Kościół jako kariera to nie publicystyczna przesada, lecz opis tego, co po 313 roku zapisano w rzymskim prawie: duchowni dostali zwolnienie z najcięższych świadczeń publicznych, biskupi — sąd uznawany przez państwo, a kościół — prawo dziedziczenia z testamentów. W ciągu kilkunastu lat święcenia przestały oznaczać ryzyko, a zaczęły oznaczać przywileje duchowieństwa, o które warto było zabiegać. Dowody zostawili sami cesarze, którzy musieli hamować napływ chętnych, i sami duchowni, którzy się tego wstydzili.
313–326: trzy przywileje i pierwsza ucieczka do kleru
Jeszcze w latach 303–311 trwało wielkie prześladowanie Dioklecjana, a biskupi i prezbiterzy byli pierwszymi, których aresztowano. Dekadę później stan duchowny miał w państwie pozycję, jakiej nie miała żadna inna grupa zawodowa. Trzy ustawy Konstantyna, zachowane w Kodeksie teodozjańskim, zmieniły trzy rzeczy naraz:
- Podatki. Duchowni zostali zwolnieni ze wszystkich munera, przymusowych świadczeń i urzędów miejskich (CTh 16,2,1–2, lata 313 i 319). Dla zamożnego mieszkańca miasta oznaczało to wyjście spod ciężarów, które potrafiły zrujnować rodzinę.
- Sądy. Wyroki sądu biskupiego (episcopalis audientia) uzyskały uznanie państwa (CTh 1,27,1, rok 318). Biskup stał się sędzią, którego decyzje miały moc poza zgromadzeniem.
- Spadki. Każdy mógł w testamencie zapisać kościołowi, co chciał (CTh 16,2,4, rok 321). Instytucja zyskała stały dopływ majątku.
Do tego doszły dotacje zbożowe i budowlane oraz państwowa poczta dla biskupów jadących na synody. Brzmienie tych ustaw i ich kontekst zestawia tekst o edykcie mediolańskim i jego skutkach; tu wystarczy ich logika. Każdy z przywilejów sam w sobie dał się uzasadnić. Razem sprawiły, że do kleru zaczęli zgłaszać się ludzie, którym chodziło o status.
Skutek nastąpił szybko. Około 320 roku Konstantyn zakazał przyjmowania do stanu duchownego dekurionów — radnych miejskich, którzy własnym majątkiem odpowiadali za podatki swojego miasta i masowo uciekali przed tym obowiązkiem w święcenia (CTh 16,2,3). W 326 roku musiał zakaz powtórzyć (CTh 16,2,6). Ustawodawca przyznał tym samym w akcie prawnym, że kler stał się schronieniem podatkowym. O tym, jak przy okazji zmieniły się słowa — clerici jako odrębny stan i lud jako laikat — piszą teksty o tym, kto wymyślił laika, i o tym, że ksiądz znaczy władca.
Rok 366: urząd, o który zabijano
Dwa pokolenia później stawka była widoczna gołym okiem. Po śmierci biskupa Rzymu Liberiusza w 366 roku o jego stolicę walczyli Damazy i Ursyn, a ich stronnicy starli się zbrojnie. Pogański historyk Ammianus Marcellinus zanotował, że jednego dnia w bazylice Sycyniusza naliczono 137 ciał (Res gestae 27,3,13). Zaraz potem wyjaśnił, dlaczego nie dziwi go ta zaciekłość: kto zdobędzie ten urząd, będzie bogacił się darami zamożnych matron, jeździł powozem w okazałym stroju i wydawał uczty wystawniejsze od królewskich (27,3,14).
Uczciwość wymaga przytoczenia następnego zdania tego samego autora. Ammianus pisze, że biskupi Rzymu mogliby być naprawdę szczęśliwi, gdyby żyli jak niektórzy biskupi prowincjonalni — oszczędni w jedzeniu i piciu, skromnie ubrani, ze wzrokiem utkwionym w ziemię — których ta prostota poleca jako czystych i skromnych, jak pisze, wiecznemu bóstwu i jego prawdziwym czcicielom (perpetuo numini verisque eius cultoribus; 27,3,15). Poganin nie oskarża więc całego duchowieństwa. Odróżnia urząd w stolicy, który stał się nagrodą, od ludzi, którzy wciąż żyli jak pasterze.
