Edykt mediolański z 313 roku to uzgodnienie cesarzy Konstantyna i Licyniusza, znane z listu, który Licyniusz rozesłał do namiestników Wschodu 13 czerwca 313 roku w Nikomedii: dawał on wolność religijną wszystkim, nie tylko chrześcijanom, i nakazywał zwrócić chrześcijanom zabrane mienie. Sam w sobie był aktem tolerancji i tak go oceniamy. To, co okazało się dla Kościoła groźniejsze od prześladowań, przyszło zaraz potem — przywileje z lat 313–321, po których stan duchowny stał się zwolnieniem podatkowym, urzędem i karierą.
303–312: od wielkiego prześladowania do mostu Mulwijskiego
W 303 roku Dioklecjan rozpoczął ostatnie i najcięższe prześladowanie chrześcijan w cesarstwie — pół wieku po prześladowaniu Decjusza, którego ślad zachował się w libellusach z 250 roku; trwało ono z przerwami do 311 roku (Laktancjusz, De mortibus persecutorum; Euzebiusz, Historia kościelna VIII). Pierwszy krok ku tolerancji zrobił nie przyszły protektor Kościoła, lecz jeden z prześladowców: 30 kwietnia 311 roku umierający cesarz Galeriusz wydał edykt pozwalający chrześcijanom znów istnieć i zbierać się (De mort. pers. 34; Euzebiusz, Historia kościelna VIII,17).
28 października 312 roku Konstantyn pokonał Maksencjusza przy moście Mulwijskim pod Rzymem. Dwa źródła chrześcijańskie opisują związany z bitwą znak na dwa różne sposoby: Laktancjusz mówi o śnie przed bitwą (De mort. pers. 44), Euzebiusz — o wizji na niebie, o której miał mu opowiedzieć sam cesarz po latach (Vita Constantini I,28–32). Pewna jest bitwa; natura znaku pozostaje sporna. Kim był ten cesarz, opisujemy osobno w tekście o Konstantynie Wielkim.
Edykt mediolański: nie edykt i nie z Mediolanu
W lutym 313 roku Konstantyn, władca Zachodu, i Licyniusz, który władał wtedy Bałkanami, spotkali się w Mediolanie. Uzgodnili tam wspólną politykę religijną. Dokument, który znamy, nie jest jednak aktem wydanym w Mediolanie: to okólnik Licyniusza do namiestników prowincji wschodnich, ogłoszony w Nikomedii 13 czerwca 313 roku, już po jego zwycięstwie nad rywalem, Maksyminem Dają. Tekst łaciński zachował Laktancjusz (De mortibus persecutorum 48), wersję grecką — Euzebiusz (Historia kościelna X,5).
Stąd spór o nazwę. Ściśle biorąc, edykt mediolański to list urzędowy, który wykonuje wcześniejsze uzgodnienie; dlatego część historyków woli mówić o porozumieniu mediolańskim albo o liście Licyniusza. Czy w Mediolanie spisano osobny akt, którego treści nie znamy, nie da się rozstrzygnąć — źródła się tu urywają. Nazwa jest wygodna i utrwalona, więc jej używamy, ale nie należy z niej wnioskować ani o formie dokumentu, ani o miejscu jego wydania.
Treść: wolność dla wszystkich i zwrot mienia
Najważniejsze zdanie listu jest lepsze od swojej sławy. Cesarze postanawiają, „aby zarówno chrześcijanom, jak i wszystkim dana była wolna możność wyznawania religii, jaką kto zechce” (ut daremus et Christianis et omnibus liberam potestatem sequendi religionem quam quisque voluisset). Nie jest to uprzywilejowanie jednej religii, tylko równouprawnienie. Druga część dotyczy majątku: miejsca zgromadzeń i inne dobra skonfiskowane chrześcijanom w czasie prześladowania mają zostać zwrócone, a ci, którzy je kupili lub dostali, mogą ubiegać się o rekompensatę z cesarskiej łaski.
Uzasadnienie jest przy tym wyraźnie religijno-polityczne, a nie chrześcijańskie. List mówi, że chodzi o to, by wszelkie bóstwo, jakie jest w siedzibie niebieskiej (quicquid est divinitatis in sede caelesti) było łaskawe cesarzom i ich poddanym. To język władców, którzy chcą mieć po swojej stronie każde bóstwo, a nie wyznanie wiary w jednego Boga.
Dla chrześcijan, którzy kilka lat wcześniej oddawali księgi, majątki i życie, była to jednak rzecz ogromna. Apostoł prosił, by modlić się za sprawujących władzę, „abyśmy mogli prowadzić życie ciche i spokojne” (1 Tm 2,2). W 313 roku ta modlitwa została wysłuchana — i dlatego rok ten sam w sobie nie jest żadnym zwiedzeniem.
