Justyn Męczennik — chrześcijański filozof z Samarii, który nauczał w Rzymie i zginął tam około 165 roku — zostawił w 1 Apologii 67 (ok. 155) pierwszy zachowany opis cotygodniowego zgromadzenia chrześcijan w niedzielę. Podaje dwa uzasadnienia: tego dnia Bóg zaczął stwarzać świat i tego dnia Jeszua (Jezus) powstał z martwych. Nie przytacza natomiast ani jednego nakazu z Pisma — i ten brak jest najważniejszą informacją, jaką ten tekst przekazuje.
Kim był Justyn Męczennik
Justyn urodził się około roku 100 we Flawii Neapolis, rzymskim mieście zbudowanym obok dawnego Sychem. Zanim został chrześcijaninem, szukał prawdy u filozofów i był platonikiem. W Rzymie prowadził szkołę i nosił płaszcz filozofa, a o chrześcijaństwie mówił, że jest to „jedyna pewna i pożyteczna filozofia” (Dialog z Tryfonem 8). Został ścięty w Rzymie około 165 roku — stąd przydomek Męczennik, pod którym znają go dzisiejsze kalendarze (także w formie św. Justyn Męczennik).
Zachowały się trzy jego dzieła: 1 Apologia (ok. 153-157), skierowana do pogańskiego cesarza w obronie chrześcijan, krótsza 2 Apologia i Dialog z Tryfonem (ok. 160), zapis sporu z żydowskim rozmówcą. Justyn był człowiekiem odważnym i szczerym; był też jednym z pierwszych chrześcijańskich autorów, którzy świadomie ubrali ewangelię w język greckiej filozofii. Głosił, że każdy człowiek nosi w sobie zarodek Logosu (gr. logos spermatikos, 2 Apol 8; 13), a ci, którzy żyli zgodnie z rozumem — jak Sokrates i Heraklit — „są chrześcijanami, choćby uchodzili za ateistów” (1 Apol 46). Ta sama postawa tłumaczy wiele w jego opisie niedzieli. Jego poglądy na duszę, wciąż bliskie Pismu, omawia tekst dziewięćdziesiąt lat, które zmieniły naukę o duszy.
1 Apologia 67: tekst
Rozdziały 65-67 1 Apologii opisują, co chrześcijanie robią na swoich zgromadzeniach — Justyn chce pokazać cesarzowi, że nie ma w tym nic zbrodniczego. W rozdziale 67 czytamy: „W dniu zwanym dniem Słońca odbywa się zgromadzenie wszystkich mieszkających w miastach i po wsiach” (gr. tē tou Hēliou legomenē hēmera). Czyta się „pamiętniki apostolskie lub pisma proroków”, przewodniczący wygłasza pouczenie, wszyscy się modlą, przynosi się chleb, wino i wodę, a na koniec zbiera się dary dla potrzebujących.
Dalej pada uzasadnienie:
„Zgromadzamy się zaś wszyscy w dniu Słońca, ponieważ jest to dzień pierwszy, w którym Bóg, przemieniwszy ciemność i materię, uczynił świat, a Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel, tego samego dnia powstał z martwych. W przeddzień dnia Saturna bowiem Go ukrzyżowano, a nazajutrz po dniu Saturna, to jest w dniu Słońca, objawił się apostołom i uczniom.”
Pewne jest, że to pierwszy w historii opis cotygodniowego niedzielnego nabożeństwa — z czytaniami, pouczeniem, modlitwą, wieczerzą i kolektą. Wcześniejszy List Barnaby (ok. 130) mówi o świętowaniu „dnia ósmego”, ale nie opisuje przebiegu zgromadzenia (o tym liście więcej w tekście o Pasterzu Hermasa i Liście Barnaby).