Ten kontrast zna także Hieronim. Przekazuje żart pogańskiego senatora Pretekstata, który miał mówić Damazemu, że zostanie chrześcijaninem od razu, jeśli tylko uczynią go biskupem Rzymu (Contra Ioannem Hierosolymitanum 8). Dowcip działał, bo wszyscy rozumieli, co się za nim kryje: biskupstwo stołeczne stało się jednym z najlepiej uposażonych stanowisk imperium.
Rok 370: ustawa przeciw łowcom spadków
W 370 roku cesarz Walentynian I wydał ustawę, której treść zaskakuje w państwie uważającym się za chrześcijańskie (CTh 16,2,20). Duchownym, byłym duchownym i tym, którzy chcieli uchodzić za żyjących we wstrzemięźliwości, zakazano odwiedzania domów wdów i sierot; jeśli krewni kobiet ich oskarżyli, mieli być usuwani wyrokiem sądów publicznych. Darowizny i zapisy testamentowe od kobiet, z którymi związali się pod pozorem religii (sub praetextu religionis), uznano za nieważne — także te przekazane przez podstawioną osobę — a to, co kobiety mimo ostrzeżenia ustawy zapisałyby im później, miał przejąć skarb państwa (fiscus). Wyjątek dotyczył tylko tych, którzy dziedziczyli po kobiecie jako krewni z mocy prawa. Ustawę, skierowaną do biskupa Rzymu Damazego, odczytano 30 lipca 370 roku w kościołach Rzymu — publicznie, w tych samych świątyniach, w których służyli ci, których dotyczyła.
Przepis nie wziął się znikąd. Przywilej z 321 roku otworzył kościołowi drogę do testamentów, a pół wieku później prawodawca musiał bronić rodzin przed tymi, którzy z tej drogi korzystali zbyt gorliwie. Ta sama ręka, która nadała przywilej, musiała teraz zakładać mu kaganiec.
List 52 do Nepocjana (394): duchowny o duchownych
Najcenniejszy komentarz do tej ustawy napisał człowiek z wewnątrz. W 394 roku Hieronim wysłał młodemu prezbiterowi Nepocjanowi list o tym, jak powinien żyć duchowny (List 52).
Hieronim radzi: duchownego, który zajmuje się handlem i z ubogiego stał się bogatym, a z nieznanego sławnym, unikaj jak zarazy (negotiatorem clericum… quasi quamdam pestem fuge; List 52,5). Potem przechodzi do ustawy Walentyniana i pisze z goryczą, której nie da się złagodzić: „kapłani bożków, aktorzy, woźnice i nierządnice mogą przyjmować spadki; tylko duchownym i mnichom zabrania tego prawo, i to nie prześladowcy, lecz chrześcijańscy cesarze” (non a persecutoribus, sed a principibus christianis; 52,6). I zaraz dodaje słynne zdanie, które cytuje się jako najkrótsze podsumowanie tej epoki: nie skarży się na prawo, lecz boleje, że duchowni na nie zasłużyli (nec de lege conqueror, sed doleo cur meruerimus hanc legem).
W tym samym rozdziale opisuje usłużność okazywaną bezdzietnym starcom i staruszkom przez tych, którzy liczą na ich majątek. Hieronim nie był bezstronnym obserwatorem — sam miał wśród rzymskich arystokratek możne przyjaciółki i mecenaski, a w rzymskim klerze wielu wrogów. Ale właśnie dlatego jego słowa ważą: nie pisze polemista spoza kościoła, tylko prezbiter, który zna środowisko od środka.
Celibat księży: historia od Elwiry do Lateranu II
Kariera duchowna miała jeszcze jedną stronę: rodzinę. Pismo nie zna duchowieństwa bezżennego z nakazu. Biskup ma być „mąż jednej żony” (1 Tm 3,2), a apostołowie zabierali w podróże żony (1 Kor 9,5) — szerzej omawia to tekst czy celibat księży jest biblijny. Historia celibatu to historia stopniowego zaostrzania kościelnej dyscypliny:
- Synod w Elwirze (Hiszpania, ok. 305), kanon 33 — biskupi, prezbiterzy i diakoni mają powstrzymywać się od współżycia z żonami i nie płodzić dzieci. Duchowni są tu jeszcze żonaci; żąda się od nich wstrzemięźliwości.
