Konstantyn Wielki (zm. 337) był rzymskim cesarzem, który jako pierwszy poparł chrześcijaństwo, zwołał sobór w Nicei i umarł ochrzczony — na łożu śmierci, z rąk biskupa z obozu ariańskiego. Źródła pokazują człowieka o wierze stopniowej i synkretycznej: do końca nosił tytuł najwyższego kapłana kultu pogańskiego, przez ponad dekadę bił monety ze Słońcem Niezwyciężonym i kazał stracić własnego syna oraz żonę. Nie był ukrytym poganinem, ale chrześcijaństwo państwowe, które ukształtował, do dziś nosi jego rysy.
Ten tekst jest biografią. Szczegółowe omówienie ustawy niedzielnej, Donacji i solarnej ikonografii znajdziesz w osobnych artykułach, do których odsyłamy po drodze.
Naissus, York, Rzym: droga do władzy (306-312)
Konstantyn urodził się w Naissus (dziś Nisz w Serbii) jako syn oficera Konstancjusza Chlorusa i Heleny; rok urodzenia jest sporny, podaje się lata 70. albo początek lat 80. III wieku. Dorastał w świecie tetrarchii, czyli czterech współrządzących cesarzy, i w czasie wielkiego prześladowania chrześcijan za Dioklecjana (303-311). Gdy ojciec zmarł w Eboracum (dzisiejszy York), wojsko obwołało Konstantyna 25 lipca 306 roku cesarzem.
Następne lata to wojny domowe między pretendentami. 30 kwietnia 311 roku umierający prześladowca Galeriusz wydał edykt tolerancyjny (Laktancjusz, O śmierci prześladowców 34). Rok później Konstantyn ruszył na Rzym przeciw Maksencjuszowi.
28 października 312: sen u Laktancjusza, wizja u Euzebiusza
Bitwa przy moście Mulwijskim jest pewna: Konstantyn pokonał Maksencjusza 28 października 312 roku. Niepewne jest to, co wydarzyło się przed nią, bo dwaj chrześcijańscy autorzy opowiadają to inaczej.
- Laktancjusz, O śmierci prześladowców 44 (ok. 314/315), pisze o śnie przed bitwą: Konstantyn otrzymał polecenie, by umieścić na tarczach żołnierzy niebiański znak Boga, zwykle odczytywany jako monogram chi-rho.
- Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna I,28-32, pisane już po śmierci cesarza w 337 roku, opisuje wizję na niebie: krzyż ze świetlistych promieni i słowa toutō nika, „w tym zwyciężaj” (łacińska tradycja: in hoc signo vinces). Cesarz miał mu to opowiedzieć pod przysięgą wiele lat później.
Szczegół źródłoznawczy jest tu najważniejszy: w Historii kościelnej (IX,9), pisanej wcześniej, ten sam Euzebiusz o wizji milczy. Natura „znaku” pozostaje więc sporna, a wersja najbardziej znana jest zarazem najpóźniejsza.
Trzy lata później, w 315 roku, senat wzniósł w Rzymie łuk triumfalny. Inskrypcja przypisuje zwycięstwo nie Chrystusowi, lecz celowo nieokreślonemu bóstwu: instinctu divinitatis, „za natchnieniem bóstwa”. Na łuku nie ma symboliki chrześcijańskiej, są za to medaliony ze Słońcem i Księżycem. Pogański senat i cesarz mówili jednym, rozmyślnie dwuznacznym językiem.
313-321: tolerancja, przywileje i dzień Słońca
W 313 roku Konstantyn i Licyniusz uzgodnili w Mediolanie politykę religijną, a 13 czerwca Licyniusz ogłosił ją w Nikomedii okólnikiem do namiestników. Ten tak zwany edykt mediolański przyznawał wolność wszystkim: „aby zarówno chrześcijanom, jak i wszystkim dana była wolna możność wyznawania religii, jaką kto zechce” (Laktancjusz, O śmierci prześladowców 48). Sam w sobie był aktem tolerancji, który można ocenić dobrze; więcej w tekście o edykcie mediolańskim z 313 roku.
