Sobór nicejski zebrał się latem 325 roku z woli cesarza Konstantyna. Potępił naukę Ariusza o Synu, przyjął wyznanie wiary ze słowem homoousios, ustalił, że Pascha ma być wspólną niedzielą liczoną bez oglądania się na rachubę żydowską, i wydał dwadzieścia kanonów dyscyplinarnych. Nie zakazał szabatu, nie ustalał kanonu Biblii, nie „przegłosował” boskości Jezusa niewielką większością, nie nadał papieżom władzy nad Zachodem i nie wprowadził kary śmierci za świętowanie soboty.
Ten tekst to ćwiczenie z dyscypliny. Kto krytykuje drogę, którą chrześcijaństwo zeszło z Pisma, ma obowiązek mówić o niej dokładnie — inaczej oddaje przeciwnikowi darmowy punkt. Dlatego najpierw dokumenty, potem mity.
Aleksandria, ok. 318-324: spór, który trafił do cesarza
Ariusz, prezbiter w Aleksandrii, nauczał, że Syn jest stworzeniem, najwyższym, ale stworzonym, i że „był czas, kiedy Go nie było” (ēn pote hote ouk ēn). Biskup Aleksander wykluczył go ze wspólnoty, a spór szybko wyszedł poza Egipt. Gdy w 324 roku Konstantyn pokonał Licyniusza i przejął Wschód, zastał kościół podzielony. Najpierw próbował listownie: w piśmie do Aleksandra i Ariusza nazwał ich spór drobiazgiem, który nie powinien dzielić braci (Euzebiusz, Życie Konstantyna II,64-72). Gdy to nie pomogło, zwołał sobór.
Kim był sam cesarz, opisujemy osobno w tekście Konstantyn Wielki — kim był pierwszy chrześcijański cesarz. Tu wystarczy przypomnieć, że w 325 roku był nieochrzczonym laikiem i wciąż nosił tytuł Pontifex Maximus, najwyższego kapłana kultu pogańskiego.
Sobór nicejski 325: zwołany, opłacony i otwarty przez cesarza
Sobór obradował w Nicei w Bitynii od maja do lipca 325 roku. Zwołał go cesarz, nie biskup. Cesarz opłacił podróż biskupów pocztą państwową i ich utrzymanie, zagaił obrady w purpurze i złocie (Euzebiusz, Życie Konstantyna III,10) i uczestniczył w debatach. Euzebiusz liczy uczestników na ponad dwustu pięćdziesięciu biskupów; tradycja utrwaliła liczbę 318, którą wiązano z trzystu osiemnastoma sługami Abrahama (Rdz 14,14) — to liczba symboliczna, nie protokół.
Pierwszym sygnatariuszem był Hozjusz z Kordoby, doradca cesarza. Biskup Rzymu Sylwester nie przyjechał; wysłał dwóch prezbiterów. Gospodarzem i wykonawcą uchwał był jednak Konstantyn: Ariusza i biskupów, którzy odmówili podpisu, wysłano na wygnanie mocą decyzji cesarskiej. Tak powstał precedens, w którym władca państwa rozstrzyga spory wiary i egzekwuje je siłą.
Wyznanie z 325 roku: co uchwalono w sprawie Syna
Sobór przyjął wyznanie wiary, w którym o Synu powiedziano, że jest zrodzony z istoty Ojca, „zrodzony, a nie stworzony”, i „współistotny” Ojcu (homoousios). Do wyznania dołączono anatemy na tych, którzy mówią, że „był czas, kiedy Go nie było”. Trzy fakty historyczne są tu istotne:
- Słowo homoousios nie występuje w Piśmie. Część biskupów miała z nim kłopot między innymi dlatego.
- Według listu, który Euzebiusz z Cezarei wysłał po soborze do swojej wspólnoty (zachowanego u Sokratesa Scholastyka, Historia kościelna I,8), za wpisaniem tego słowa opowiedział się sam cesarz.
- O Duchu wyznanie z 325 roku mówi jednym zdaniem: „I w Ducha Świętego”. Rozbudowany artykuł o Duchu dopisał dopiero sobór w Konstantynopolu w 381 roku.
Podpis odmówiło dwóch biskupów, Sekundus z Ptolemaidy i Teonas z Marmaryki; wygnano ich razem z Ariuszem. Serwis wyznaje boskość Jeszui (Jezusa) jako Syna i zarazem trzyma się Jego słów, że Ojciec jest od Niego większy (J 14,28); jak to się ma do formuł nicejskich i późniejszych, wyjaśnia strona o Trójcy. W tym tekście opisujemy sobór jako wydarzenie historyczne, a zarzut kierujemy przede wszystkim ku metodzie: spór o wiarę rozstrzygał i egzekwował cesarz.
