Słowo „laik” nie występuje w Nowym Testamencie. Nie ma tam też słowa „kler” w znaczeniu stanu duchownego ani określenia „kapłan” odniesionego do kogokolwiek poza kapłanami lewickimi, Jeszuą (Jezusem) i ogółem wierzących. Pierwszy raz człowieka wierzącego nazwano „świeckim” w tekście chrześcijańskim około roku 96 — i od tego momentu do zdania, że poza biskupem nie ma zbawienia, upłynęło mniej niż sto sześćdziesiąt lat. Ten artykuł pokazuje pięć udokumentowanych kroków tej drogi, każdy z autorem, przybliżoną datą i cytatem, w tym jednym cytatem, w którym autor sam przyznaje, skąd wziął się podział.
Punkt wyjścia: kapłaństwo bez wyjątków
Obietnica dana pod Synajem dotyczyła całego ludu: „a wy będziecie mi królestwem kapłanów i narodem świętym” (Wj 19,6). Piotr przenosi ją wprost na wspólnotę Nowego Przymierza:
Lecz wy jesteście rodem wybranym, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem nabytym, abyście rozgłaszali cnoty tego, który was powołał z ciemności do swej cudownej światłości;
1 P 2,9
To samo powtarza Apokalipsa dwa razy, obejmując wszystkich odkupionych: „I uczynił nas królami i kapłanami dla Boga, swego Ojca” (Ap 1,6) oraz „uczyniłeś nas dla naszego Boga królami i kapłanami” (Ap 5,10). Kapłan-pośrednik jest przy tym jeden i niezastępowalny: „Ten zaś, ponieważ trwa na wieki, ma kapłaństwo nieprzemijające” (Hbr 7,24). Greckie słowo użyte w tym ostatnim wersecie, aparabatos, znaczy dosłownie „nieprzechodni”, nieprzekazywalny na następcę.
Konsekwencja językowa jest jednoznaczna: gdy Nowy Testament mówi o prezbiterach i diakonach, nigdy nie nazywa ich hiereis — kapłanami. Nie ma tam kategorii, w którą można by wpisać podział na tych, którzy sprawują, i tych, którzy przypatrują się sprawowaniu.
Krok pierwszy, około 96 roku: słowo, którego wcześniej nie było
List znany jako Pierwszy List Klemensa wysłano z Rzymu do Koryntu, gdzie wspólnota zdjęła z urzędu swoich starszych. Autor przekonuje, że w kościele ma panować porządek — i sięga po analogię, która okaże się brzemienna w skutki. W rozdziałach 40-44 opisuje porządek świątyni Starego Przymierza: arcykapłan, kapłani, lewici i lud, każdy ze swoim miejscem i swoimi przepisami. I wtedy pada zdanie:
Człowiek świecki (ὁ λαϊκὸς ἄνθρωπος) związany jest przepisami dla świeckich.
1 Klemensa 40,5
To pierwsze poświadczone użycie słowa laikos w literaturze chrześcijańskiej. Samo w sobie nie tworzy jeszcze kasty: Klemens w tym samym liście używa słów „biskupi” i „prezbiterzy” wymiennie (1 Klemensa 42; 44), a więc nie zna jeszcze biskupa stojącego ponad kolegium starszych. Przełomowa jest tu metoda, nie doktryna. Model, który List do Hebrajczyków ogłasza wypełnionym w jednym Kapłanie, wraca jako wzorzec organizacyjny dla wspólnoty. Raz uruchomiona, ta analogia będzie działać dalej sama.
Krok drugi, początek II wieku: gdzie biskup, tam kościół
Ignacy, biskup Antiochii, prowadzony pod strażą do Rzymu na śmierć, pisze po drodze siedem listów (tradycyjnie datowanych na lata około 107-110; część badaczy przesuwa je na lata 130-140). Ich najbardziej charakterystyczny wątek to jedność wspólnoty wokół jednego biskupa:
Niech nikt bez biskupa nie czyni niczego, co dotyczy kościoła. Za pewną uważajcie tylko taką eucharystię, którą sprawuje biskup lub ten, komu on zleci… Gdzie pojawi się biskup, tam niech będzie i lud, jak gdzie jest Jezus Chrystus, tam kościół powszechny.
Ignacy, Do Smyrneńczyków 8,1-2
W tym samym zdaniu pada po raz pierwszy w znanej literaturze zwrot „kościół powszechny” (καθολικὴ ἐκκλησία). W liście do Magnezjan (6,1) biskup przewodniczy „na miejscu Boga”, prezbiterzy zaś na miejscu kolegium apostołów; do Efezjan (6,1) — „na biskupa trzeba patrzeć jak na samego Pana”; do Tralleńczyków (3,1) — bez biskupa, prezbiterów i diakonów „nie można mówić o kościele”.