Zwrot przyszedł przez przywileje. Duchownych zwolniono z ciężarów publicznych (Kodeks Teodozjusza 16,2,1-2, lata 313 i 319), wyroki sądu biskupiego uznało państwo (1,27,1, rok 318), a kościół dostał prawo dziedziczenia z testamentów (16,2,4, rok 321). Skutek był tak szybki, że cesarz sam musiał hamować napływ zamożnych radnych miejskich do kleru, pisząc, że „bogaci mają dźwigać ciężary świata, ubodzy być utrzymywani przez majątek kościołów” (16,2,6, rok 326). Stan duchowny stał się schronieniem podatkowym.
Ten sam prawodawca 3 marca 321 roku nakazał odpoczynek w „czcigodny dzień Słońca” (venerabili die solis; Kodeks Justyniana 3,12,2), z wyjątkiem dla rolników. W ustawie nie ma ani Chrystusa, ani dnia Pańskiego, ani szabatu; szczegóły i spór o datę omawia tekst o ustawie niedzielnej z 321 roku. Mniej więcej w tym samym czasie (17 grudnia 320 albo 321) cesarz polecił, by haruspikowie wróżyli z piorunów uderzających w budynki publiczne (Kodeks Teodozjusza 16,10,1).
Łuk, monety i tytuł arcykapłana
Konstantyn do końca życia nosił tytuł Pontifex Maximus, najwyższego kapłana rzymskiego kultu państwowego. Nosili go też jego chrześcijańscy następcy; odrzucił go dopiero Gracjan około 379-383 roku. Przez mniej więcej siedemdziesiąt lat chrześcijańscy cesarze byli więc formalnie zwierzchnikami kultu pogańskiego.
Mennice cesarza biły monety z napisem SOLI INVICTO COMITI, „Słońcu Niezwyciężonemu, towarzyszowi”, jeszcze przez kilkanaście lat po 312 roku; typ zanika dopiero około 324-326 roku, po zwycięstwie nad Licyniuszem. Gdy w 330 roku poświęcono Konstantynopol, na porfirowej kolumnie forum stanął według przekazów posąg cesarza z promienistą koroną Heliosa — szczegóły są sporne, solarna forma dobrze poświadczona. Jak ta ikonografia przeszła na wizerunki Chrystusa, opisuje tekst Chrystus w rydwanie Słońca.
Nicea 325: „biskup spraw zewnętrznych”
W 324 roku Konstantyn pokonał Licyniusza i został jedynym władcą imperium; rok później kazał go stracić, choć według źródeł obiecał mu życie. W tym samym 325 roku zwołał do Nicei sobór. Opłacił podróż i utrzymanie biskupów, zagaił obrady w purpurze i złocie (Euzebiusz, Życie Konstantyna III,10), uczestniczył w debatach, a Ariusza i biskupów, którzy nie podpisali uchwał, wysłał na wygnanie mocą decyzji cesarskiej. Nieochrzczony laik, urzędujący Pontifex Maximus, rozstrzygał spory kościoła. Główny spór dotyczył nauki Ariusza o Synu; serwis wyznaje boskość Jeszui (Jezusa), więc zarzut nie dotyczy tego, że o tym mówiono, tylko tego, kto i jakimi środkami egzekwował uchwały. Co Nicea postanowiła, a co jej się przypisuje, omawia tekst o mitach wokół soboru z 325 roku.
Drugą sprawą była data Paschy. W liście do kościołów cesarz uzasadnił oderwanie jej od 14 Nisan wprost: „Niechże więc nic nas nie łączy z nienawistnym tłumem Żydów” (Życie Konstantyna III,19,1). Motywem nie była egzegeza Pisma, lecz zadeklarowana niechęć i wola jednolitości imperium; całą historię opisuje tekst Kto przesunął Paschę?
