Jeden pośrednik a system pośredników

Zdanie z Pierwszego Listu do Tymoteusza jest krótkie i nie zostawia miejsca na negocjacje: jeden Bóg, jeden pośrednik. Tysiąc czterysta lat później wierzący w Europie miał do dyspozycji patrona od gardła, od zębów, od podróży i od ognia, a nad nimi Orędowniczkę, przez którą szło się do Syna, żeby dojść do Ojca. Nikt tego systemu nie ogłosił jednym dekretem — narastał przez pięć stuleci, krok po kroku. Ten artykuł pokazuje te kroki z dokumentami i odpowiada na najmocniejszy kontrargument: „przecież proszę żywych braci o modlitwę”.

Zdanie, od którego wszystko zależy

Jeden bowiem jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek Chrystus Jezus; Który wydał samego siebie na okup za wszystkich, na świadectwo we właściwym czasie.

1 Tm 2,5-6

Kontekst rozstrzyga o zakresie tego zdania, więc trzeba go przeczytać. Cały akapit jest o modlitwie: zaczyna się od wezwania, „aby zanoszone były prośby, modlitwy, wstawiennictwa i dziękczynienia za wszystkich ludzi” (1 Tm 2,1), przechodzi do woli Boga, „który chce, aby wszyscy ludzie zostali zbawieni” (1 Tm 2,4), i dopiero wtedy pada zdanie o jednym pośredniku. Jedyność pośrednictwa jest tu uzasadnieniem sposobu, w jaki mamy się modlić.

Przystęp bez kolejki

Nowy Testament opisuje relację wierzącego z Bogiem konsekwentnie jako bezpośrednią. List do Hebrajczyków wyciąga z tego wniosek praktyczny:

Mając więc wielkiego najwyższego kapłana, który przeszedł przez niebiosa, Jezusa, Syna Bożego, trzymajmy się naszego wyznania. Nie mamy bowiem najwyższego kapłana, który by nie mógł współczuć naszym słabościom, lecz kuszonego we wszystkim podobnie jak my, ale bez grzechu. Przystąpmy więc z ufnością do tronu łaski, abyśmy dostąpili miłosierdzia i znaleźli łaskę ku pomocy w stosownej chwili.

Hbr 4,14-16

„Przystąpmy więc z ufnością” zaadresowano do wszystkich czytelników listu, bez instancji pośredniej i bez warunku wstępnego. Reszta Nowego Testamentu mówi tak samo: „mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego” (1 J 2,1); „przez niego bowiem my, obie strony, mamy przystęp w jednym Duchu do Ojca” (Ef 2,18). Nawet wzorzec modlitwy podany przez Jeszuę (Jezusa) zaczyna się od adresata: „Ojcze nasz, który jesteś w niebie” (Mt 6,9), poprzedzony przestrogą przed pogańską wielomównością (Mt 6,7-8). Nigdzie nie pojawia się ogniwo pośrednie — ani anioł, ani zmarły sprawiedliwy.

Pięć kroków od grobu męczennika do panteonu patronów

Krok 1: rocznice przy grobach (II-III wiek)

Martyrium Polycarpi, najstarszy opis męczeństwa poza Nowym Testamentem (około 156 roku), relacjonuje, jak wspólnota zebrała kości Polikarpa, „cenniejsze niż drogocenne kamienie”, i postanowiła obchodzić rocznicę jego śmierci. Ten sam tekst stawia jednak granicę, której późniejsze wieki nie utrzymają:

„Jemu [Chrystusowi] oddajemy cześć jako Synowi Bożemu, męczenników zaś kochamy jako uczniów i naśladowców Pana”.

Martyrium Polycarpi 17,3 (~156)

Około 250 roku Cyprian z Kartaginy poleca zapisywać dni śmierci męczenników, by obchodzić ich pamiątki (Ep. 12,2). Na tym etapie mamy pamięć o zmarłych i modlitwę za zmarłych — nie modlitwę do zmarłych.