Uczciwe odczytanie tych tekstów jest ważniejsze niż efektowne. Natarczywość argumentacji świadczy o tym, że opisywany porządek nie był jeszcze oczywistością — nikt nie broni z takim naciskiem rzeczy powszechnie przyjętej. Potwierdza to Polikarp ze Smyrny, który pisząc do Filipian mniej więcej w tym samym czasie, zna tam wyłącznie prezbiterów i diakonów, a żadnego biskupa. Także w samym Rzymie model jednego biskupa krystalizuje się dopiero około połowy II wieku. Ignacy nie relacjonuje więc stanu powszechnego — on go postuluje.
Krok trzeci, około 200 roku: świadek przyznaje, skąd wziął się podział
Tertulian z Kartaginy jest w tej historii postacią kluczową, bo dokumentuje obie strony procesu naraz. W traktacie De baptismo 17 (około 198-203) po raz pierwszy nazywa biskupa „najwyższym kapłanem” — summus sacerdos — choć jeszcze pół-metaforycznie, przy okazji omawiania prawa udzielania chrztu. A kilka lat później, w De exhortatione castitatis 7, wypowiada zdanie, które jest w tej dyskusji najcenniejszym możliwym świadectwem, bo pochodzi od człowieka wewnątrz systemu:
Różnicę między stanem [duchownym] a ludem ustanowił autorytet kościoła (differentiam inter ordinem et plebem constituit ecclesiae auctoritas).
Tertulian, De exhortatione castitatis 7
W tym samym rozdziale pyta retorycznie: „czyż i my, świeccy, nie jesteśmy kapłanami?” (nonne et laici sacerdotes sumus?) — i powołuje się na Ap 1,6. Około roku 210 nie było więc żadną tajemnicą, że rozdział na stan duchowny i lud jest ustanowieniem kościelnym, nie apostolskim. Powiedział to nie polemista z zewnątrz, lecz najwybitniejszy łaciński teolog epoki.
Zastrzeżenie, które trzeba dodać: Tertulian pisał ten tekst w okresie zbliżenia do montanizmu, a bezpośrednim celem jego wywodu było wykazanie, że skoro świeccy są kapłanami, to i ich obowiązuje surowszy rygor (w tym wypadku — zakaz powtórnego małżeństwa). Argument służył zaostrzeniu dyscypliny, nie obronie równości. To jednak nie osłabia wartości samego stwierdzenia o pochodzeniu podziału — przeciwnie, wzmacnia ją, bo autor nie miał żadnego interesu w umniejszaniu autorytetu kleru.
Krok czwarty, około 215 roku: obrzęd zaczyna mówić to samo
W zbiorze zwanym Tradycją apostolską, przypisywanym Hipolitowi Rzymskiemu (datacja i autorstwo są przedmiotem poważnego sporu badawczego), modlitwa przy ustanawianiu biskupa prosi dla niego o „ducha arcykapłaństwa” (primatus sacerdotii), by mógł „przynosić dary” i odpuszczać grzechy. Język świątynny przenosi się z analogii do rytuału. Gdy pewna teza wchodzi do obrzędu, przestaje być tezą — staje się czymś, co się po prostu robi.
Krok piąty, około 250 roku: kapłan, ofiara i granica zbawienia
Cyprian, biskup Kartaginy w latach 248/249-258, domyka konstrukcję. W liście 63, adresowanym do Cecyliusza, przewodniczący eucharystii jest już konsekwentnie nazywany sacerdos — kapłanem ofiarnikiem:
Kapłan prawdziwie działa w zastępstwie Chrystusa (vice Christi vere fungitur) i składa Bogu Ojcu prawdziwą i pełną ofiarę.
Cyprian, List 63,14
W kolejnych pismach ta sama logika obejmuje przynależność do wspólnoty: „Nie może mieć Boga za Ojca, kto nie ma kościoła za matkę” (De unitate ecclesiae 6, rok 251); „poza kościołem nie ma zbawienia” (List 73,21); wreszcie definicja, która zamyka krąg: „biskup jest w kościele, a kościół w biskupie, i jeśli ktoś nie jest z biskupem, nie jest w kościele” (List 66,8).
Zestawmy początek i koniec. Rok 96: wszyscy są kapłanami, ale pojawia się słowo „świecki” jako analogia porządkowa. Rok 250: kapłan składa ofiarę w zastępstwie Chrystusa, a kto nie jest z biskupem, jest poza zbawieniem. Między jednym a drugim nie ma żadnego soboru, żadnego objawienia, żadnego nowego tekstu natchnionego — jest sto pięćdziesiąt lat praktyki i uzasadnień budowanych po fakcie.