Swoją rolę Konstantyn określił sam, zwracając się do biskupów: „wy jesteście biskupami spraw wewnątrz Kościoła, mnie zaś Bóg ustanowił jakby biskupem spraw zewnętrznych” (Życie Konstantyna IV,24). Uczciwie trzeba dodać, że jego poparcie dla uchwał nicejskich nie było stałe: kilka lat później przywrócił Ariusza do łask, a w 335 roku wysłał na wygnanie do Trewiru Atanazego, głównego obrońcę Nicei. Cesarz nie był teologiem; był arbitrem, który wybierał stronę dającą spokój w państwie. Klamrę tej historii zostawił Hozjusz z Kordoby, doradca Konstantyna przy Nicei. Gdy w latach 50. IV wieku syn cesarza, Konstancjusz II, zaczął narzucać kościołowi własną doktrynę, sędziwy Hozjusz napisał mu: „Tobie Bóg powierzył cesarstwo, nam — sprawy swego Kościoła” (u Atanazego, Historia arian 44).
Rok 326: Kryspus i Fausta
W 326 roku Konstantyn kazał stracić swojego najstarszego syna Kryspusa, tego samego, którego imię widnieje w subskrypcji ustawy niedzielnej, a wkrótce potem żonę Faustę. Sam fakt jest pewny: imię Kryspusa usunięto z inskrypcji i monet (damnatio memoriae). Motywy są nieznane, bo źródła, które o nich mówią, są późne i sprzeczne (Zosimos, Historia nowa II,29; Epitome de Caesaribus 41). Opowieści o romansie macochy z pasierbem i o kąpieli, w której zginęła Fausta, to wersje tych późnych autorów, nie protokół.
Mniej więcej w tym samym czasie matka cesarza, Helena, odbyła podróż do ziemi Izraela, z którą tradycja wiąże odnalezienie krzyża — to już legenda późniejsza, omówiona w tekście o relikwiach krzyża i gwoździach.
Konstantynopol 330 i chrzest w Nikomedii (337)
11 maja 330 roku Konstantyn poświęcił nową stolicę nad Bosforem. Nowe kościoły, w Rzymie i w ziemi Izraela, budowano w formie bazyliki — rzymskiej sali audiencyjno-sądowej z absydą, w której miejsce urzędnika zajęła katedra biskupa. Przepych fundacji cesarskich zerwał z prostotą domowych zgromadzeń pierwszych trzech stuleci (zob. dom zamiast katedry). Dworski teolog Euzebiusz z Cezarei w mowie na trzydziestolecie panowania (Laus Constantini, 335) zbudował teologię polityczną: monarchia cesarza na ziemi jest obrazem monarchii Boga w niebie.
Chrzest Konstantyn przyjął dopiero na łożu śmierci, w maju 337 roku pod Nikomedią. Euzebiusz z Cezarei opisuje go (Życie Konstantyna IV,61-64), ale nie podaje imienia biskupa. Podaje je Hieronim w Kronice pod rokiem 337: cesarza ochrzcił Eusebius Nicomedensis, Euzebiusz z Nikomedii, przywódca stronnictwa przeciwnego uchwałom Nicei. Konstantyn zmarł 22 maja 337 roku. Pochowano go w konstantynopolitańskim kościele Świętych Apostołów, wśród pamiątek dwunastu apostołów; prawosławie czci go jako świętego równego apostołom (isapostolos).
Odkładanie chrztu do końca życia nie było w IV wieku niczym wyjątkowym — wielu wierzyło, że chrzest zmywa wszystkie wcześniejsze grzechy, więc zwlekano z nim. Kłopotliwa była raczej osoba szafarza. Dlatego późniejsza legenda o papieżu Sylwestrze, który miał ochrzcić cesarza w Rzymie, zatarła ariański chrzest z Nikomedii; na tej legendzie zbudowano potem fałszerstwo opisane w tekście o Donacji Konstantyna.