Pascha: decyzja, po której nie został kanon
Drugą sprawą była data Paschy. Sobór postanowił, że ma to być wspólna niedziela, obliczana niezależnie od żydowskiej rachuby miesiąca Nisan. Uwaga warsztatowa: żaden z dwudziestu zachowanych kanonów tego nie zawiera. Decyzję znamy z listu synodalnego do kościoła w Aleksandrii (Sokrates Scholastyk, Historia kościelna I,9) i z okólnika cesarza (Euzebiusz, Życie Konstantyna III,17-20). Okólnik podaje motyw otwarcie: „Niechże więc nic nas nie łączy z nienawistnym tłumem Żydów” (III,19,1). Całą drogę od 14 Nisan do ruchomej niedzieli opisuje tekst Kto przesunął Paschę?, a skutki dla Pięćdziesiątnicy — tekst o Zielonych Świątkach.
Dwadzieścia kanonów: co naprawdę jest w aktach
Kanony Nicei to przepisy porządkowe, a nie doktryna. Kilka przykładów pokazuje, czym sobór się zajmował:
| Kanon | Treść |
|---|---|
| 1 | kto sam się wykastrował, nie może należeć do duchowieństwa (inaczej niż ten, kogo okaleczył lekarz albo barbarzyńcy) |
| 3 | duchownym nie wolno mieszkać z obcymi kobietami, z wyjątkiem matki, siostry, ciotki lub osób poza wszelkim podejrzeniem |
| 4 | biskupa ustanawiają biskupi prowincji, co najmniej trzech |
| 5 | synody prowincjalne dwa razy w roku, pierwszy przed Czterdziestnicą |
| 6 | zwierzchnictwo Aleksandrii, Antiochii i Rzymu według „starodawnego zwyczaju” |
| 15 | biskupom i duchownym nie wolno przenosić się z miasta do miasta |
| 17 | duchownym nie wolno pożyczać na procent |
| 20 | w niedziele i w dniach Pięćdziesiątnicy modlić się na stojąco, nie na klęcząco |
Kanon 6 opiera zwierzchnictwo stolic na zwyczaju i randze miast, a nie na Piśmie; pięćdziesiąt sześć lat później kanon 3 soboru w Konstantynopolu postawi Konstantynopol zaraz po Rzymie, bo jest Nowym Rzymem. Kanon 20 jest jedynym „niedzielnym” przepisem Nicei — i dotyczy postawy przy modlitwie, a nie dnia odpoczynku. Szabatu nie wymienia żaden kanon.
Po soborze: wygnania, powroty i rok 381
Jedność trwała krótko. Euzebiusz z Nikomedii, który podpisał wyznanie, wkrótce sam trafił na wygnanie, ale wrócił i odzyskał wpływy na dworze. Kilka lat później cesarz przywrócił do łask Ariusza, a w 335 roku wysłał na wygnanie Atanazego, głównego obrońcę Nicei. W 337 roku umierającego Konstantyna ochrzcił właśnie Euzebiusz z Nikomedii, przywódca stronnictwa przeciwnego uchwałom soboru. Spór trwał przez cały IV wiek, a rozstrzygnięcie po myśli zwolenników Nicei przyniósł dopiero sobór konstantynopolitański (381), zwołany już w państwie, w którym edykt Teodozjusza z 380 roku uczynił wyznanie nicejskie obowiązkiem (zob. wiara z dekretu).
Skąd się biorą mity o Nicei
Wiele z tego, co przypisuje się Nicei, wydarzyło się wcześniej, później albo nigdy. Najczęściej mieszają się trzy różne lata i trzy różne instytucje: państwo w 321 roku, sobór w 325 i lokalny synod około 363-364 roku.
| Co przypisuje się Nicei | Co mówią źródła |
|---|---|
| niedziela jako dzień odpoczynku | ustawa państwowa z 3 marca 321 (Kodeks Justyniana 3,12,2) |
| zakaz świętowania szabatu | synod w Laodycei, kanon 29, ok. 363-364 |
| lista ksiąg Nowego Testamentu | pierwsza lista 27 ksiąg: Atanazy, 39. list świąteczny, 367 |
| 25 grudnia jako Boże Narodzenie | pierwsze poświadczenie ok. 336, w Chronografie z 354 |
| chrzest Konstantyna przez Sylwestra | legenda Actus Silvestri, V wiek |
| władza papieża nad Zachodem | Donacja Konstantyna, fałszerstwo z VIII wieku |
Do tego dochodzi literatura popularna — od powieści w rodzaju Kodu Leonarda da Vinci po broszury sabatariańskie — która powtarza te zlepki bez sprawdzania. Jedyny poświadczony związek Konstantyna z księgami Pisma to zamówienie u Euzebiusza pięćdziesięciu kodeksów dla kościołów nowej stolicy (Życie Konstantyna IV,36); z wyborem ksiąg nie ma on nic wspólnego.