Krok 2: pierwsze prośby o wstawiennictwo (III/IV wiek)

Pod bazyliką San Sebastiano w Rzymie zachowała się triclia — miejsce uczt pogrzebowych z lat około 260-300 — a na jej ścianach setki wydrapanych próśb: „Paule et Petre, petite pro Victore”, „Pawle i Piotrze, proście za Wiktora”. To pobożność oddolna, nie liturgia, i tak trzeba to podawać. Ale zabytek jest jednoznaczny: lud modlił się do zmarłych apostołów na długo przed teologią, która by to uzasadniała. W IV wieku do męczenników zwracają się już kaznodzieje — Bazyli, Grzegorz z Nazjanzu, Efrem — początkowo w formie retorycznej apostrofy; droga od figury do realnej modlitwy okazała się krótka.

Krok 3: translacje relikwii (IV wiek)

W latach 351-354 cezar Gallus przenosi szczątki biskupa Babylasa do Dafne — pierwsza udokumentowana translacja relikwii, od razu w funkcji „mocnego obiektu” przeciwstawionego wyroczni Apollina. W latach 356-357 relikwie Tymoteusza, Andrzeja i Łukasza trafiają do Konstantynopola; nowa stolica, która nie miała własnych męczenników, kupuje sobie w ten sposób świętość. W 386 roku Ambroży „odnajduje” ciała Gerwazego i Protazego dokładnie wtedy, gdy potrzebuje poparcia ludu w sporze z cesarzową Justyną, i umieszcza je pod ołtarzem nowej bazyliki (Ep. 22).

Skalę zjawiska poświadcza źródło, którego nie da się podejrzewać o antykościelną tendencję, bo jest kodeksem prawa cesarskiego. W tym samym 386 roku:

„Humatum corpus nemo ad alterum locum transferat; nemo martyrem distrahat, nemo mercetur” — „Pochowanego ciała niech nikt nie przenosi na inne miejsce; niech nikt męczennika nie rozdziela, niech nikt nim nie handluje”.

Kodeks Teodozjusza 9,17,7 (386)

Cesarz musiał zakazać dzielenia i sprzedawania ciał męczenników — czyli dzielenie i sprzedaż już kwitły. Około roku 400 potwierdza to Augustyn, pisząc o wędrownych pseudomnichach, którzy „sprzedają członki męczenników — jeśli w ogóle męczenników” (membra martyrum, si tamen martyrum, venditant; De opere monachorum 28,36). Sceptyczna wtrętka należy do samego Augustyna.

Krok 4: teologiczna obrona praktyki (406-421)

Około roku 400 prezbiter Wigilancjusz protestuje: całowanie i obnoszenie relikwii, czuwania przy grobach, świece zapalane „na sposób pogan” przenoszą na przedmioty cześć należną Bogu. Jego pisma zaginęły — znamy je wyłącznie z cytatów u przeciwnika. Hieronim odpowiada mu w Contra Vigilantium (406) i buduje rozróżnienie, które stanie się standardową obroną na tysiąc lat: relikwii nie „czcimy kultem i nie adorujemy” (colimus et adoramus), lecz „czcimy je (honoramus), aby adorować Tego, którego są męczennikami” (Contra Vigilantium 4-5).

Augustyn broni tej samej granicy jeszcze mocniej: „ołtarze wznosimy nie męczennikom, lecz Bogu męczenników” (Contra Faustum 20,21). Ale w traktacie De cura pro mortuis gerenda (około 421) przyznaje coś, co warto przeczytać dwa razy: nie wie, w jaki sposób zmarli mieliby słyszeć modlitwy żywych, i buduje w tej sprawie ostrożne hipotezy. Największy teolog epoki nie potrafi wyjaśnić mechanizmu, który lud praktykuje już od pokoleń.