- Syrycjusz, dekretał Directa (385) — biskup Rzymu w odpowiedzi biskupowi Tarragony narzuca ten sam wymóg wyższym duchownym jako normę.
- Początek V wieku (406) — są jeszcze biskupi, którzy na diakonów wyświęcają tylko żonatych; Hieronim pisze o nich z oburzeniem w polemice opisanej w tekście o Wigilancjuszu i Jowinianie.
- VI wiek — papież Hormizdas (514–523) był ojcem papieża Sylweriusza (536–537), co podaje rzymska Liber Pontificalis, zbiór żywotów biskupów Rzymu. Żonaci duchowni są zjawiskiem powszechnym przez całe pierwsze tysiąclecie.
- Grzegorz VII (1074) zakazuje wiernym uczestniczenia w mszach odprawianych przez żonatych księży — to część reformy opisanej w tekście o Dictatus Papae.
- Sobór laterański II (1139), kanony 6–7 — małżeństwa duchownych wyższych święceń zostają uznane nie za niedozwolone, lecz za nieistniejące; nakazano rozdzielenie par.
Dlaczego tak? Źródła wskazują ideał rytualnej czystości, związany z codzienną mszą. Historycy dodają czynnik majątkowy: synowie księży dziedziczyli beneficja, a dobra kościelne groziły przekształceniem w majątki rodowe. Celibat domykał system, w którym urząd i jego dochody należały do instytucji. Motyw majątkowy jest jednym z udokumentowanych czynników, nie jedynym wyjaśnieniem. Pewne jest natomiast, że Rzym sam traktuje celibat jako prawo kościelne, nie Boże: Wschód zachował żonatych prezbiterów do dziś, a Rzym akceptuje ich w katolickich kościołach obrządków wschodnich, np. w kościele greckokatolickim.
Symonia, annaty, dziesięcina: kariera z cennikiem
Gdy urząd przynosi dochód, ktoś zaczyna go sprzedawać. Handel stanowiskami kościelnymi nazwano symonią — od Szymona z Samarii, który chciał kupić od apostołów dar Boży (Dz 8,18-20). Skalę zjawiska najlepiej poświadczają nie jego krytycy z zewnątrz, lecz sami reformatorzy kościelni XI wieku: walka z symonią była oficjalnym sztandarem reformy gregoriańskiej. Nie walczy się tak zaciekle z czymś marginalnym.
W XIV wieku, w Awinionie, zwłaszcza za Jana XXII, kuria usystematyzowała annaty — pierwszoroczny dochód z każdego nowo obsadzonego beneficjum odprowadzany do Rzymu. Był to stały podatek od kariery duchownej: kto obejmował urząd, płacił za to, że go objął. Awiniońska Kamera Apostolska uchodzi w historiografii za najsprawniejszą machinę podatkową ówczesnej Europy, a pieniądze z odpustów, opisane w tekście o cenniku nieba, płynęły tym samym kanałem.
Równolegle dobrowolny dar zamieniał się w obowiązek. Biblijna dziesięcina była daniną z plonów i stad dla lewitów, świątyni i ubogich (o jej rodzajach pisze tekst o dziesięcinie w Biblii). Kościelna droga wiodła od listu biskupów z Tours (567), zachęcającego do dawania, przez synod w Mâcon (585), który nakazał dziesięcinę pod groźbą ekskomuniki, po kapitularz Karola Wielkiego z Herstal (779), który uczynił ją obowiązkiem cywilnym egzekwowanym przez państwo. Mechanizm przypomina IV wiek: kościelne roszczenie dostaje sankcję władzy świeckiej.