Mieszanie tych dat nie jest niewinne. Kto mówi, że „Nicea zakazała szabatu”, daje rozmówcy łatwą odpowiedź: wystarczy pokazać dwadzieścia kanonów, w których szabatu nie ma. Kto mówi dokładnie — że państwo w 321 roku uprzywilejowało dzień Słońca, sobór w 325 roku odciął Paschę od daty z Tory, a synod w Laodycei około 363-364 roku obłożył anatemą odpoczynek w sobotę — opisuje proces, którego nie da się zbyć jednym dokumentem. Precyzja nie osłabia tej historii, tylko czyni ją odporną na proste zaprzeczenie.
Czego nie powtarzamy
1. „W Nicei Konstantyn przeniósł szabat na niedzielę.” Nicea nie wydała żadnego kanonu o szabacie ani o niedzieli jako dniu odpoczynku. Rzetelnie: państwowy odpoczynek w „czcigodny dzień Słońca” wprowadziła ustawa z 3 marca 321 roku (zob. ustawa niedzielna Konstantyna), a kościelną anatemę za odpoczynek w sobotę — synod w Laodycei (zob. anatema za sobotę). Nicea przyczyniła się do odejścia od kalendarza Pisma inaczej: odcięła Paschę od 14 Nisan.
2. „Sobór nicejski ustalił kanon Biblii i usunął niewygodne ewangelie.” Żaden kanon Nicei nie dotyczy spisu ksiąg. Rzetelnie: kształtowanie się listy ksiąg Nowego Testamentu to proces od II do IV wieku, poświadczony takimi dokumentami jak kanon Muratoriego i list świąteczny Atanazego z 367 roku.
3. „Boskość Jezusa przegłosowano w Nicei niewielką większością.” Uchwałę podpisali prawie wszyscy obecni; odmówiło dwóch biskupów. Boskość Jeszui wyznawano też na długo przed Niceą: około 112 roku Pliniusz Młodszy donosił Trajanowi, że chrześcijanie śpiewają hymn Chrystusowi jako Bogu (carmen Christo quasi deo dicere; List X,96), a Tomasz mówi do zmartwychwstałego: „Mój Pan i mój Bóg!” (J 20,28). Rzetelnie: Nicea nie wymyśliła boskości Syna; wprowadziła niebiblijne słowo homoousios, a jego przyjęcie egzekwowała władza państwowa.
4. „Konstantyn nadał papieżom władzę nad Zachodem.” Tak głosi Donacja Konstantyna — fałszerstwo z VIII wieku, zdemaskowane filologicznie przez Lorenza Vallę w 1440 roku (zob. Donacja Konstantyna). Rzetelnie: biskup Rzymu nie przewodniczył w Nicei i nawet na nią nie przyjechał, a Konstantyna ochrzcił nie Sylwester, lecz Euzebiusz z Nikomedii.
5. „Konstantyn wydał edykt nakazujący porzucić szabat pod karą śmierci.” Takiego edyktu nie ma. Ustawa z 321 roku jest krótka i znana: nie wymienia szabatu, nie przewiduje kar i nie mówi o „dniu Pańskim”. Rzetelnie: rozszerzone wersje krążące w internecie to fabrykacje; prawdziwy tekst w zupełności wystarcza.
Co na to Pismo
Pierwszy spór o naukę w zborze rozstrzygnięto bez cesarza i bez wojska:
Apostołowie i starsi zebrali się więc, aby rozstrzygnąć tę sprawę.
Dz 15,6 (UBG)
Decyzję ogłoszono w formie listu, a jej miarą było to, by nie nakładać ciężarów ponad to, co konieczne:
Uznał bowiem Duch Święty za słuszne, i my też, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne.
Dz 15,28 (UBG)
A datę, którą Nicea uznała za zbyt „żydowską”, wyznaczył nie Izrael, lecz Jahwe (PAN), w rozdziale, który zaczyna się od słów „One są moimi uroczystymi świętami” (Kpł 23,2):
Oto uroczyste święta Pana, święte zgromadzenia, które będziecie ogłaszać w ich oznaczonych porach: W pierwszym miesiącu, czternastego dnia tego miesiąca, o zmierzchu, jest Pascha Pana.
Kpł 23,4-5 (UBG)
Krytyka Nicei nie wymaga wymyślania jej win. Wystarczy to, co zapisano w aktach i listach: cesarz zwołał sobór, cesarz wygnał przegranych, a święto ustanowione przez Boga przesunięto w imię jednolitości imperium i po to, by nie przypominało Żydów.
