Języki bywają uczciwsze od podręczników. Polskie słowo „ksiądz” znaczyło pierwotnie „władca” — i to nie w przenośni, lecz dosłownie, w tym samym gnieździe wyrazowym co „księstwo” i „księżna”. Nie ma lepszej ilustracji drogi, którą przeszła posługa w zborze: od starszych i braci, którym w Nowym Testamencie zabroniono tytułów, do stanu, którego nazwa w polszczyźnie oznacza panującego. Ten artykuł jest o tytułach — o tym, skąd się wzięły, kiedy je zastrzeżono i co przy okazji mówią o historii instytucji, która ich używa.
Zdanie, od którego trzeba zacząć
„Ale wy nie nazywajcie się Rabbi. Jeden bowiem jest wasz Mistrz, Chrystus, a wy wszyscy jesteście braćmi. I nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem. Jeden bowiem jest wasz Ojciec, który jest w niebie. Niech też was nie nazywają mistrzami, gdyż jeden jest wasz Mistrz, Chrystus.” (Mt 23,8-10)
Trzy tytuły, trzy zakazy, jedno uzasadnienie: każdy z nich należy do Kogoś innego. Kontekst rozdziału jest polemiczny — Jeszua (Jezus) mówi o ludziach, którzy „kochają też pierwsze miejsca na ucztach i pierwsze krzesła w synagogach” oraz „pozdrowienia na rynkach” (Mt 23,6-7). Chodzi więc o tytuł jako pozycję, nie o słownik. To rozróżnienie będzie ważne również przy rozbrajaniu mitu, do którego wrócimy na końcu.
„Papa”: od „tatusia” do tytułu zastrzeżonego
Greckie πάππας i łacińskie papa to pieszczotliwe „tatuś”. Przez pierwsze stulecia był to tytuł wielu biskupów, nie jednego. Od III wieku poświadczony w Aleksandrii i Kartaginie; na Wschodzie do dziś „papieżem” tytułuje się patriarchę Aleksandrii — koptyjski zwyczaj jest w tym punkcie starszy niż rzymski. W językach słowiańskich „pop” to po prostu duchowny, bez żadnego odcienia zwierzchności.
Na Zachodzie tytuł stopniowo zawężano do biskupa Rzymu, a formalne zastrzeżenie wiąże się z Grzegorzem VII. W Dictatus Papae (1075) teza 11 brzmi: „jego imię jest jedyne na świecie” (quod hoc unicum est nomen in mundo). Opracowania łączą to z synodem rzymskim 1073/1075 — sam akt zastrzeżenia jest dyskutowany, ale kierunek jest niesporny: tytuł wspólny stał się tytułem wyłącznym.
Warto zobaczyć tę sekwencję w całości, bo powtarza się przy każdym innym elemencie systemu: zwyczaj → wyłączność → prawo. Najpierw jakiegoś słowa używa się z sympatii. Potem zastrzega się je dla jednego. Na koniec z zastrzeżenia robi się dowód pozycji.
Pontifex Maximus — tytuł, którego wstydzili się cesarze
Pontifex Maximus to najwyższy kapłan rzymskiego kolegium kapłańskiego — urząd pogańskiego kultu państwowego, dzierżony przez cesarzy od Augusta. Nosił go również Konstantyn, i to do końca życia: cesarz, który zwołał sobór nicejski, był formalnie zwierzchnikiem rzymskiego kultu pogańskiego. Chrześcijańscy cesarze pozbyli się tego tytułu dopiero za Gracjana, gdzieś między rokiem 376 a 383 (przekaz Zosimosa, Historia nova IV,36, jest późny i tendencyjny; epigrafika potwierdza zanik tytułu pod koniec IV wieku).
Dziś Pontifex Maximus figuruje w tytulaturze biskupa Rzymu — widnieje na fasadzie bazyliki św. Piotra i w oficjalnych napisach. Sam ten fakt jest wymowny bez żadnego komentarza. Ale droga od Gracjana do dzisiaj nie była prosta i trzeba to powiedzieć jasno, zanim zrobi to ktoś inny. Szczegóły w sekcji o mitach.