Kim więc był Konstantyn Wielki? Synkretyk, nie kryptopoganin
Starsza historiografia, z Jacobem Burckhardtem na czele, widziała w Konstantynie czystego polityka, który użył chrześcijaństwa jako narzędzia. Większość współczesnych badaczy — Timothy Barnes, Harold Drake, Noel Lenski — uznaje szczerość jego religijności, ale religijności stopniowej, synkretycznej i słabo pouczonej: najpierw kult jednego najwyższego bóstwa w szacie solarnej, potem coraz wyraźniejsze utożsamienie go z Bogiem chrześcijan. Co do tempa tej przemiany źródła się różnią, ale jej kierunek jest pewny.
Dla historii, którą opisujemy, nie trzeba zakładać cynizmu. Wystarczy to, co udokumentowane: człowiek, dla którego Chrystus i Słońce długo byli wymienni, nadał chrześcijaństwu państwowe przywileje, „dzień Słońca”, ruchomą Paschę i wzór cesarza rozstrzygającego spory wiary. Zwiedzenie nie zaczęło się od niego — marginalizacja szabatu i niechęć do korzeni żydowskich były w Rzymie i Aleksandrii wcześniejsze — ale to on dał temu procesowi pieczęć państwa.
Czego nie powtarzamy
„Konstantyn przeniósł szabat na niedzielę na soborze w Nicei.” Nicea nie wydała żadnego kanonu o szabacie ani o niedzieli jako dniu odpoczynku; jedyny „niedzielny” kanon Nicei to kanon 20, o modlitwie na stojąco. Ustawa o dniu Słońca (3 marca 321, nie „7 marca”) była państwowa i wcześniejsza, a kościelny zakaz świętowania szabatu wydał synod w Laodycei około 363-364 roku (zob. anatema za sobotę).
„Konstantyn do śmierci był świadomym poganinem, a nawrócenie było grą.” Tego nie da się udowodnić i nie trzeba. Udokumentowany synkretyzm — tytuł arcykapłana, monety Słońca, haruspikowie, posąg w koronie Heliosa — mówi wystarczająco dużo.
„Konstantyna ochrzcił papież Sylwester.” To legenda z V wieku (Actus Silvestri), która miała zatrzeć chrzest z rąk Euzebiusza z Nikomedii. Pokazuje, że prawdziwa historia była kłopotliwa także dla strony kościelnej.
„Nicea ustaliła kanon Biblii.” Żaden kanon soboru nie dotyczy spisu ksiąg. To legenda popularyzowana w powieściach, nie w źródłach.
„W ustawie z 321 roku Konstantyn kazał porzucić szabat pod karą śmierci.” Tekst ustawy jest krótki i znany: nie ma w nim szabatu, kar ani „dnia Pańskiego”. Rozszerzone wersje krążące w internecie to fabrykacje.
Co na to Pismo
Przed Piłatem, przedstawicielem tego samego imperium, Jeszua powiedział o swoim królestwie coś, co trzysta lat później łatwo było zapomnieć:
Jezus odpowiedział: Moje królestwo nie jest z tego świata. Gdyby moje królestwo było z tego świata, to moi słudzy walczyliby, abym nie został wydany Żydom. Teraz jednak moje królestwo nie jest stąd.
J 18,36 (UBG)
Uczniom, którzy spierali się o pierwszeństwo, dał regułę wprost przeciwną wzorowi cesarza-arbitra:
Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą.
Mt 20,25-26 (UBG)
I rozdzielił dwie rzeczy, które Konstantyn połączył:
Odpowiedzieli mu: Cesarza. Wtedy powiedział im: Oddajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga.
Mt 22,21 (UBG)
Nie piszemy tego z pogardą dla człowieka, który zakończył prześladowania i dał chrześcijanom wolność. To była realna ulga dla tysięcy ludzi. Pokazujemy tylko cenę: kościół, który przyjął od cesarza przywileje, przyjął też jego kalendarz, jego architekturę i jego sposób rozstrzygania sporów.