Dzień Słońca w liście do cesarza
Uderza nazwa. Justyn pisze do pogańskiego władcy i używa pogańskich nazw dni tygodnia — „dzień Słońca”, „dzień Saturna” — bez śladu skrępowania. Nie mówi szabat, nie mówi też dzień Pański; tłumaczy chrześcijańską praktykę w kategoriach zrozumiałych dla Rzymianina. Skąd się wzięły te nazwy i jak przeszły do języków europejskich, opisuje tekst o tym, skąd nazwy soboty i niedzieli.
Apologeci świadomie grali na tym skojarzeniu. Około roku 200 Tertulian musiał już odpowiadać poganom, którzy uważali chrześcijan za czcicieli słońca, bo modlili się zwróceni ku wschodowi i świętowali dzień Słońca (Apologeticum 16,11; Ad nationes 1,13). Nie znaczy to jednak, że niedziela wyrosła z kultu słońca. Państwowy kult Sol Invictus ustanowił cesarz Aurelian dopiero w 274 roku, ponad sto lat po Justynie, a Justyn uzasadnia swój dzień stworzeniem i zmartwychwstaniem, nie Słońcem. Rzetelnie można mówić o rezonansie solarnym — symbolika słońca ułatwiała przyjęcie niedzieli w świecie pogańskim — nie o przejęciu kultu. Dalszy ciąg tej historii to ustawa Konstantyna z 3 marca 321 roku o „czcigodnym dniu Słońca”.
Dwa uzasadnienia: światło pierwszego dnia i zmartwychwstanie
Argumenty Justyna są dwa i warto je rozważyć osobno, bo każdy z nich ma inną wagę.
Pierwszy: dzień stworzenia. Pierwszego dnia Bóg powiedział: „Niech stanie się światłość” (Rdz 1,3). To prawda. Ale opis stworzenia nie kończy się na dniu pierwszym i nie ten dzień wyróżnia. Pismo mówi, że Bóg „błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go” (Rdz 2,3). Jeżeli argumentować z porządku stworzenia, prowadzi on do siódmego dnia, nie do pierwszego — i właśnie do tego wraca czwarte przykazanie (Wj 20,11). Argument Justyna przemilcza połowę tekstu, na który się powołuje.
Drugi: zmartwychwstanie. Ewangelie zgodnie podają, że grób znaleziono pusty „pierwszego dnia tygodnia” (Mt 28,1), a Marek pisze, że Jeszua zmartwychwstał „wczesnym rankiem pierwszego dnia po szabacie” (Mk 16,9). Ten fakt nie budzi sporu. Spór dotyczy wniosku: Nowe Przymierze nigdzie nie wiąże ze zmartwychwstaniem nakazu cotygodniowego świętowania. Jako pamiątkę śmierci i zmartwychwstania Pismo wskazuje co innego — wieczerzę, przy której głosi się śmierć Pana (1 Kor 11,26), i chrzest, w którym wierzący zostaje pogrzebany i powstaje do „nowości życia” (Rz 6,4). O tym, czym jest chrzest i dlaczego przez zanurzenie, pisze hub chrzest.
Oba argumenty są teologiczne i szczere. Żaden nie jest cytatem przykazania.
Czego w 1 Apologii 67 nie ma
Justyn pisze obronę chrześcijaństwa i ma wszelkie powody, by sięgnąć po najmocniejszy argument. Gdyby Jeszua albo apostołowie polecili zbierać się w pierwszy dzień tygodnia zamiast w szabat, takie zdanie byłoby argumentem pierwszego wyboru. Justyn go nie przytacza. Nie powołuje się na żaden nakaz Jezusa ani apostołów — bo takiego nakazu w Piśmie nie ma.
