Diotrefes z Trzeciego Listu Jana to najstarszy w Piśmie portret człowieka, który „chce być pierwszym” w zborze, a władzę zdobywa trzema narzędziami: nie przyjmuje apostoła ani wysłanych przez niego braci, obmawia go złośliwymi słowami i wyrzuca z kościoła tych, którzy chcą braci gościć. Za jego czasów zborami kierowało jeszcze grono starszych. W ciągu mniej więcej stu lat — od sporu w Koryncie około 96 roku, przez listy Ignacego, po Rzym połowy II wieku — nad tym gronem stanął w wielu miastach jeden biskup, a to, co u Diotrefesa było nadużyciem, stało się porządkiem.
Diotrefes, który „chce być pierwszym” (ok. 85–100)
Cała historia mieści się w dwóch wersetach krótkiego listu, datowanego zwykle na koniec I wieku:
Napisałem do kościoła, lecz Diotrefes, który chce być pierwszym wśród nich, nie przyjmuje nas. Dlatego, jeśli przybędę, przypomnę jego uczynki, których się dopuszcza, gdy nas obmawia złośliwymi słowami. A nie poprzestając na tym, sam braci nie przyjmuje, a nawet zabrania tym, którzy chcą ich przyjąć, i wyrzuca ich z kościoła.
3 J 1,9-10 (UBG)
Grecki imiesłów ho philoprōteuōn występuje w Nowym Testamencie tylko tutaj; dosłownie znaczy lubiący pierwszeństwo. Jan nie zarzuca Diotrefesowi fałszywej nauki. Opisuje zachowania i to one są tu najważniejsze. Po pierwsze, odrzucenie autorytetu z zewnątrz: Diotrefes „nie przyjmuje nas”. Po drugie, słowo jako broń — obmawianie „złośliwymi słowami”. Po trzecie, kontrola nad tym, kogo wspólnota przyjmuje. W zborach I wieku gościnność wobec wędrownych braci była kanałem łączności między kościołami; ten sam list chwali Gajusa za to, co robi „dla braci oraz dla obcych” (3 J 1,5). Kto zamyka dom, ten decyduje, kto należy do wspólnoty — a Diotrefes idzie dalej i wyrzuca z kościoła tych, którzy chcą gościć.
Kim był, nie wiadomo. Biskupem? Gospodarzem domu, w którym zbierał się zbór? Źródła tego nie rozstrzygają i nie będziemy udawać, że jest inaczej. Pełne omówienie postaci jest w artykule Diotrefes w Biblii, a tło całego listu — w omówieniu Trzeciego Listu Jana. Tu interesuje nas mechanizm: jak ambicja jednego człowieka, w Piśmie potępiona, za kilka pokoleń zyska teologię, która ją uzasadni.
Zanim był jeden: starsi w liczbie mnogiej i dwa ostrzeżenia
Nowy Testament zna przełożonych. Paweł i Barnaba „w każdym kościele ustanowili starszych” (Dz 14,23), Tytus ma ustanowić starszych „w każdym mieście” (Tt 1,5), List do Hebrajczyków wzywa: „Bądźcie posłuszni waszym przywódcom” (Hbr 13,17). Spór nie dotyczy więc tego, czy zbór ma mieć przełożonych, tylko tego, czy ma mieć jednego władcę ponad nimi i ponad wspólnotą.
A tu tekst jest jednolity. Starsi występują zawsze w liczbie mnogiej, a starszy (gr. presbyteros) i biskup (gr. episkopos, dosłownie nadzorca) to ten sam urząd: w Milecie Paweł wzywa „starszych kościoła” (Dz 20,17), a chwilę później mówi im, że Duch Święty ustanowił ich biskupami (Dz 20,28). List do Filipian pozdrawia jedno miasto „wraz z biskupami i diakonami” (Flp 1,1). Szczegóły zebraliśmy w tekstach o starszych, nadzorcach i sługach oraz o zborze w domu zamiast katedry; tam też omawiamy Piotra, który podpisuje się jako „również starszy” i zabrania panowania „nad dziedzictwem Pana” (1 P 5,1-3).
