Post w sobotę to zwyczaj Rzymu i części Zachodu, który około 210 roku Tertulian opisywał jeszcze jako sporną nowinkę, a pod koniec III wieku Wiktoryn z Petawium uzasadnił wprost: pościć trzeba, „abyśmy nie wydawali się zachowywać szabatu z Żydami”. Synod w Elwirze (ok. 305) uczynił z niego przepis, Augustyn opisał go jako osobliwość kilku kościołów, a Wschód nigdy go nie przyjął. Dzień, który Pismo każe nazwać rozkoszą (Iz 58,13), stał się w Rzymie i części Zachodu dniem umartwienia.
Słownik postu: stacja i superpozycja
Żeby zrozumieć, skąd wziął się post sobotni, trzeba znać dwa łacińskie słowa. Statio, stacja albo warta, to post w środę i piątek trwający do dziewiątej godziny dnia, czyli do popołudnia — jego dzieje opisuje tekst o poście w piątek. Superpositio, od superponere, nałożyć ponad, to post przedłużony: nieprzerwany po dziewiątej godzinie, ciągnięty dalej, nieraz do następnego dnia.
Z tego słownika wynika mechanizm. Post sobotni nie spadł z nieba jako osobny nakaz. Narodził się jako przedłużenie piątkowego postu — najpierw od czasu do czasu, potem regularnie, aż piątek i sobota zlały się w jeden ciąg umartwienia przed niedzielą. Tertulian mówi o tym czasownikiem continuare: przeciągać, ciągnąć bez przerwy.
Był też wyjątek przyjmowany niemal powszechnie: jedna sobota w roku, ta przed Paschą. Uzasadnienie brano ze słów Jeszui (Jezusa) o dniach, gdy oblubieniec zostanie zabrany, „a wtedy, w tych dniach, będą pościć” (Mk 2,20). Tertulian relacjonuje, że jego przeciwnicy uważali właśnie takie dni za jedyne prawomocne posty chrześcijan (De ieiunio 2). Jedna doroczna sobota żałoby to jednak coś zupełnie innego niż post w każdą sobotę.
Kartagina, ok. 200–210: Tertulian i szabat bez postu
Tertulian jest świadkiem tym cenniejszym, że szabatowi nie sprzyjał. W De idololatria 14 pisze z dumą, że chrześcijanom szabaty są obce (nobis… sabbata extranea sunt). A jednak to właśnie on przekazuje dwie informacje o sobocie, których nie miał powodu zmyślać.
Pierwsza pochodzi z traktatu O modlitwie (De oratione 23, ok. 198–204): w dzień Pański nie klęka się ani nie pości, a niektórzy powstrzymują się od klękania także w szabat. W Kartaginie żyła więc grupa chrześcijan, dla których sobota była dniem radości na równi z niedzielą. Druga pochodzi z traktatu O poście (De ieiunio 14, ok. 210). Tertulian, już jako montanista, zarzuca swoim przeciwnikom — nazywa ich psychici, ludźmi cielesnymi — niekonsekwencję: potępiają surowe posty jego ruchu, a sami czasem przeciągają stację nawet na szabat, choć szabat jest dniem, „w którym nigdy nie wolno pościć, z wyjątkiem Paschy”.
Polemika jest jednostronna i trzeba ją tak czytać. Ale argument Tertuliana działa tylko wtedy, gdy czytelnik zgadza się z przesłanką: około 210 roku zasada, że w szabat się nie pości, była normą, na którą mógł się powołać. Post w sobotę był odstępstwem, które trzeba było tłumaczyć.
Mniej więcej z tego samego czasu pochodzi świadectwo z samego Rzymu: Hipolitowi Rzymskiemu (ok. 220) przypisuje się w komentarzu do Księgi Daniela naganę dla tych, którzy nakażą post w sobotę i w niedzielę. Dokładne brzmienie tego fragmentu jest niepewne, więc nie budujemy na nim więcej niż na wzmiance.
Ptuj, ok. 280–300: Wiktoryn z Petawium i motyw wypowiedziany wprost
Wiktoryn był biskupem Petawium, dzisiejszego Ptuja w Słowenii, i zmarł około 304 roku, w czasie wielkiego prześladowania. Jego krótki traktat O stworzeniu świata (De fabrica mundi) przechodzi kolejno przez dni tygodnia stworzenia i do każdego dopisuje znaczenie dla chrześcijan. Fragment o szóstym i siódmym dniu (rozdz. 5) jest kluczowym tekstem w historii postu sobotniego.