| Rok | Wydarzenie | Źródło |
|---|---|---|
| 313 / 319 | Zwolnienie duchownych z munera | CTh 16,2,1–2 |
| 318 | Państwowe uznanie sądu biskupiego | CTh 1,27,1 |
| ok. 320 / 326 | Zakaz ucieczki dekurionów do kleru | CTh 16,2,3; 16,2,6 |
| 321 | Kościół może przyjmować zapisy testamentowe | CTh 16,2,4 |
| 366 | Damazy i Ursyn: 137 ciał w bazylice Sycyniusza | Ammianus 27,3,13–15 |
| 370 | Ustawa przeciw łowcom spadków, odczytana w kościołach Rzymu | CTh 16,2,20 |
| 394 | Hieronim do Nepocjana: „boleję, żeśmy na nie zasłużyli” | List 52,5–6 |
| 585 / 779 | Dziesięcina pod ekskomuniką, potem z mocy prawa państwowego | Mâcon; kapitularz z Herstal |
| 1139 | Małżeństwa duchownych wyższych święceń nieważne | Lateran II, kan. 6–7 |
| XIV w. | Annaty jako stały podatek od beneficjów | praktyka kurii awiniońskiej |
Czego nie powtarzamy
„Konstantyn przekupił biskupów.” Nie ma dokumentu, który by to pokazywał. Przywileje były rzymskim narzędziem porządkowania państwa, a te same ustawy dowodzą, że cesarz próbował ograniczać ich skutki. Rzetelnie: państwo dało stanowi duchownemu korzyści, które przyciągnęły ludzi szukających korzyści — i sam ustawodawca to przyznał.
„Wszyscy duchowni IV wieku byli karierowiczami.” Przeczy temu choćby Ammianus, który chwali skromnych biskupów prowincji, i Hieronim, który krytykuje swoich od środka. Rzetelnie: problem dotyczył systemu, który uczynił urząd atrakcyjnym także dla ludzi bez powołania, a najostrzej widać go w wielkich stolicach.
„W walce o Rzym w 366 roku zginęło 137 osób.” Ammianus podaje liczbę ciał znalezionych jednego dnia w jednej bazylice. Całkowitej liczby ofiar nie znamy, a relacje stronnictw różnią się co do tego, kto zawinił.
„Celibat wprowadzono w 1139 roku.” To uproszczenie. Wymóg wstrzemięźliwości żonatych duchownych pojawia się na Zachodzie od początku IV wieku (Elwira, potem Syrycjusz). W 1139 roku małżeństwa duchownych wyższych święceń uznano za nieważne — był to koniec długiego procesu, nie jego początek.
„Celibat wymyślono wyłącznie po to, żeby kościół przejmował majątki.” Motyw majątkowy jest udokumentowany jako jeden z czynników, obok ideału rytualnej czystości. Jednoprzyczynowe wyjaśnienie jest słabsze od prawdy, która i tak wystarcza: Pismo nie stawia takiego wymogu, a sam Rzym uznaje go za prawo kościelne.
Co na to Pismo
Pismo nie potępia utrzymywania tych, którzy służą słowu: Pan postanowił, „aby ci, którzy ewangelię głoszą, z ewangelii żyli” (1 Kor 9,14). Problem zaczyna się tam, gdzie służba staje się stanem uprzywilejowanym, a urząd — nagrodą. Piotr, którego biskupi Rzymu uważali za swojego poprzednika, pisał do starszych zborów tak:
Starszych, którzy są wśród was, proszę jako również starszy i świadek cierpień Chrystusa oraz uczestnik chwały, która ma się objawić: Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą; I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.
1 P 5,1-3 (UBG)
Słowa Jeszui (Jezusa) o władzy wśród uczniów nie zostawiają miejsca na karierę w znaczeniu, jakie nadał jej IV wiek:
Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą. I kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą.
Mt 20,25-27 (UBG)
Pokusa jest stara jak sam kościół — już Jan pisał o Diotrefesie, „który chce być pierwszym wśród nich” (3 J 1,9); jego historię opisuje tekst o Diotrefesie i biskupie monarchicznym. Wzorem przeciwnym jest Paweł żegnający starszych z Efezu:
Nie pożądałem srebra, złota ani szaty niczyjej. Przeciwnie, sami wiecie, że te ręce służyły zaspokajaniu potrzeb moich i tych, którzy są ze mną. We wszystkim wam pokazałem, że tak pracując, musimy wspierać słabych i pamiętać o słowach Pana Jezusa, który powiedział: Bardziej błogosławioną rzeczą jest dawać niż brać.
Dz 20,33-35 (UBG)
Nie piszemy tego przeciw duchownym, którzy dziś uczciwie służą swoim wspólnotom i często żyją skromniej niż ich parafianie. Pokazujemy, skąd wziął się stan, w którym takie życie trzeba było osobno zalecać: z przywilejów, które w IV wieku dało państwo, a których skutki opisali najpierw cesarze, poganie i sami duchowni.