Nie przytacza też miejsc, które dzisiejsza apologetyka niedzieli podaje najczęściej. Dz 20,7 opisuje jedno zgromadzenie „pierwszego dnia po szabacie” przed odjazdem Pawła, a 1 Kor 16,2 poleca odkładać pieniądze „u siebie” na zbiórkę dla Jerozolimy — żaden z tych tekstów nie ustanawia dnia odpoczynku ani nie znosi szabatu. Justyn nie cytuje również Kol 2,16 ani Ga 4,9-10. Pewne jest, że najwcześniejsze polemiki ze świętowaniem szabatu — Barnaba (ok. 130), Justyn (ok. 155-160), List do Diogneta — w ogóle nie sięgają po te wersety. Argumentują alegorią, wybranymi zdaniami proroków (np. Iz 1,13 wyrwanym z kontekstu) i tezą o „twardości serc”. Gdyby Kol 2,16 od początku czytano jako zniesienie szabatu, byłby to argument oczywisty; nie był.
Jest jeszcze jeden brak: w tym tekście nie pada określenie dzień Pański. Jak i kiedy ta nazwa przylgnęła do niedzieli — i dlaczego słynne zdanie Ignacego z Antiochii nie zawiera słowa dzień — omawia tekst o Ignacym Antiocheńskim i dniu Pańskim.
Dialog z Tryfonem: szabat jako kara — i uczciwy wyjątek
Jeśli 1 Apologia mówi, dlaczego chrześcijanie zbierają się w niedzielę, to Dialog z Tryfonem (ok. 160) mówi, dlaczego Justyn uważa szabat za nieobowiązujący. Jego teza jest ostra. Prawo z Horebu „jest już stare i należy do was samych” (Dial 11,2); szabat i obrzezanie dano Żydom „z powodu waszych nieprawości i nieprawości waszych ojców” (Dial 18,2; 19,6), „z powodu twardości serc” (Dial 21,1) — Justyn przenosi tu na całe prawo obrzędowe argument, którego Jeszua użył wyłącznie o liście rozwodowym (Mt 19,8). Patriarchowie przed Mojżeszem nie zachowywali szabatu, a podobali się Bogu, więc szabat nie jest wieczny (Dial 23,3). Obrzezanie miało służyć temu, by Rzymianie mogli rozpoznać Żydów i nie wpuszczać ich do Jerozolimy (Dial 16,2) — to zdanie napisane już po powstaniu Bar Kochby i edykcie Hadriana, w atmosferze, która karmiła niechęć do Żydów.
A jednak ten sam Justyn zostawia świadectwo, które uczciwość każe przytoczyć. W Dial 47 przyznaje, że są chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, którzy zachowują szabat i prawo. Sam ich toleruje, „jeśli nie nakłaniają innych”, ale odnotowuje, że „są tacy, którzy nie odważą się z takimi ani rozmawiać, ani dzielić posiłku”. Około 160 roku obie praktyki istniały więc obok siebie, a część chrześcijan zaczynała już zrywać wspólnotę z braćmi zachowującymi szabat. Dłuższy łańcuch takich świadectw zebrał tekst o sobocie, która nie chciała umrzeć.
Rzym, nie cały świat
Opis z 1 Apologii 67 dotyczy Rzymu i wspólnot, które Justyn znał. Nie jest dowodem praktyki powszechnej. Jeszcze w V wieku historycy kościelni odnotowywali, że prawie wszędzie zgromadzenia odbywają się zarówno w szabat, jak i w pierwszy dzień tygodnia, a wyjątkiem są właśnie Rzym i Aleksandria (Sokrates Scholastyk, Historia kościelna V,22; Sozomen VII,19). Obraz II i III wieku to dwutorowość: sobota i niedziela na Wschodzie, coraz częściej sama niedziela na Zachodzie. Rzym w tym procesie szedł przodem; tam też pojawił się post w sobotę, sprzeczny z dawnym traktowaniem szabatu jako dnia radości (zob. historia postu w sobotę).
