Przez pierwsze dwa stulecia chrześcijanie nie mieli ani jednego budynku wzniesionego po to, by w nim sprawować kult. Nie mieli ołtarzy, szat liturgicznych, kadzidła ani osobnego stanu kapłańskiego. Nie jest to teza wyznaniowa, tylko stan źródeł: najstarszy znany budynek przystosowany do zgromadzeń chrześcijańskich, dom w Dura Europos nad Eufratem, pochodzi z lat około 232-256 — i jest przebudowanym domem prywatnym. Ten artykuł rekonstruuje ze świadectw Nowego Testamentu, jak wyglądało zgromadzenie w pierwszym wieku: gdzie się odbywało, kto mu przewodził, co się na nim działo i czego na nim nie było.
Adres: dom
Listy apostolskie kończą się zwykle pozdrowieniami, a te są kopalnią informacji o codzienności wspólnot. Wracają w nich cztery słowa: „kościół, który jest w ich domu”.
- Rz 16,5 — „Pozdrówcie także kościół, który jest w ich domu” (o Pryscylli i Akwili w Rzymie).
- 1 Kor 16,19 — ta sama para w Efezie: „Pozdrawiają was serdecznie w Panu Akwila i Pryscylla wraz z kościołem, który jest w ich domu”.
- Kol 4,15 — „Pozdrówcie braci w Laodycei i Nimfasa oraz kościół, który jest w jego domu”.
- Flm 2 — list do Filemona adresowany jest między innymi „do kościoła, który jest w twoim domu”.
Łukasz opisuje to samo od strony praktyki. W Jerozolimie wierzący „każdego dnia trwali zgodnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali pokarm z radością i w prostocie serca” (Dz 2,46). Paweł podsumowuje trzy lata pracy w Efezie: nauczał „publicznie i po domach” (Dz 20,20).
Tu potrzebna jest uczciwa uwaga. Dom nie był ideologicznym programem ani protestem przeciw budynkom. Dopóki istniała świątynia jerozolimska, apostołowie z niej korzystali (Dz 2,46; 5,42), a w diasporze punktem wyjścia była synagoga (Dz 17,2; 18,4). Prawdziwa obserwacja jest inna i węższa: wspólnota nie budowała sobie osobnego miejsca kultu i nie uważała go za potrzebny. To fakt z zakresu źródeł, nie zakaz.
Świątynią jest wspólnota
Brak budynku nie był luką, którą później trzeba było wypełnić. Nowy Testament konsekwentnie przenosi język świątyni na ludzi:
Czyż nie wiecie, że jesteście świątynią Boga i że Duch Boży w was mieszka?
1 Kor 3,16
Zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Jezus Chrystus; Na którym cała budowla razem zespolona rośnie w świętą świątynię w Panu; Na którym i wy razem się budujecie, aby być mieszkaniem Boga przez Ducha.
Ef 2,20-22
Piotr używa tego samego obrazu i dodaje do niego kapłaństwo: „I wy sami, jak żywe kamienie, jesteście budowani w duchowy dom, stanowicie święte kapłaństwo, aby składać duchowe ofiary” (1 P 2,5). Kiedy więc w III i IV wieku pojawią się budynki nazywane świątyniami, ołtarze i kasta ludzi z prawem do nich, będzie to nie uzupełnienie brakującego elementu, lecz odwrócenie kierunku, w którym szedł język apostolski.
Starsi — zawsze w liczbie mnogiej
Nowy Testament nigdy nie mówi o „biskupie miasta” w liczbie pojedynczej. Wzór jest jednolity i łatwy do sprawdzenia:
| Miejsce | Tekst | Liczba |
|---|---|---|
| Galacja i Pizydia | „gdy w każdym kościele ustanowili starszych” (Dz 14,23) | mnoga |
| Efez | „posłał do Efezu, wzywając do siebie starszych kościoła” (Dz 20,17) | mnoga |
| Filippi | „do wszystkich świętych… wraz z biskupami i diakonami” (Flp 1,1) | mnoga |
| Kreta | „ustanowił w każdym mieście starszych” (Tt 1,5) | mnoga |
| adresaci Jakuba | „niech przywoła starszych kościoła” (Jk 5,14) | mnoga |
Co więcej, „starszy” (prezbiter) i „biskup” (dosł. doglądający, nadzorca) to w tych tekstach ten sam urząd, nie dwa stopnie. Widać to w jednym zdaniu Listu do Tytusa, gdzie Paweł przechodzi od jednego słowa do drugiego bez zmiany tematu: „ustanowił w każdym mieście starszych… Biskup bowiem, jako szafarz Boży, ma być nienaganny” (Tt 1,5-7). Tak samo w Milecie: Paweł wzywa starszych (Dz 20,17), by po chwili powiedzieć im, że Duch Święty ustanowił ich biskupami (Dz 20,28).