313–321: zwolnienia, sądy i spadki
Kłopot zaczął się od tego, co przyszło w ślad za tolerancją. W ciągu ośmiu lat cesarz nadał duchownym szereg przywilejów:
| Rok | Przywilej | Źródło |
|---|---|---|
| 313 i 319 | duchowni zwolnieni ze wszystkich przymusowych świadczeń publicznych (munera) | Kodeks Teodozjusza 16,2,1–2 |
| 318 | wyroki sądu biskupiego uznawane przez państwo (episcopalis audientia) | Kodeks Teodozjusza 1,27,1 |
| 321 | Kościół może przyjmować zapisy testamentowe | Kodeks Teodozjusza 16,2,4 |
Ustawy te zwalniają tych, „którzy posługują boskiemu kultowi, to jest ci, których zwą klerykami” (clerici). Munera to nie drobne opłaty, lecz najcięższe obowiązki elity miejskiej: przymusowe urzędy, świadczenia na rzecz miasta i odpowiedzialność za pobór podatków. Do tego doszły dotacje zbożowe i budowlane oraz prawo korzystania z państwowej poczty w podróżach na synody. Wielkie fundacje cesarskie przyjęły formę bazyliki — rzymskiej sali audiencyjno-sądowej, w której miejsce sędziego zajęła katedra biskupa; o tej zmianie pisze tekst o domu zamiast katedry. W tym samym czasie cesarz ustanowił też odpoczynek w czcigodny dzień Słońca (321).
Ok. 320 i 326: dekurioni uciekają do kleru
Skutek przyszedł natychmiast i najlepiej opisuje go sam ustawodawca. Dekurioni, czyli członkowie rad miejskich, odpowiadali własnym majątkiem za świadczenia i podatki swojego miasta. Zwolnienie duchownych otworzyło im drogę ucieczki: wystarczyło przyjąć święcenia. Już ok. 320 roku Konstantyn musiał tego zakazać (Kodeks Teodozjusza 16,2,3), a w 326 roku powtórzył zakaz z uzasadnieniem, które mówi wszystko: „bogaci mają dźwigać ciężary świata, ubodzy być utrzymywani przez majątek kościołów” (16,2,6).
To zdanie warto przeczytać jako zeznanie. Trzynaście lat po pierwszym przywileju cesarz przyznaje w akcie prawnym, że stan duchowny stał się schronieniem podatkowym dla zamożnych. Pierwsze pokolenie biskupów, które pamiętało prześladowanie, żyło już obok ludzi, dla których święcenia były sposobem na ochronę majątku. Pismo zna tę pokusę od początku — Szymon z Samarii chciał kupić od apostołów moc nakładania rąk i usłyszał od Piotra: „Niech zginą z tobą twoje pieniądze” (Dz 8,20).
Cesarz jako biskup spraw zewnętrznych
Przywileje miały swoją cenę. Konstantyn, przez całe panowanie nieochrzczony, zwoływał synody (Arles 314, Nicea 325), przewodniczył obradom, finansował budowy i egzekwował wyroki kościelne siłą państwa, wysyłając biskupów na wygnanie. Swoją rolę opisał sam, zwracając się do biskupów: „wy jesteście biskupami spraw wewnątrz Kościoła, mnie zaś Bóg ustanowił jakby biskupem spraw zewnętrznych” (Euzebiusz, Vita Constantini IV,24). Jak wyglądało to w praktyce na najsłynniejszym z tych zgromadzeń, opisuje tekst o soborze nicejskim i jego mitach.
Struktura Kościoła zaczęła przy tym odwzorowywać administrację cesarstwa. Samo słowo diecezja (dioecesis) było nazwą jednostki administracyjnej wprowadzonej przez Dioklecjana, a pierwszeństwo stolic biskupich zaczęto ustalać według rangi miast. Biskup z pasterza zgromadzenia stawał się dostojnikiem z sądem, immunitetem i budżetem — jak zmieniało się przy tym samo słownictwo urzędu, pokazuje tekst o tym, że ksiądz znaczy władca.