Ważniejsze dla naszego tematu są dwa ostrzeżenia, bo opisują ten sam mechanizm, który widać u Diotrefesa. Jeszua (Jezus) mówi uczniom, że władcy narodów panują nad poddanymi, „Lecz nie tak ma być wśród was”, i dodaje: „kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą” (Mt 20,26-27). Polski przekład oddaje to zbieżnie z 3 J 1,9: Diotrefes chce być pierwszym, Mesjasz każe takiemu być sługą. Paweł z kolei, żegnając się ze starszymi Efezu, zapowiada zagrożenie nie tylko z zewnątrz: „Także spośród was samych powstaną ludzie mówiący rzeczy przewrotne, aby pociągnąć za sobą uczniów” (Dz 20,30). Pokusa władzy miała się zrodzić wewnątrz grona przełożonych.
Korynt, ok. 96: zbór zdejmuje starszych, Rzym protestuje
Pierwszy pozabiblijny dokument w tej historii to list, który wspólnota rzymska wysłała do Koryntu około 96 roku, znany jako Pierwszy List Klemensa (imię autora podaje tradycja; sam list występuje w imieniu kościoła w Rzymie). Powód był konkretny: Koryntianie zdjęli z urzędu swoich starszych. Ten sam Korynt, który czterdzieści lat wcześniej dzielił się na stronnictwa Pawła, Apollosa i Kefasa (1 Kor 1,12), znów spierał się o to, kto ma przewodzić.
List jest cenny z dwóch powodów. Po pierwsze, jego autor wciąż nie zna biskupa ponad kolegium: słów biskupi i prezbiterzy używa zamiennie (1 Klemensa 42 i 44). Po drugie, wprowadza dwa argumenty, które zostaną z kościołem na stulecia. W rozdziałach 40–44 uzasadnia porządek we wspólnocie analogią do świątyni Starego Przymierza — arcykapłan, kapłani, lewici, lud — i tam właśnie pada pierwsze w literaturze chrześcijańskiej słowo laik (gr. laikos), czemu poświęciliśmy artykuł Kto wymyślił laika?. W rozdziale 44 dodaje, że apostołowie przewidzieli spór o urząd nadzorcy i dlatego zadbali, by po ich śmierci służbę przejmowali kolejni wypróbowani ludzie, a usunięcie starszych, którzy służyli nienagannie, nazywa poważnym grzechem.
Intencja jest zrozumiała: ochronić ludzi przed kaprysem zgromadzenia. Skutek, jak ocenia spora część patrologów, jest jednak taki, że urząd zaczyna stać ponad wspólnotą, a nie w niej. Dla porównania: Didache, podręcznik wspólnot z przełomu I i II wieku, każe zborowi samemu wybierać sobie „biskupów i diakonów” — w liczbie mnogiej (Didache 15; więcej o tym tekście w artykule o Didache). Około roku 100 istnieją więc obok siebie dwa modele: wspólnota wybiera swoich przełożonych, albo urząd ma trwałość, której wspólnota nie może naruszyć.
Ignacy, ok. 107–110: jeden biskup jako program
Kilkanaście lat później nie mówi już wspólnota, lecz jeden przełożony. Ignacy z Antiochii w drodze na męczeństwo w Rzymie pisze siedem listów i niemal w każdym wraca do posłuszeństwa biskupowi. Smyrneńczykom (8,1-2) każe uznawać za pewną tylko eucharystię sprawowaną przez biskupa albo przez tego, komu on to zleci; bez biskupa nie wolno też chrzcić ani urządzać uczty miłości. Magnezjanom (6,1) przedstawia biskupa, który przewodniczy „na miejscu Boga” (eis topon theou), i prezbiterów, którzy zajmują miejsce kolegium apostołów. Pełne brzmienie tych zdań przytaczamy we wspomnianym tekście o słowie laik.
Zestawmy to z Diotrefesem — nie po to, by zrównać osoby, ale by zobaczyć narzędzia. Diotrefes samowolnie decydował, kogo przyjąć do stołu i domu. U Ignacego dostęp do stołu Pańskiego, chrztu i wspólnego posiłku zależy od zgody jednego człowieka — tyle że już jako zasada porządku, a nie nadużycie. Pewne jest, że Ignacy pisał w obronie jedności, przeciw rozłamom i nauczycielom, którzy przeczyli, że Mesjasz przyszedł w ciele, i że sam zapłacił za wiarę życiem. Problem leży nie w jego intencji, lecz w rozwiązaniu: to, co Nowy Testament powierza kolegium starszych i całemu zborowi, skupia się w jednym urzędzie.