Jest to zresztą stanowisko nie tylko protestanckie. Że Nowy Testament nie zna jednego biskupa stojącego ponad kolegium prezbiterów, przyjmuje dziś także wielu badaczy katolickich; monarchiczny episkopat pojawia się dopiero w listach Ignacego z Antiochii z początku II wieku — i to jako program, o który trzeba usilnie zabiegać, a nie jako opis rzeczy oczywistej.
Piotr podpisuje się jako współstarszy
Osobnego omówienia wymaga jedno miejsce, bo mówi zarówno o strukturze, jak i o duchu tej struktury. Piotr, pisząc do starszych, nie powołuje się na urząd zwierzchni:
Starszych, którzy są wśród was, proszę jako również starszy i świadek cierpień Chrystusa oraz uczestnik chwały, która ma się objawić: Paście stado Boga, które jest wśród was, doglądając go nie z przymusu, ale dobrowolnie, nie dla brudnego zysku, ale z ochotą; I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.
1 P 5,1-3
Greckie słowo, które Piotr tu stosuje do siebie, to sympresbyteros — „współstarszy”. Zakazane jest „panowanie nad dziedzictwem” i pasterzowanie „dla brudnego zysku”. Warto odnotować ironię słowną, którą zauważyli już patrolodzy: „dziedzictwo” to po grecku klēros — słowo, z którego kilka pokoleń później powstanie „kler”. W 1 P 5,3 klēros oznacza jeszcze owczarnię, nad którą starszym nie wolno panować.
Kapłani — wszyscy
Nowy Testament nigdy nie nazywa prezbiterów kapłanami. Greckie hiereus (kapłan ofiarnik) odnosi się w nim do kapłanów lewickich, do Jeszui (Jezusa) w Liście do Hebrajczyków oraz do ogółu wierzących — i do nikogo więcej.
Lecz wy jesteście rodem wybranym, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem nabytym, abyście rozgłaszali cnoty tego, który was powołał z ciemności do swej cudownej światłości;
1 P 2,9
Piotr cytuje tu wprost obietnicę z Synaju: „a wy będziecie mi królestwem kapłanów i narodem świętym” (Wj 19,6). To samo mówi Apokalipsa o całej wspólnocie: „I uczynił nas królami i kapłanami dla Boga, swego Ojca” (Ap 1,6; podobnie Ap 5,10). Skutek praktyczny jest taki, że w I wieku nie istnieje słownictwo, którym można by opisać podział na kler i laikat. Nie ma osobnego stanu, nie ma święceń dających prawo do czynności zastrzeżonych, nie ma nikogo, kto pośredniczy między wierzącym a Bogiem, bo „jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus” (1 Tm 2,5).
Zgromadzenie, w którym mówi wielu
Najbardziej szczegółowy opis przebiegu zgromadzenia znajduje się w 1 Kor 14 — i jest to opis zaskakujący dla każdego, kto zna wyłącznie liturgię prowadzoną przez jedną osobę:
Cóż więc, bracia? Gdy się zbieracie, każdy z was ma psalm, ma naukę, ma język, ma objawienie, ma tłumaczenie. Niech to wszystko służy zbudowaniu.
1 Kor 14,26
Dalszy ciąg pokazuje, że nie chodzi o chaos, lecz o porządek innego typu — kolejkowy, nie hierarchiczny: „Prorocy zaś niech mówią po dwóch albo trzech, a inni niech rozsądzają. A gdyby innemu z siedzących zostało coś objawione, pierwszy niech milczy. Możecie bowiem wszyscy, jeden po drugim prorokować, aby się wszyscy uczyli i wszyscy zostali pocieszeni” (1 Kor 14,29-31). Rozsądzanie należy do zgromadzonych, nie do przewodniczącego.
Reszta elementów jest równie prosta. Dz 2,42 wylicza cztery: „Trwali oni w nauce apostołów, w społeczności, w łamaniu chleba i w modlitwach”. Śpiew jest wzajemny — „rozmawiając z sobą przez psalmy, hymny i pieśni duchowe” (Ef 5,19). Nie ma wzmianki o osobnej klasie liturgów, o szatach, kadzidle ani o ołtarzu we wspólnocie; jedyny „ołtarz” w Liście do Hebrajczyków jest ołtarzem, „z którego nie mają prawa spożywać ci, którzy służą przybytkowi” (Hbr 13,10).