Polszczyzna świadkiem: „ksiądz” to „władca”
Polskie „ksiądz” pochodzi od prasłowiańskiego kъnędzь, zapożyczonego z germańskiego *kuningaz — „król”. Z tego samego gniazda pochodzą „księstwo” i „księżna”, a także — co zaskakuje najbardziej — „książę”, które jest wtórnym zdrobnieniem od „ksiądz”. Pierwotnie „ksiądz” znaczył władcę, a „książę” — jego syna, czyli młodego władcę. Dopiero potem znaczenia się rozeszły.
W staropolszczyźnie „ksiądz” oznaczał panującego. Na duchownego przeniesiono to słowo jako tytuł honorowy, wypierając nim neutralne „pop”, które jeszcze w XVI wieku było zwykłym polskim określeniem kapłana i dopiero później nabrało odcienia lekceważącego lub zostało zawężone do duchowieństwa wschodniego. Etymologię tę podają standardowe słowniki — Aleksandra Brücknera i Wiesława Borysia; nie jest to ustalenie polemiczne ani nowe.
Nie twierdzimy, że ktokolwiek dobrał to słowo świadomie, żeby podkreślić władzę. Przemiany znaczeń rzadko bywają projektem. Twierdzimy coś innego: język utrwala hierarchię, którą zastał. Skoro duchownego nazwano tym samym słowem co panującego, to znaczy, że dla mówiących tak właśnie wyglądała jego pozycja w społeczeństwie. Polszczyzna jest tu świadkiem mimowolnym, a przez to najbardziej wiarygodnym.
Szaty: rzymska moda, nie szaty Aarona
Podobną historię da się opowiedzieć o strojach liturgicznych, tyle że tutaj przyznają ją wprost katoliccy historycy liturgii (klasyczna praca Josepha Brauna, Die liturgische Gewandung, 1907; hasła „vestments” w Catholic Encyclopedia). Rzecz w skrócie:
| Szata liturgiczna | Pochodzenie |
|---|---|
| alba | rzymska tunica alba — biała tunika, strój codzienny |
| ornat | paenula / casula — płaszcz podróżny |
| stuła | orarium — chusta noszona przez urzędników |
| dalmatyka | szata dworska |
| mitra biskupia | dopiero XI wiek — nie ma starożytnego rodowodu |
Mechanizm był banalny: między V a IX wiekiem świecka moda się zmieniła, a duchowieństwo zachowało strój dawny. Wyróżnienie powstało przez bezruch, nie przez decyzję. Symbolikę kapłańską dorobiono do tych szat później — i tu warto zauważyć, że nie wywodzą się one z szat Aarona, opisanych szczegółowo w Wj 28. Tamte należały do kapłaństwa lewickiego i służby świątynnej; Nowy Testament nie zna żadnego stroju wyróżniającego sług zboru.
Protest z 428 roku
Najlepszy komentarz do tej ewolucji napisał człowiek, który był jej współczesny — i był papieżem. W roku 428 Celestyn I upomniał biskupów Galii za wyróżnianie się ubiorem:
„Mamy się odróżniać od ludu nauką, nie szatą; sposobem życia, nie ubiorem.” (łac. Discernendi a plebe vel ceteris sumus doctrina, non veste; conversatione, non habitu) (Celestyn I, Ep. 4, do biskupów prowincji Vienne i Narbonne, 428)
Zdanie to jest bezcenne z dwóch powodów. Po pierwsze pokazuje, że jeszcze w V wieku osobny strój kapłański uchodził w Rzymie za nadużycie — czyli nie jest instytucją apostolską. Po drugie pokazuje, kto przegrał: napomnienie zostało zapisane, zachowane, wydane w zbiorach listów papieskich — i całkowicie zignorowane w praktyce.
Co tytuł robi z relacją
Można zapytać: czy to naprawdę ważne, jak się kogoś nazywa? W Nowym Testamencie ważne jest bardzo, i to nie ze względu na słowa, lecz na układ, który słowa opisują.
„Lecz on powiedział do nich: Królowie narodów panują nad nimi, a ci, którzy sprawują nad nimi władzę, nazywani są dobroczyńcami. Wy zaś tak nie postępujcie. Lecz kto jest największy wśród was, niech będzie jak najmniejszy, a kto jest przełożonym, niech będzie jak ten, kto służy.” (Łk 22,25-26)
Uwaga na szczegół: Jeszua wymienia tu właśnie tytuł — „nazywani są dobroczyńcami” (gr. euergetai — realny tytuł honorowy hellenistycznych władców). Zakaz nie dotyczy więc grzeczności, lecz przejmowania systemu tytularnego władzy świeckiej. Piotr powtórzy to samo, pisząc do starszych: paść stado „nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada” (1 P 5,3).