Krok 5: patronaty i specjalizacje (V-VIII wiek i dalej)

Ostatni krok jest najbardziej ludzki: święty przestaje być wzorem, a staje się adresem. Kosma i Damian od uzdrowień, Apolonia od zębów (bo jej je wybito), Błażej od gardła, Krzysztof od podróży, Mikołaj od żeglugi, Florian od ognia. Wokół tego rośnie infrastruktura — kalendarz, sanktuaria, wota, pielgrzymki, a nawet inkubacja, czyli spanie w sanktuarium w oczekiwaniu na uzdrowienie we śnie, praktyka znana wcześniej z sanktuariów Asklepiosa.

Dwa systemy obok siebie

„Przecież proszę żywych braci o modlitwę”

To najpoważniejszy argument obrońców kultu świętych i zasługuje na poważną odpowiedź. Brzmi tak: skoro wolno mi poprosić brata, żeby się za mnie modlił, dlaczego nie wolno poprosić o to kogoś, kto jest bliżej Boga? Jedyność pośrednictwa z 1 Tm 2,5 miałaby dotyczyć odkupienia, a nie próśb. Odpowiadamy w trzech punktach.

• To nie jest ta sama czynność. Prośba do żywego brata jest rozmową między ludźmi i Nowy Testament ją nakazuje (Jk 5,16). Kult świętych to co innego: modlitwa, przyklęknięcie, świeca, ślub, święto, wizerunek. To akty religijne, a wobec stworzeń Nowy Testament zakazuje ich bez wyjątku — Piotr podnosi klęczącego Korneliusza (Dz 10,26), a anioł dwukrotnie odsyła Jana: „Nie rób tego… Bogu oddaj pokłon” (Ap 22,9; 19,10).
• Kontekst 1 Tm 2 jest o modlitwie. Zdanie o jednym pośredniku nie stoi w wykładzie o odkupieniu, lecz w instrukcji modlitewnej (1 Tm 2,1-6). Zawężenie go do odkupienia jest zawężeniem wbrew akapitowi.
• System zakłada u stworzeń cechy Boże. Żywy brat słyszy jedną prośbę, w jednym miejscu i czasie. Święty w tym systemie odbiera miliony próśb naraz, w różnych językach, na całym globie. Żadne rozróżnienie latria–dulia–hyperdulia tego nie rozwiązuje, bo problem nie leży w nazwie czci, lecz w zdolności, którą trzeba stworzeniu przypisać, żeby mechanizm w ogóle działał — i której sam Augustyn nie umiał wyjaśnić.

Maria: co da się powiedzieć rzetelnie

Tu potrzeba największej dyscypliny, bo krąży tu najwięcej mitów. Zacznijmy od faktu udokumentowanego: około 375-377 roku Epifaniusz z Salaminy opisuje w Panarionie (herezje 78-79) kobiety z Tracji i Arabii, które w rytuale ofiarowywały Marii placki (kollyris) na przystrojonym tronie. Jego werdykt jest jednoznaczny:

„Niech Maria będzie w czci, ale niech nikt nie oddaje czci Marii” (τὴν Μαρίαν μηδεὶς προσκυνείτω) — cześć w postaci pokłonu należy się Bogu.

Epifaniusz z Salaminy, Panarion 79,7 (~375-377)

Wynikają stąd dwie rzeczy naraz: oddolny kult Marii istniał już w IV wieku, a ówczesny Kościół umieszczał go w katalogu herezji. To trajektoria „Historii zwiedzenia” w pigułce: co w roku 375 jest herezją, w złagodzonej formie staje się później pobożnością powszechną.

Do tego dochodzi paralela czysto tekstowa, niewymagająca żadnej spekulacji. Jedyne miejsca, w których Biblia zna tytuł „królowa niebios”, to proces o odstępstwo od Jahwe:

Synowie zbierają drwa, ojcowie rozniecają ogień, a ich żony ugniatają ciasto, aby robić placki dla królowej niebios i wylewać ofiary z płynów innym bogom, aby mnie do gniewu pobudzać.

Jr 7,18

W Jr 44,17-19 uchodźcy w Egipcie bronią tej praktyki argumentem z tradycji: robili tak „my i nasi ojcowie, nasi królowie i nasi książęta”, a „wtedy bowiem najadaliśmy się chleba, było nam dobrze”. Nie twierdzimy, że to jedna ciągła linia kultu — twierdzimy, że struktura zachowania jest ta sama, a Biblia opisuje ją raz jedyny i wyłącznie jako odstępstwo.