O szóstym dniu Wiktoryn pisze, że z powodu męki Pana chrześcijanie zachowują wtedy stację albo post. O siódmym — że Bóg odpoczął i pobłogosławił go, a chrześcijanie mają zwyczaj tego dnia pościć dłużej (superponere), aby w dzień Pański wyjść do chleba z dziękczynieniem. I zaraz podaje drugi powód: niech dzień przygotowania będzie postem przedłużonym, „abyśmy nie wydawali się zachowywać szabatu z Żydami” (ne quid cum Iudaeis sabbatum observare videamur).
Uczciwość wymaga odnotowania obu motywów. Pierwszy jest pozytywny: przygotowanie do niedzielnej wieczerzy. Drugi jest negatywny i — to już nasza interpretacja — właśnie on nadaje praktyce kierunek: sobota ma wyglądać inaczej niż szabat żydowski, więc dzień radości staje się dniem postu. Wiktoryn podpiera to Izajaszem — szabat, o którym Chrystus, Pan szabatu, mówi przez proroków, że nienawidzi go Jego dusza — i dodaje, że ten szabat Chrystus „w swoim ciele zniósł”.
Sprawdźmy tekst, do którego się odwołuje. W Iz 1,13-14 Bóg mówi, że nie może znieść nowiów, szabatów i zgromadzeń, i dodaje: „Waszych nowiów i świąt nienawidzi moja dusza”. Powód podaje zaraz potem: obchodzą je ludzie, których „ręce są pełne krwi” (Iz 1,15). Prorok nie odwołuje szabatu, tylko obłudę tych, którzy go świętują. Ten sam Izajasz kończy księgę obietnicą, że w nowym stworzeniu „od szabatu do szabatu przychodzić będzie wszelkie ciało, aby oddać pokłon” (Iz 66,23). Sam Wiktoryn czekał przy tym na „prawdziwy szabat” w siódmym tysiącleciu, gdy Chrystus będzie królował ze swoimi wybranymi — o tej nadziei pisze tekst o tysiącletnim królestwie. Z jego tekstu wynika więc, że szabat jako obraz przyszłego odpoczynku mu nie przeszkadzał; nie chciał natomiast, by chrześcijanie zachowywali go co tydzień.
Elwira, ok. 305, kanon 26: „błąd” do poprawienia
Kilka lat po śmierci Wiktoryna zebrał się w Elwirze, w pobliżu dzisiejszej Granady, synod biskupów hiszpańskich. Jego kanon 26 nosi nagłówek Ut omni sabbato ieiunetur (aby w każdą sobotę pościć) i brzmi: „Postanowiono poprawić błąd, abyśmy w każdy dzień szabatu obchodzili post przedłużony” (Errorem placuit corrigi, ut omni sabbati die superpositiones celebremus).
Najciekawsze jest pierwsze słowo. Kanon nie mówi, na czym polegał „błąd”. Najprostsza lektura jest taka, że błędem było traktowanie soboty jako dnia, w którym się nie pości — czyli dokładnie to, co Tertulian sto lat wcześniej uważał za normę. To interpretacja, ale trudno o inną: przepis nakazujący post w każdą sobotę poprawia praktykę, w której soboty nie poszczono.
Elwira była synodem surowym. Ten sam zbiór nakazuje posty przedłużone raz w miesiącu, z wyjątkiem lipca i sierpnia (kanon 23), żąda od żonatych duchownych wstrzemięźliwości (kanon 33 — o jego dalszych dziejach piszemy w tekście o kościele jako karierze) i zakazuje malowideł w kościołach (kanon 36, omawiany w tekście o drodze od zakazu do dogmatu obrazów). Dwa zastrzeżenia: data synodu jest przybliżona (ok. 300–306), a część badaczy uważa, że zbiór 81 kanonów narastał stopniowo i nie wszystkie pochodzą z jednego zgromadzenia. Pewne jest, że kanon o sobotnim poście krążył pod imieniem Elwiry jako jeden z najstarszych przepisów zachodniego prawa kościelnego.