Te listy świadczą też o tym, czego jeszcze nie było. Natarczywość, z jaką Ignacy powtarza swój program, pokazuje, że monarchiczny biskup nie był oczywistością. W liście Polikarpa ze Smyrny do Filipian (datowanym różnie, ok. 110–130) zbór w Filippi ma prezbiterów i diakonów, a biskup nie pojawia się wcale. Datowanie listów Ignacego jest przy tym sporne — tradycyjnie około 107–110, część badaczy przesuwa je o kilka dekad później. O innym spornym miejscu tych listów piszemy w artykule Ignacy Antiocheński i „dzień Pański”.
Rzym: kolegium starszych do połowy II wieku
Najbardziej zaskakuje stan rzeczy w samym Rzymie. List do Koryntian z około 96 roku mówi głosem wspólnoty, a nie jednego biskupa, a Pasterz Hermasa, rzymski tekst z II wieku (datowany różnie, zwykle na pierwszą jego połowę), zna przełożonych kościoła w liczbie mnogiej. Badacze dziejów rzymskiej wspólnoty (m.in. Peter Lampe i Allen Brent) wskazują, że model jednego biskupa ukształtował się w Rzymie dopiero około połowy II wieku; wcześniej działało tam kolegium prezbiterów, a rozproszone wspólnoty domowe miały własnych przełożonych.
Konsekwencja jest poważna. Listy biskupów rzymskich, które dla I i początku II wieku podają ciąg pojedynczych imion, są konstrukcjami późniejszymi — zapisem tego, jak kościół pod koniec II wieku chciał widzieć własną przeszłość. O tym, jak z tej przeszłości wyrosło roszczenie do zwierzchnictwa nad całym kościołem, piszemy w tekście o Leonie Wielkim i prymacie papieża.
Wiktor, ok. 190: wyrzucić z kościoła całą prowincję
Około roku 190 narzędzie Diotrefesa pojawia się w skali, o jakiej on sam nie mógł marzyć. Wiktor, biskup Rzymu, zażądał, by wszystkie kościoły obchodziły Paschę w niedzielę, a gdy wspólnoty Azji Mniejszej pod przewodem Polikratesa z Efezu odmówiły i trzymały się 14 Nisan, próbował odciąć je od wspólnoty. Relację zachował Euzebiusz (Historia kościelna V,24). Był to pierwszy znany przypadek, gdy biskup jednego miasta chciał wykluczyć nie pojedynczego człowieka, lecz całą prowincję kościelną — i to za datę święta, którą Wiktor uznał za odstępstwo od prawowierności.
Ważne jest też to, co nastąpiło potem. Wiktor nie przeforsował swojej woli bez sprzeciwu: Ireneusz z Lyonu, sam zwolennik niedzielnej Paschy, upomniał go, przypominając, że jego poprzednicy, których nazywa prezbiterami stojącymi na czele kościoła w Rzymie, żyli w pokoju z wiernymi z Azji mimo różnicy praktyki. Władza ponadlokalna była wtedy próbą, nie stanem prawnym. Historię tego starcia opisujemy w artykule Polikrates kontra Wiktor.
Hieronim, koniec IV wieku: prezbiter to biskup
Najlepszym komentarzem do całego procesu jest głos z wewnątrz, o trzy stulecia późniejszy. Hieronim, tłumacz Wulgaty (zob. Hieronim i Wulgata), w komentarzu do Listu do Tytusa (Commentarii in Epistulam ad Titum, przy Tt 1,5) stwierdza wprost: idem est ergo presbyter qui episcopus — prezbiter jest tym samym co biskup. Dopóki, jak pisze, nie zaczęto w zborach mówić „Ja jestem Pawła, ja Apollosa” (1 Kor 1,12), kościołami kierowała wspólna rada prezbiterów. Gdy każdy zaczął uważać ochrzczonych przez siebie za swoich, postanowiono, by jednego z prezbiterów postawić nad pozostałymi i usunąć w ten sposób zarzewie rozłamów. Wniosek Hieronima: biskupi są więksi od prezbiterów magis consuetudine quam dispositionis dominicae veritate — bardziej mocą zwyczaju niż prawdziwego ustanowienia Pana.