| Krok | Data (ok.) | Źródło | Co dochodzi |
|---|---|---|---|
| 0 | I w. | 1 P 2,9; Ap 1,6; 5,10; Hbr 7,24 | wszyscy kapłanami, jeden Kapłan-pośrednik |
| 1 | 96 | 1 Klemensa 40-44 | matryca świątynna jako wzór porządku; słowo „laik” |
| 2 | 107-140 | Ignacy, Smyrn. 8; Magn. 6; Trall. 3 | jeden biskup „na miejscu Boga”; nic bez biskupa |
| 3 | 198-211 | Tertulian, De baptismo 17; De exhort. cast. 7 | biskup „summus sacerdos”; podział nazwany po imieniu |
| 4 | ok. 215 | Tradycja apostolska 3 | „duch arcykapłaństwa” w obrzędzie święceń |
| 5 | 251-258 | Cyprian, Ep. 63,14; 66,8; 73,21 | kapłan składa ofiarę; poza biskupem nie ma kościoła |
Słowo, które odwróciło znaczenie
Na koniec drobiazg filologiczny, który streszcza całą historię. Greckie klēros znaczy „los”, „dziedzictwo”, „przydział”. Na przełomie II i III wieku zaczyna oznaczać stan duchowny — stąd polski „kler”. A oto jedyne miejsce w Nowym Testamencie, w którym to słowo pada w kontekście starszych i wspólnoty:
I nie jak ci, którzy panują nad dziedzictwem Pana, lecz jako wzór dla stada.
1 P 5,3
„Dziedzictwo” to właśnie klēros — i oznacza tu owczarnię, czyli lud, nad którym starszym nie wolno panować. Słowo, które w Nowym Testamencie nazywa tych, nad którymi nie ma władzy, po dwóch stuleciach zaczęło nazywać tych, którzy ją mają.
Czego nie powtarzamy
„Nikolaici z Ap 2 to «zwycięzcy laikatu» — pierwsi klerykałowie”. Ta etymologia (nikaō — zwyciężać, laos — lud) jest spekulacją bez pokrycia w źródłach. Żaden autor starożytny — ani Ireneusz, ani Hipolit, ani Klemens Aleksandryjski, ani Euzebiusz — nie opisuje nikolaitów jako klerykałów; wszyscy mówią o nurcie libertyńskim: jedzenie ofiar bożków i nierząd, dokładnie tak jak Ap 2,14-15. Pokusa jest tu duża właśnie dlatego, że wniosek byłby wygodny. Nie korzystamy z niej: proces klerykalizacji ma dokumenty i daty, i to one wystarczą.
„Kler wymyślił Konstantyn”. Nie. Wszystkie pięć kroków opisanych wyżej dokonało się przed IV wiekiem, w kościele prześladowanym, bez żadnego wsparcia państwa. Konstantyn zastał gotową strukturę biskupią i uczynił z niej element porządku publicznego — nadał jej przywileje, zwolnienia podatkowe i sądownictwo. To eskalacja o ogromnych skutkach, ale nie początek.
„Ignacy ustanowił papiestwo”. Ignacy pisze o biskupie miejscowym i o jedności lokalnej wspólnoty; nie zna żadnej władzy ponadlokalnej ani prymatu jednej stolicy. W liście do Rzymian nie zwraca się zresztą do rzymskiego biskupa. Pierwsza próba narzucenia woli kościołom poza własnym miastem to dopiero Wiktor około roku 190 — i spotyka się z ostrym sprzeciwem Ireneusza.
„Skoro nie ma kleru, to nie ma żadnych urzędów”. Nowy Testament zna starszych, diakonów, nauczycieli i ustanawianie ich przez modlitwę i post (Dz 14,23). Rzecz nie w tym, że nie było funkcji, lecz w tym, że nie były one stanem sakralnym: nikt nie miał wyłącznego dostępu do Boga, nikt nie składał ofiary za innych i nikt nie mógł zamknąć drugiemu drogi zbawienia. „Przystąpmy więc z ufnością do tronu łaski” (Hbr 4,16) jest napisane do wszystkich.
Co na to Pismo
Zasada, którą Jeszua wypowiedział, gdy uczniowie kłócili się o pierwszeństwo, nie zostawia miejsca na kastę:
Ale Jezus przywołał ich do siebie i powiedział: Wiecie, że władcy narodów panują nad nimi, a ci, którzy są wielcy, sprawują swą władzę nad nimi. Lecz nie tak ma być wśród was, ale kto między wami chce być wielki, niech będzie waszym sługą.
Mt 20,25-26
A oto zdanie, do którego Tertulian sięgnął, pytając „czyż i my, świeccy, nie jesteśmy kapłanami?”:
I uczynił nas królami i kapłanami dla Boga, swego Ojca, jemu chwała i moc na wieki wieków. Amen.
Ap 1,6
Historia słowa „laik” jest historią jednego przesunięcia: od wspólnoty, w której wszyscy mają dostęp, do systemu, w którym dostęp jest udzielany. Nikt tej zmiany nie ogłosił i nikt jej nie uchwalił. Została po prostu wprowadzona — najpierw jako porównanie, potem jako obyczaj, wreszcie jako warunek zbawienia.
Zobacz też: Lewici · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Post (com) — jedyny post nakazany przez Torę · Jeszua (Jezus) · List do Hebrajczyków · Piotr