Post sobotni w Liście 36 Augustyna: Rzym pości, Mediolan nie
Pod koniec IV wieku prezbiter Kasulan zapytał Augustyna, czy wolno jeść w sobotę. Powodem był traktat pewnego anonimowego Rzymianina, który bronił postu sobotniego i atakował tych, którzy tego dnia jedzą. Odpowiedź Augustyna (List 36, ok. 396) jest najpełniejszym opisem sporu, jaki mamy.
Najpierw rzecz zasadnicza. Augustyn przyznaje, że nie znajduje żadnej reguły ustanowionej przez Pana lub apostołów co do dni, w które należy albo nie należy pościć (List 36,25). Potem opis praktyki: w sobotę poszczą Rzym i niektóre kościoły Zachodu, a wspólnoty Wschodu tego dnia jedzą (36,31); kościoły poszczące nazywa nielicznymi (36,27). W Afryce zdarza się, że w jednym kościele jedni poszczą, a drudzy nie (36,32).
Ciekawe są nowe uzasadnienia. Rzym pości — tłumaczy Augustyn — z powodu uniżenia Pana w śmierci, bo w szabat Jego ciało spoczywało w grobie; Wschód je, by wyrazić odpoczynek. Sobota przed Paschą jest dniem postu dla wszystkich na pamiątkę żałoby uczniów (36,31). Motyw Wiktoryna — odróżnić się od Żydów — ustępuje tu motywowi żałoby. Ewangelia mówi jednak, co zrobiły kobiety w tę jedyną sobotę, gdy ciało Jeszui leżało w grobie: „w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem” (Łk 23,56). Nie pościły na znak żałoby. Zachowały przykazanie.
Wreszcie najsłynniejszy fragment. Augustyn przytacza radę, jaką Ambroży dał w Mediolanie jego matce, Monice, zakłopotanej różnicą zwyczajów: „Kiedy jestem tutaj, nie poszczę w sobotę; kiedy jestem w Rzymie, poszczę” (36,32). Z tej rady wyrosło przysłowie o tym, by w Rzymie postępować jak Rzymianie. Augustyn dodaje regułę ogólną: w każdym kościele trzymać się zwyczaju tego, komu powierzono w nim władzę, aby nikogo nie gorszyć. Reguła jest pokojowa i rozsądna. Ale zwróćmy uwagę, co zakłada: skoro Pismo nie rozstrzyga, rozstrzyga zwyczaj — także wtedy, gdy zwyczaj zamienia dzień, który Pismo nazywa rozkoszą, w dzień postu.
Wschód: szabat bez postu, aż do sporu z 1054 roku
Wschód poszedł inną drogą. Konstytucje apostolskie (Syria, IV wiek) każą świętować i szabat, i dzień Pański — pierwszy jako pamiątkę stworzenia, drugi jako pamiątkę zmartwychwstania — i dopuszczają post tylko w jedną sobotę w roku, w sobotę złożenia Pana do grobu (VII,23). W V wieku historycy Sokrates i Sozomen piszą, że prawie wszystkie kościoły zgromadzają się w szabat, a wyjątkiem są właśnie Rzym i Aleksandria — te świadectwa omawia tekst o sobocie, która nie chciała umrzeć.
Obraz nie jest jednak prosty. Ten sam Wschód, który nie pościł w szabat, na synodzie w Laodycei (ok. 363/364) zakazał chrześcijanom odpoczywać w sobotę — o tym w tekście o anatemie za szabat. Dwie połowy kościoła oddalały się od przykazania różnymi drogami: jedna zachowała sobotę jako dzień nabożeństwa bez odpoczynku, druga zrobiła z niej dzień postu. Spór o post sobotni nie wygasł i wrócił jako jeden z zarzutów w konflikcie, który w 1054 roku zakończył się rozłamem Wschodu i Zachodu.