Czego nie powtarzamy

„Maria to przechrzczona Izyda, Semiramida albo Isztar” (Alexander Hislop, Dwa Babilony, 1853/58). To metodologiczny mit: Hislop buduje łańcuchy skojarzeń fonetycznych zamiast dowodów źródłowych i jest w nauce skompromitowany. Wymowny jest przypadek Ralpha Woodrowa, który spopularyzował go po angielsku, a po sprawdzeniu źródeł wycofał własną książkę i napisał sprostowanie (The Babylon Connection?). Zamiast równań genealogicznych zostają rzeczy solidne: paralela strukturalna z Jr 7 i 44 oraz kollyridianki.

„Święci to przemianowani bogowie pogańscy”. W wersji genealogicznej („święty X to dawny bóg Y”) teza jest dziś uznawana za metodologicznie naiwną; Peter Brown w The Cult of the Saints (1981) pokazał, że kult świętych był pod istotnymi względami zjawiskiem nowym. Rzetelnie można powiedzieć mniej i pewniej: przejął on funkcje pełnione wcześniej przez bóstwa opiekuńcze — patronat miejsca i zawodu, uzdrowienia, wota, procesje. Do tezy o systemie pośredników to wystarczy, a genealogia tylko naraża całość na obalenie.

„Wszystkie relikwie są sfałszowane”. Przesada — część pochówków męczenników jest autentyczna. Rzetelnie: system nie miał mechanizmu weryfikacji, miał za to mechanizm finansowy, a udokumentowane absurdy mówią same za siebie (cztery konkurujące „głowy” Jana Chrzciciela; czczony przez wieki „całun” z Cadouin, w 1934 roku zidentyfikowany jako tkanina z inskrypcjami islamskimi).

„Sobór efeski w 431 roku wprowadził kult Marii”. Nie wprowadził. Spór z Nestoriuszem był chrystologiczny — szło o jedność osoby Chrystusa, nie o cześć dla Marii — a sam termin Theotokos był starszy od soboru. Rzetelnie: formuła chrystologiczna stała się w praktyce ludowej trampoliną kultu, co widać po eksplozji budownictwa maryjnego tuż po soborze (Santa Maria Maggiore, 432-440).

„Kult Marii wymyślono w średniowieczu” — i lustrzany błąd: „modlitwa do Marii jest już z III wieku”. Oba są zbyt mocne. Papirus z hymnem Sub tuum praesidium (P. Rylands 470) datowano dawniej na III wiek, dziś paleografowie przesuwają go raczej na VI-VIII wiek; sam hymn jest poświadczony liturgicznie najpóźniej w V wieku. Rzetelna teza jest prosta: Nowy Testament nie zna ani jednej modlitwy do Marii, a w V wieku taka modlitwa jest już w liturgii — i nie autoryzuje jej żaden tekst natchniony.

Co na to Pismo

Moje dzieci, piszę wam to, abyście nie grzeszyli. Jeśli jednak ktoś zgrzeszy, mamy orędownika u Ojca, Jezusa Chrystusa sprawiedliwego.

1 J 2,1

Przystąpmy więc z ufnością do tronu łaski, abyśmy dostąpili miłosierdzia i znaleźli łaskę ku pomocy w stosownej chwili.

Hbr 4,16

Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.

Ap 22,9

Ostatnia wzmianka o Marii w Nowym Testamencie mieści się w jednym zdaniu: uczniowie „trwali jednomyślnie w modlitwie i prośbach razem z kobietami, z Marią, matką Jezusa, i jego braćmi” (Dz 1,14). Modli się razem z nimi, a nie oni do niej. To zdanie jest ostatnim, jakie Pismo o niej mówi — i całą resztę dopisała historia.

Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Jeszua (Jezus) · Ślub (neder) — obietnica, której Bóg się domaga · Jahwe · List do Hebrajczyków · Kosma