| Data | Wydarzenie | Źródło |
|---|---|---|
| ok. 130 | Świętowanie „dnia ósmego”, alegoryczne odrzucenie szabatu | List Barnaby 15,8-9 |
| ok. 155 | Pierwszy opis niedzielnego zgromadzenia; uzasadnienie bez nakazu z Pisma | Justyn, 1 Apologia 67 |
| ok. 160 | Szabat „z powodu twardości serc” — i tolerancja dla zachowujących prawo | Justyn, Dialog 18-23; 47 |
| ok. 165 | Męczeństwo Justyna w Rzymie | tradycja i akta męczeństwa |
| ok. 200 | Poganie biorą chrześcijan za czcicieli słońca | Tertulian, Apologeticum 16,11 |
| 274 | Państwowy kult Sol Invictus | Aurelian |
| 3 marca 321 | Państwowy odpoczynek w „czcigodny dzień Słońca” | Kodeks Justyniana III,12,2 |
| ok. 363/364 | Zakaz „judaizowania” i odpoczynku w sobotę | Laodycea, kanon 29 |
Ostatni punkt tej linii — synod, który kazał chrześcijanom pracować w szabat — opisuje tekst anatema za sobotę.
Czego nie powtarzamy
„Justyn dowodzi, że apostołowie przenieśli szabat na niedzielę.” Nie dowodzi, bo nigdzie tego nie twierdzi. Rzetelnie: Justyn podaje dwa uzasadnienia teologiczne — dzień stworzenia światła i zmartwychwstanie — i nie powołuje się na żaden nakaz Jezusa ani apostołów.
„Niedziela wzięła się wprost z kultu Mitry albo Sol Invictus.” Kult Sol Invictus jako kult państwowy pojawia się w 274 roku, a Justyn opisuje niedzielę ponad sto lat wcześniej. Rzetelnie: pogańska nazwa i symbolika słońca ułatwiały przyjęcie tego dnia, ale nie są jego źródłem.
„Konstantyn zmienił szabat na niedzielę w 321 roku.” Proces zaczął się mniej więcej sto osiemdziesiąt lat wcześniej, w tekstach Barnaby i Justyna. Rzetelnie: Konstantyn dał niedzieli sankcję państwową — ukoronował proces, nie rozpoczął go.
„Justyn opisuje praktykę wszystkich chrześcijan.” Opisuje Rzym i wspólnoty, które znał. Rzetelnie: jeszcze w V wieku źródła wskazują, że Rzym i Aleksandria różniły się w tej sprawie od większości kościołów.
„Justyn był wrogiem chrześcijan zachowujących szabat.” Był przeciwnikiem szabatu, ale nie wykluczał tych, którzy go zachowywali. Rzetelnie: w Dial 47 toleruje ich, choć odnotowuje, że inni chrześcijanie zrywali już z nimi wspólnotę.
Co na to Pismo
Justyn sięgnął po opis stworzenia, ale zatrzymał się w połowie. Dalszy ciąg tego samego opisu brzmi:
W siódmym dniu Bóg ukończył swe dzieło, które uczynił; i odpoczął siódmego dnia od wszelkiego swego dzieła, które stworzył. I Bóg błogosławił siódmy dzień, i poświęcił go, bo w nim odpoczął od wszelkiego swego dzieła, które Bóg stworzył i uczynił.
Rdz 2,2-3 (UBG)
Między ukrzyżowaniem a zmartwychwstaniem — w tym samym tygodniu, o którym pisze Justyn — kobiety, które przyszły namaścić ciało Jeszui, zachowały szabat, choć miały pilną pracę do wykonania:
A gdy wróciły, przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem.
Łk 23,56 (UBG)
A sam Jeszua nie nazwał siebie Panem pierwszego dnia, lecz Panem szabatu:
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28 (UBG)
Nie oceniamy szczerości Justyna. Był człowiekiem, który oddał życie za Jeszuę, i jego wiara w zmartwychwstanie była prawdziwa. Jego tekst ma jednak wartość świadectwa właśnie dlatego, że jest szczery: najstarszy opis niedzielnego zgromadzenia, napisany przez obrońcę tej praktyki, zawiera powody, ale nie zawiera przykazania. To samo przyznają, wieki później, katechizmy i apologeci, których słowa zebrał tekst o pięciu przyznaniach o niedzieli. Biblijny szabat — sobotę od rana do zachodu słońca — opisuje strona szabat.