| Data | Świadectwo | Źródło |
|---|---|---|
| ok. 198–204 | Niektórzy nie klękają w szabat | Tertulian, De oratione 23 |
| ok. 210 | Szabat dniem bez postu, z wyjątkiem Paschy; zarzut „przeciągania” postu na sobotę | Tertulian, De ieiunio 14 |
| ok. 220 | Nagana dla nakazujących post w sobotę i niedzielę (przekaz niepewny) | Hipolit, komentarz do Daniela |
| ok. 280–300 | Post sobotni, „abyśmy nie wydawali się zachowywać szabatu z Żydami” | Wiktoryn, De fabrica mundi 5 |
| ok. 305 | Nakaz postu przedłużonego w każdą sobotę | Elwira, kanon 26 |
| IV w. | Szabat i niedziela dniami święta; post tylko w sobotę przed Paschą | Konstytucje apostolskie VII,23 |
| ok. 396 | Rzym i nieliczne kościoły Zachodu poszczą, Wschód nie; rada Ambrożego | Augustyn, List 36,25–32 |
| 1054 | Post sobotni wśród zarzutów w rozłamie Wschodu i Zachodu | polemiki z okresu schizmy |
Czego nie powtarzamy
„Post sobotni nakazał jeden papież jednym dekretem.” Źródła pokazują zwyczaj narastający od dołu: sporny u Tertuliana, uzasadniony u Wiktoryna, a najstarszy znany nam przepis synodalny pochodzi z Hiszpanii, nie z Rzymu. Szerzej o tym micie pisze tekst o sobocie, która nie chciała umrzeć.
„Cały Zachód pościł w soboty.” Mediolan Ambrożego nie pościł, w Afryce praktyka bywała różna nawet w jednym kościele, a Augustyn nazywa kościoły poszczące nielicznymi. Rzetelnie: był to zwyczaj Rzymu i części Zachodu, z czasem rozszerzany.
„Post sobotni wymyślono wyłącznie na złość Żydom.” Motyw antyżydowski jest poświadczony wprost u Wiktoryna, ale ten sam autor podaje też motyw przygotowania do niedzieli, a Rzym w IV wieku tłumaczył post żałobą po śmierci Pana. Rzetelnie: odróżnienie się od szabatu było jednym z jawnie wypowiedzianych powodów — i to wystarczy, by pokazać kierunek zmiany.
„Tertulian bronił szabatu.” Nie bronił — pisał, że szabaty są chrześcijanom obce. Właśnie dlatego jego wzmianka, że w szabat się nie pości, ma wagę: to świadek niechętny, który opisuje normę swoich czasów.
„Kanon z Elwiry był prawem całego kościoła.” Elwira była synodem lokalnym, a autentyczność części jej kanonów jest dyskutowana. Jej znaczenie polega na tym, że to najwcześniejszy zachowany przepis tego rodzaju, nie na zasięgu.
Co na to Pismo
Pismo zna dzień, w którym odpoczynek łączy się z umartwieniem: Jom Kippur, nazwany „szabatem odpoczynku”, w którym Izrael ma trapić swoje dusze (Kpł 16,31; zob. Jom Kippur i jedyny post nakazany przez Torę). Ale to jeden dzień w roku, wyznaczony przez Jahwe (PAN), a nie cotygodniowa zmiana charakteru siódmego dnia. O samym szabacie prorok mówi tak:
Jeśli powstrzymasz swoją nogę od przekraczania szabatu, aby nie wykonać swojej woli w moim świętym dniu; jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, dzień święty Pana – szanownym; jeśli go uczcisz, nie czyniąc swoich spraw ani nie wykonując swojej woli, ani nie mówiąc słowa próżnego; Wtedy będziesz rozkoszował się Panem, a wprowadzę cię na wysokie miejsca ziemi i nakarmię cię dziedzictwem Jakuba, twego ojca. Tak bowiem powiedziały usta Pana.
Iz 58,13-14 (UBG)
Jeszua zapowiedział, że Jego uczniowie będą pościć, gdy oblubieniec zostanie zabrany, ale nie związał tego postu z szabatem. W tym samym rozdziale Ewangelii Marka mówi o szabacie coś innego:
Powiedział im także: Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu. Dlatego Syn Człowieczy jest też Panem szabatu.
Mk 2,27-28 (UBG)
Szabat ustanowiono dla człowieka jako dar, nie jako dzień, który trzeba zamienić w post, żeby nie wyglądać na kogoś innego. O tym, jak go dziś świętować, piszemy w dziale o szabacie i w tekście o poście, którego Jahwe chce. Nie oceniamy ludzi, którzy w dobrej wierze poszczą w soboty — pokazujemy tylko, że ten zwyczaj ma datę, miejsce i wypowiedziany motyw, a Pismo nazywa ten dzień inaczej.
