukończył swe dzieło, które uczynił; i odpoczął siódmego dnia od wszelkiego swego dzieła, które stworzył. I Bóg błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go, bo w nim odpoczął od wszelkiego swego dzieła, które Bóg stworzył i uczynił.
Rdz 2,2-3 (UBG)
Ewangelie stosują dokładnie tę rachubę, którą zachowała polszczyzna — szabat, a po nim pierwszy dzień tygodnia:
A gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia, Maria Magdalena i druga Maria przyszły obejrzeć grób.
Mt 28,1 (UBG)
Kobiety, które szły do grobu, nie wybierały dnia odpoczynku według zwyczaju, lecz według przykazania:
A gdy wróciły, przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem.
Łk 23,56 (UBG)
Polskie nazwy dni nie rozstrzygają sporu o szabat i nie muszą. Pokazują coś skromniejszego: że język, którym mówimy na co dzień, wciąż pamięta, który dzień był siódmy, i że to on nosi imię odpoczynku. Szerzej o samym dniu odpoczynku piszemy na stronie o sabacie, a o tym, jak długo po zwycięstwie niedzieli sobota trwała w kościele — w tekście Sobota, która nie chciała umrzeć.