Zestawmy więc uczciwie: Nowy Testament zna starszych, diakonów i pasterzy jako funkcje — i zakazuje tytułów jako pozycji. Historia poszła dokładnie w drugą stronę: funkcje zamieniły się w stany, stany dostały tytuły, tytuły dostały stroje, a stroje dostały teologię.
Czego nie powtarzamy
- „Mt 23,9 zakazuje mówić «ojcze» do własnego ojca albo w ogóle używać tego słowa”. Nie. Ten sam Nowy Testament nakazuje czcić ojca i matkę, a Paweł pisze do Koryntian: „nie macie wielu ojców. Ja bowiem przez ewangelię zrodziłem was w Chrystusie Jezusie” (1 Kor 4,15). Zakaz z Mt 23 dotyczy tytułu duchowej zwierzchności, przy którym człowiek zajmuje miejsce należne Bogu — nie relacji rodzinnej i nie serdecznej metafory. Kto rozciąga ten werset na wszystko, dostarcza przeciwnikowi łatwej odpowiedzi i traci prawdziwy argument.
- „Papież przejął tytuł Pontifex Maximus wprost po Gracjanie”. W tej formie to mit. Stan badań (Alan Cameron; Roald Dijkstra, „Anchoring Pontifical Authority”, 2017) jest taki: w starożytności i średniowieczu pontifex maximus pojawiał się wobec biskupów sporadycznie i literacko — Tertulian użył go około 220 roku szyderczo wobec biskupa Rzymu (pontifex maximus, episcopus episcoporum) — a jako regularny, oficjalny tytuł papieski upowszechnił się dopiero w renesansie, w XV wieku. Fakt przejęcia jest bezsporny; „ciągłość z rąk do rąk” nie. Rzetelna wersja i tak jest mocna: biskup Rzymu nosi dziś tytuł pogańskiego arcykapłana, którego chrześcijańscy cesarze się pozbyli.
- „Na tiarze papieskiej wypisano «Vicarius Filii Dei», co daje 666″. Nie ma i nigdy nie było takiej tiary. Fraza pochodzi ze sfałszowanej Donacji Konstantyna i z kręgu dekretałów pseudo-izydoriańskich, a nie z insygniów. Numerologiczne zabawy z jej literami to ślepy zaułek, którym łatwo unieważnić wszystko inne, co się mówi.
- „Szaty liturgiczne pochodzą z kultu Mitry albo z Babilonu”. Nie. Pochodzą z późnoantycznego rzymskiego stroju cywilnego, co jest udokumentowane i przyznane przez samych historyków katolickich — a więc nie do podważenia. Sięganie po Babilon zamienia argument mocny w argument śmieszny.
- „Słowo «ksiądz» wymyślono, żeby podkreślić władzę duchowieństwa”. Nie. To naturalne przesunięcie znaczenia, jakich w językach są tysiące. Jego wartość dowodowa leży gdzie indziej: pokazuje, jak tę pozycję postrzegano, a nie że ktoś ją zaprojektował.
- „«Papa» zawsze oznaczało zwierzchnika wszystkich chrześcijan”. Przeciwnie — przez wieki był to tytuł wielu biskupów, a w Aleksandrii wcześniejszy niż w Rzymie. Właśnie dlatego zastrzeżenie z XI wieku jest wydarzeniem historycznym, a nie potwierdzeniem odwiecznego stanu rzeczy.
Co na to Pismo
„I nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem. Jeden bowiem jest wasz Ojciec, który jest w niebie.” (Mt 23,9)
„Wy zaś tak nie postępujcie. Lecz kto jest największy wśród was, niech będzie jak najmniejszy, a kto jest przełożonym, niech będzie jak ten, kto służy.” (Łk 22,26)
„Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą; I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.” (1 P 5,2-3)
Tytuły same z siebie nikogo nie zbawiają ani nie potępiają. Są natomiast czymś w rodzaju osadu geologicznego: pokazują, jakie warstwy przeszły nad wspólnotą. Kiedy w jednym języku „ksiądz” znaczy władcę, a w drugim zwierzchnik nosi tytuł rzymskiego arcykapłana — to nie jest teoria spiskowa, tylko zapis w słowniku. Wystarczy go przeczytać.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Paweł — znaczenie imienia