Wieczerza, która była posiłkiem
Najmocniejszym dowodem, że Wieczerza Pańska odbywała się w ramach prawdziwego posiłku, jest paradoksalnie nagana. Gdyby chodziło o kęs chleba i łyk wina rozdawany przez jedną osobę, Paweł nie mógłby napisać tego, co napisał:
Gdy więc się zbieracie, nie jest to spożywanie wieczerzy Pańskiej. Każdy bowiem najpierw je własną wieczerzę i jeden jest głodny, a drugi pijany. Czyż nie macie domów, aby jeść i pić? Albo czy gardzicie kościołem Bożym i zawstydzacie tych, którzy nic nie mają? Co mam wam powiedzieć? Czy mam was pochwalić? Za to was nie chwalę.
1 Kor 11,20-22
Problem w Koryncie polegał na tym, że bogaci zaczynali jeść przed przyjściem ubogich. Rozwiązanie Pawła to nie zmiana formy, lecz przywrócenie sensu: „gdy się zbieracie, aby jeść, czekajcie jedni na drugich” (1 Kor 11,33). Słownictwo ofiarnicze nie pojawia się w tym rozdziale ani razu — pierwsze konsekwentne nazwanie eucharystii ofiarą składaną przez kapłana „w zastępstwie Chrystusa” znajdziemy dopiero u Cypriana z Kartaginy, w liście 63, około roku 253.
Czego nie powtarzamy
„Kościół apostolski nie miał żadnej struktury ani organizacji”. Miał, i to dobrze widoczną: starszych ustanawianych w każdym mieście (Dz 14,23; Tt 1,5), diakonów (Flp 1,1), listy polecające, wspólne rozstrzygnięcie soborowe w Jerozolimie (Dz 15). Didache z przełomu I i II wieku nakazuje wspólnocie wybierać sobie biskupów i diakonów — znowu w liczbie mnogiej. Różnica wobec późniejszego modelu nie polega na braku porządku, lecz na braku sakralnej kasty i jedynowładztwa.
„Pierwsi chrześcijanie odrzucali budynki jako takie”. Nic na to nie wskazuje. Korzystali ze świątyni jerozolimskiej i z synagog, dopóki mieli do nich dostęp. Rzetelna teza brzmi inaczej: przez dwa stulecia nie budowali osobnych miejsc kultu i nie uzasadniali potrzeby ich posiadania — a język świątyni odnosili do ludzi. Dopiero gdy to się odwróci, pojawi się i budynek święty, i człowiek z wyłącznym prawem wstępu do jego wnętrza.
„Dom oznacza, że wspólnoty były maleńkie i prymitywne”. Rzymskie domus zamożniejszego gospodarza mieściło kilkadziesiąt osób, a Paweł mówi w Koryncie o sytuacji, gdy „cały kościół zbiera się w jednym miejscu” (1 Kor 14,23). To były zgromadzenia zorganizowane, z porządkiem obrad, zbiórkami i korespondencją między miastami. Skromność miejsca nie oznacza prymitywizmu wspólnoty.
„Kościół domowy to nowoczesny wynalazek ruchów niezależnych”. Wręcz przeciwnie — to najlepiej udokumentowana forma z pierwszego wieku. Ale z tego, że była pierwsza, nie wynika automatycznie zakaz spotykania się gdzie indziej. Nowy Testament nie reguluje architektury; reguluje to, kim są uczestnicy zgromadzenia i co się na nim dzieje. Tam właśnie przebiega różnica, która ma znaczenie.
Co na to Pismo
Dwa zdania wystarczą, by ująć cały ten obraz. Pierwsze mówi, gdzie jest świątynia:
I wy sami, jak żywe kamienie, jesteście budowani w duchowy dom, stanowicie święte kapłaństwo, aby składać duchowe ofiary, przyjemne Bogu przez Jezusa Chrystusa.
1 P 2,5
Drugie mówi, jak mają się do siebie ludzie w tej świątyni:
Ale wy nie nazywajcie się Rabbi. Jeden bowiem jest wasz Mistrz, Chrystus, a wy wszyscy jesteście braćmi.
Mt 23,8
Zgromadzenie pierwszego wieku dawało się opisać w kilku zdaniach: dom, stół, kilku starszych, wszyscy kapłani, każdy z czymś do wniesienia. Wszystko, co pojawiło się później — jeden biskup ponad prezbiterami, kapłan składający ofiarę, poświęcony budynek, milczący lud — ma swoją datę pierwszego poświadczenia. To właśnie te daty są tematem kolejnych artykułów tej sekcji.
Zobacz też: Świątynia (Bejt haMikdasz) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Didache (διδαχή) — nauka jako treść, nie czynność nauczania · List do Filemona · Akwila