366 i 370: 137 zabitych, łowcy spadków i zdanie Hieronima
Dwa pokolenia później efekty widzieli już wszyscy, także poganie. W 366 roku o tron biskupa Rzymu walczyli Damazy i Ursyn; według Ammiana Marcellina jednego dnia w bazylice Sycyniusza naliczono 137 zabitych (Res gestae 27,3,13). Ten sam historyk wyjaśnia, dlaczego warto było o ten urząd walczyć: biskupi Rzymu, wzbogaceni darami matron, „jeżdżą powozami, ubierają się okazale, ucztują hojniej niż królowie” (27,3,14). Pogański senator Pretekstat miał żartować wobec Damazego: „Uczyńcie mnie biskupem Rzymu, a natychmiast zostanę chrześcijaninem” — przekazuje to Hieronim (Contra Ioannem Hierosolymitanum 8).
W 370 roku cesarz Walentynian I zakazał duchownym i mnichom zabiegania o spadki po wdowach i sierotach; ustawę odczytano w kościołach Rzymu (Kodeks Teodozjusza 16,2,20). Hieronim, sam duchowny, skomentował ją w liście do Nepocjana zdaniem, które jest najlepszym podsumowaniem tej historii: „Nie skarżę się na to prawo, lecz boleję, żeśmy na nie zasłużyli” (nec de lege conqueror, sed doleo cur meruerimus hanc legem; List 52,6).
Dziesięć lat później, w 380 roku, Teodozjusz Wielki uczynił chrześcijaństwo nicejskie religią państwową — tę ostatnią fazę, od uprzywilejowania do przymusu, opisuje tekst o wierze z dekretu Teodozjusza. W 67 lat od listu Licyniusza Kościół przeszedł drogę od ofiary prześladowań do instytucji, która sama sięgała po miecz państwa.
Czego nie powtarzamy
Edykt mediolański uczynił chrześcijaństwo religią państwową. Nie uczynił — dał wolność wszystkim religiom. Rzetelnie: religią państwową chrześcijaństwo nicejskie stało się dopiero edyktem tesalońskim z 27 lutego 380 roku (Kodeks Teodozjusza 16,1,2).
Edykt mediolański był początkiem odstępstwa. Sam list z 313 roku jest aktem tolerancji, który oceniamy dobrze. Rzetelnie: problemem były przywileje następnych lat i sojusz z władzą, a nie koniec prześladowań.
Konstantyn wydał w Mediolanie edykt dla chrześcijan. Rzetelnie: znany nam dokument to list Licyniusza z Nikomedii z 13 czerwca 313 roku, wykonujący uzgodnienia obu cesarzy z Mediolanu, i dotyczy wszystkich religii, nie tylko chrześcijaństwa.
Konstantyn przez całe życie był poganinem, który tylko grał chrześcijanina. Tego nie da się udowodnić i nie trzeba. Rzetelnie: udokumentowany jest synkretyzm — monety z Sol Invictus jeszcze w latach dwudziestych IV wieku, tytuł najwyższego kapłana pogańskiego, chrzest dopiero na łożu śmierci w 337 roku, z rąk ariańskiego biskupa Euzebiusza z Nikomedii — fakt, który późniejsza legenda o chrzcie z rąk papieża Sylwestra miała zatrzeć (zob. Donacja Konstantyna).
W 313 roku Konstantyn zakazał szabatu. List z 313 roku w ogóle nie dotyczy dni świątecznych. Rzetelnie: pierwszą ustawą o dniu odpoczynku była ustawa niedzielna z 3 marca 321 roku — i ona także nie wspomina szabatu.
Co na to Pismo
Jeszua (Jezus) powiedział przed Piłatem: „Moje królestwo nie jest z tego świata” (J 18,36). Ten sam rozdział, w którym uczniowie spierają się o pierwsze miejsca, zawiera Jego regułę władzy we wspólnocie:
Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą. I kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą.
Mt 20,25-27 (UBG)
Piotr, który według późniejszej tradycji miał być pierwszym biskupem Rzymu, pisał do starszych zborów tak, jakby znał historię z 366 roku:
Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą; I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.
1 P 5,2-3 (UBG)
A Paweł ostrzegał Tymoteusza przed ludźmi, dla których religia staje się interesem:
Przewrotne spory ludzi o wypaczonym umyśle, pozbawionych prawdy, którzy uważają, że pobożność jest zyskiem cielesnym. Strońcie od takich.
1 Tm 6,5 (UBG)
Wolność wyznania, którą przyniósł rok 313, była dobra i chrześcijanie mieli prawo się z niej cieszyć. Zwiedzenie nie polegało na tym, że przestano ich prześladować, lecz na tym, że przyjęli od państwa to, czego Jeszua swoim uczniom nie obiecywał: przywilej, majątek i władzę. „Darmo otrzymaliście, darmo dawajcie” (Mt 10,8) — kler zwolniony z podatków i walczący o spadki był już czymś innym.