Ten wywód tłumaczy, dlaczego monarchiczny biskup tak łatwo się przyjął. Był odpowiedzią na prawdziwy problem — frakcje, rywalizację, ludzi lubiących pierwszeństwo. Lekarstwo polegało jednak na tym, by pierwszeństwo jednego uczynić stałym i uświęconym. Na Diotrefesa zamiast napomnienia apostoła postawiono urząd, który robił to, co on, tylko legalnie. Jak ten urząd obrastał potem w tytuły i godności, opisujemy w artykule o tym, że ksiądz znaczy władca.
Czego nie powtarzamy
„Diotrefes był pierwszym biskupem monarchicznym.” Tego nie wiemy. Tekst nie mówi, jaki urząd pełnił ani czy w ogóle pełnił jakiś urząd. Co można powiedzieć rzetelnie: 3 J 1,9-10 to najstarszy opis postawy — chęci bycia pierwszym i kontroli nad wspólnotą — którą później ujęto w ramy urzędu.
„Nikolaici to «zwycięzcy ludu», czyli pierwsi klerycy.” Etymologia z greckiego nikaō i laos nie ma oparcia w żadnym starożytnym źródle (zob. Nikolaici — kim byli). Rzetelnie: narodziny podziału na duchownych i świeckich dokumentują 1 List Klemensa 40–44 i listy Ignacego, i to wystarcza.
„W pierwotnym zborze nie było żadnych przełożonych.” Były: starsi, nadzorcy, diakoni, a List do Hebrajczyków każe być posłusznym przywódcom. Rzetelnie: Nowy Testament zna kolegium starszych w każdym mieście; nie zna jednego biskupa ponad tym kolegium i ponad zborem.
„Ignacy był żądnym władzy hierarchą, Diotrefesem II wieku.” To krzywdzące. Ignacy szedł na męczeństwo, a o jedność wokół biskupa zabiegał w obliczu rozłamów i nauk zaprzeczających przyjściu Mesjasza w ciele. Rzetelnie: jego intencją była jedność, a słabością rozwiązania — skupienie w jednym człowieku tego, co Pismo daje wspólnocie.
„Lista papieży od Piotra dowodzi, że w Rzymie od początku rządził jeden biskup.” Rzym jeszcze w pierwszej połowie II wieku miał kolegium prezbiterów. Rzetelnie: ciąg pojedynczych imion dla najstarszego okresu to późniejsza rekonstrukcja, a pierwszą znaną próbą władzy ponad innymi kościołami jest dopiero wystąpienie Wiktora około 190 roku.
Co na to Pismo
Najprostszą odpowiedzią na pytanie, kto ma być pierwszy, są słowa samego Jeszui:
Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą. I kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą. Tak jak Syn Człowieczy nie przyszedł, aby mu służono, ale aby służyć i oddać swoje życie na okup za wielu.
Mt 20,25-28 (UBG)
Ten sam Mesjasz odbiera uczniom tytuły, które później staną się nazwami urzędów, i przypomina, że wszyscy są braćmi:
Ale wy nie nazywajcie się Rabbi. Jeden bowiem jest wasz Mistrz, Chrystus, a wy wszyscy jesteście braćmi. I nikogo na ziemi nie nazywajcie waszym ojcem. Jeden bowiem jest wasz Ojciec, który jest w niebie. Niech też was nie nazywają mistrzami, gdyż jeden jest wasz Mistrz, Chrystus. Ale kto z was jest największy, będzie waszym sługą.
Mt 23,8-11 (UBG)
A Paweł, ustanawiając starszych odpowiedzialnymi za stado, ostrzega ich przed tym, co wyrośnie spośród nich samych:
Uważajcie na samych siebie i na całe stado, w którym was Duch Święty ustanowił biskupami, abyście paśli kościół Boga, który on nabył własną krwią. Gdyż wiem, że po moim odejściu wejdą między was wilki drapieżne, które nie będą oszczędzać stada. Także spośród was samych powstaną ludzie mówiący rzeczy przewrotne, aby pociągnąć za sobą uczniów.
Dz 20,28-30 (UBG)
Nie piszemy tego przeciw ludziom, którzy dziś sprawują urzędy w kościołach i często służą uczciwie. Pokazujemy, jak w ciągu jednego stulecia zmieniła się odpowiedź na pytanie, kto stoi na czele zboru: od grona starszych, którzy mieli być wzorem dla stada (1 P 5,3), do jednego człowieka, bez którego nie było ani chrztu, ani wieczerzy. Pismo daje zborowi wielu przełożonych i jednego Pana — o tym, co z tego wynika, piszemy też w tekście o jednym pośredniku i systemie pośredników.
